...

BM, boğaz üzerinden üre için on gün içinde bir koridor açmaya hazır. Washington ve Tahran yedi aydır ona bu on günü vermiyor. Asya ve Afrika'daki ekim mevsimi ise beklemeyecek.

Jorge Moreira da Silva aynı uyarıyı son altı ayda üçüncü kez dile getiriyor. Mayısta Paris'te dünyanın kitlesel bir insani krizi önlemek için yalnızca birkaç haftası kaldığını söylemişti. Yazın New York'ta, çalışma grubunun daha baharda hazırladığı mekanizmaya nihayet bir şans verilmesini istemişti. 14 Ekim'de Bangkok'ta, Uluslararası Para Fonu ile Dünya Bankası'nın yıllık toplantıları marjında BM Genel Sekreter Yardımcısı neredeyse kelimesi kelimesine aynı şeyi tekrarladı: "Önümüzdeki birkaç hafta içinde bir uzlaşmaya varmamız kesinlikle zorunlu. Aksi takdirde ekim mevsimini kaçıracağız."

Planının dayandığı rakam neredeyse alay eder gibi duyuluyor: günde beş gemi. BM hesaplarına göre, gübrenin en çok ihtiyaç duyan ülkelere ulaşmaya devam etmesi için Hürmüz Boğazı'ndan bu kadar geminin geçirilmesi yeterli. Savaştan önce, genişliği birkaç on kilometreyi bulan aynı koridordan dünya üre ticaretinin yaklaşık üçte biri ve deniz yoluyla yapılan kükürt sevkiyatının neredeyse yarısı geçiyordu. Bugün büyük güçler beş gemi üzerinde anlaşamıyor.

Çatışmanın taraflarından hiçbiri gübreye savaş ilan etmedi. Gübre yalnızca rehin olarak unutuldu. Petrol ve gaz pazarlıkların, ültimatomların ve gece yarısı telefon görüşmelerinin konusu oldu. Üre, amonyak ve kükürt ise yalnızca agronomların, gıda programı ekonomistlerinin ve hasadın borsayı değil köyü doyurduğu ülkelerin tarım bakanlarının hatırladığı bir yük olarak kaldı. Bu unutkanlığın bedeli gecikmeyle ödenecek: 2027 baharında ve yazında, Pencap, Mozambik ve Mindanao tarlalarında toprağa ne kadar azotun ulaşmadığı anlaşıldığında.

Olmayan beş gemi: BM Washington'a ve Tahran'a tam olarak ne öneriyor

Söz konusu mekanizma 27 Mart 2026'da doğdu. İran'a yönelik Amerikan-İsrail saldırılarından dört hafta sonra BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, insani yüklerin ve tarımsal hammaddelerin boğazdan güvenli geçişi için özel bir çalışma grubu kurulduğunu duyurdu. Grubun başına BM Proje Hizmetleri Ofisi İcra Direktörü Moreira da Silva getirildi. Gruba BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı, Uluslararası Denizcilik Örgütü ve Milletlerarası Ticaret Odası temsilcileri katıldı.

Ortaya bilinçli olarak mütevazı bir yapı çıktı. Umman'da, gemilerin kayıt yaptırıp üzerinde mutabık kalınmış bir koridor aldığı bir koordinasyon merkezi kuruluyor. Basra Körfezi limanlarındaki BM gözlemcileri yerel makamlarla birlikte yüklemeyi denetliyor. Geçiş sırasında gemi izleniyor; herhangi bir ülkenin gemi ya da yük hakkında şüphesi olursa ek denetim yapılıyor. Mekanizma gübreleri ve bunlarla bağlantılı hammaddeleri, yani üre, amonyak ve kükürdü kapsıyor.

Moreira da Silva, sistemin Washington ile Tahran arasında anlaşma sağlanmasının ardından yedi ila on gün içinde devreye alınabileceğini söylüyor. Baharda yedi günlük bir süreden söz ediyor ve hoş olmayan bir ayrıntı ekliyordu: Boğaz derhal açılsa bile piyasa ancak üç dört ay içinde normale dönecek. Çalışma grubu başkanının söylediğine göre altı ayda yüzü aşkın devletle istişarede bulundu. Vurguladığı üzere destek neredeyse oybirliğiyle veriliyor, özellikle de en yoksul ithalatçılar arasında.

Sorun şu ki yüz ülkenin oybirliği, iki ülkenin onayı olmadan hiçbir şey ifade etmiyor. Hürmüz bugün aynı anda iki taraftan kapalı. İran 28 Şubat'tan bu yana boğazı, geçişi kısıtlayarak ve ücrete bağlayarak bir baskı aracı olarak kullanıyor. Amerika Birleşik Devletleri ise 13 Nisan'dan bu yana İran limanlarına deniz ablukası uyguluyor. Gübre taşıyan her gemi iki taraftan da zımni izin almak zorunda; taraflardan her biri ise insani koridorun rakibi için bir arka kapıya dönüşeceğinden kuşkulanıyor.

Petrolden pahalı üre: dünyanın şubatta fark etmediği darbe

Şubat sonunda saldırılar başladığında piyasalar petrole bakıyordu. Savaştan önce dünya petrolünün ve sıvılaştırılmış gazının yaklaşık beşte biri Hürmüz'den geçiyordu ve varil fiyatı hızla yüz doları aştı. Gübreler ise uzun süre analiz notlarında bir satırdan ibaret kaldı. Boşuna.

Basra Körfezi çoktan gezegenin azot ambarına dönüştü. Katar, Suudi Arabistan, BAE, Bahreyn ve bizzat İran'ın ucuz gazı dünyanın en büyük tesislerinde amonyağa ve üreye dönüştürülüyor; petrol ve gaz sahalarının yan ürünü olan kükürt ise Fas'tan Çin'e uzanan coğrafyada fosforlu gübre üretimine gidiyor. Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre savaşın başlamasının ardından boğaz üzerinden gübre ihracatı fiilen durdu. Örgüt bu güzergâhın dünya deniz yolu ihracatındaki payını üre için yüzde 34, amonyak için yüzde 23, fosfat için ise yaklaşık yüzde 20 olarak hesaplıyor. Dünya Bankası ise tonla ölçüyor: yılda yaklaşık 16 milyon ton gübre.

Fiyatların tepkisi 2022'dekinden daha hızlı oldu. Martta üre, bir ayda yüzde 53,7 artışla ton başına 725,6 dolara, dört yılın en yüksek seviyesine çıktı. Şokun boyutuna ilişkin tahminler başlangıç noktasına göre farklılaşıyor ve bu farkı akılda tutmakta yarar var. Aralık 2025 ile karşılaştırıldığında dünya üre fiyatı marta kadar yüzde 85 arttı. Amerikalı çiftçinin ödediği fiyatlarda ise boğazın kapanmasından sonraki sekiz haftada artış yüzde 56 oldu. Fark sözleşmelerle açıklanıyor: Gelişmiş ülkelerde 2026 bahar kampanyası için azotun önemli bir kısmı savaştan önce sözleşmeye bağlanmıştı. Günü gününe alım yapan yoksul ithalatçıların ise böyle bir tamponu yoktu.

Burada dürüst bir çekince gerekiyor. Üre piyasası, kötümserlerin korkuttuğundan daha esnek çıktı. Yine Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre temmuz sonunda fiyat neredeyse savaş öncesi seviyesine döndü: Çin ve Rusya'nın sevkiyatları, talebin azalması ve ertelenen alımlar devreye girdi. Fosfatlar ise farklı davrandı. Kükürdün hızlı bir ikamesi yok ve yaz itibarıyla sülfürik asidin tonu beş yüz doları aştı. Moreira da Silva'nın üreden "bağlantılı hammaddelerle" birlikte söz etmesinin nedeni de bu.

Ancak bu çekince yalnızca temmuza kadar geçerli. Ardından ateşkes çöktü, boğaz yeniden kapandı ve sonbahar yeni bir talep getirdi. Tarım ekonomistlerinin modelleri daha baharda, uzun süreli bir çatışma senaryosunda Amerikan piyasasında üre fiyatının tam da Ekim 2026'da kısa ton başına yaklaşık 996 dolarla zirve yapacağını öngörüyordu. Ekim geldi, çatışma uzadı.

Gübrelerin unutulduğu ateşkes

Diplomatik başarısızlığın kronolojisini yeniden kurmakta yarar var, çünkü insani koridoru beklemeye mahkûm eden mantık burada açıkça görülüyor.

Nisanda İslamabad'da 21 saat süren doğrudan müzakere turu yapıldı; bu, 1979'dan bu yana en üst düzey Amerikan-İran teması oldu. Amerikan heyetine Başkan Yardımcısı J. D. Vance, İran heyetine Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf başkanlık etti. Taraflar iki konuda ayrıştı: yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumun akıbeti ve boğazdan geçişin kontrolü. Başarısızlıktan birkaç saat sonra Donald Trump, İran'a yardım eden her ülkeye yüzde 50 gümrük vergisi uygulamakla tehdit ederek deniz ablukası ilan etti. Amerikan verilerine göre daha ilk gün altı ticaret gemisi İran limanlarına geri döndü.

14 Haziran'da Trump ateşkes ilan etti; 17 Haziran'da Pakistan'ın arabuluculuğuyla İslamabad Anlaşması adını alan bir mutabakat zaptı imzalandı. Belge, tüm cephelerde çatışmaların derhal ve kesin olarak sona erdiğini ilan ediyor, taraflara büyük anlaşma üzerinde müzakere için altmış gün tanıyor ve İran'ı bu süre zarfında geçiş ücreti almamakla yükümlü kılıyordu. Washington İran petrolünün satışına geçici olarak izin verdi. Vance müzakereleri başlatmak üzere İsviçre'ye uçtu.

Anlaşma birkaç gün içinde dağılmaya başladı. Tahran, gemilerin daha ateşkesten önce belirlenmiş olan ve İran kıyıları boyunca uzanan kuzey güzergâhını izlemesinde ısrar etti. 25 ve 27 Haziran'da İran insansız hava araçları güney güzergâhını seçen ticaret gemilerine saldırdı. 7 Temmuz'da Trump ateşkesin sona erdiğini açıkladı, Washington İran petrolünün satış lisansını geri çekti, Merkez Komutanlığı verilerine göre Amerikan hava kuvvetleri seksenden fazla hedefi vurdu. 10 Temmuz'da başkan Kongre'ye savaşın yeniden başladığını resmen bildirdi. 11 Temmuz'da İran boğazın kapatıldığını duyurdu. Bir hafta sonra İran Dışişleri Bakanlığı anlaşmayı "askıya alınmış" olarak nitelendirdi; Tahran'da bugün de anlaşmayı ilk ihlal edenin Amerikalılar olduğu ısrarla savunuluyor.

Bu hikâyenin en çarpıcı ayrıntısı, Uluslararası Gıda Politikası Araştırma Enstitüsü'nün eylülde yayımladığı kuru bir notta saklı. Deniz trafiğinin bir kısmının yeniden başladığı haziran ortasından temmuz ortasına kadarki ateşkes penceresinde bile, yeniden başlayan trafikte gübrenin payı yok denecek kadar azdı. Görece sükûnet içinde geçen bir ay, petrol ve gaz sevkiyatına ve mahsur kalan gemilerin tahliyesine harcandı. Uluslararası Denizcilik Örgütü daha martta savaş nedeniyle mahsur kalan yaklaşık iki bin gemi ve yirmi bin denizci saymıştı. Bu kuyrukta üre en sona kaldı.

Açıklaması basit ve nahoş. Ayrı bir mekanizmanın yokluğunda ticari mantık pencereyi en pahalı yüke verir. İki milyon varil taşıyan bir tanker, üre yüklü bir dökme yük gemisinden onlarca kat daha değerlidir; sigorta ve navlun onun için kendini amorti eder, gübre için etmez. Piyasa kötü niyetli değil, yalnızca hesap yapıyor. BM mekanizması da gübreyi bu aritmetikten kurtarmanın bir yolu olarak tasarlandı.

Başkasının açlığı kimin işine yarıyor

Resmî olarak mekanizmaya karşı çıkan kimse yok. Pratikte ise her tarafın acele etmemek için nedenleri var ve bunlar göründüğünden daha şeffaf.

Tahran için boğaz, şubatta İran'ın dinî lideri Ali Hamaney'in ölümünün ardından Washington'a karşı tek değilse de ana baskı aracı olarak kaldı. Siyasi bir bedel ödenmeden açılan her koridor bu kaldıracın değerini düşürür. İran'ın tutumu nisandan bu yana değişmedi: Ülke boğazdaki trafiği yönetme ve geçiş ücreti alma hakkını talep ediyor. Yazın Uluslararası Denizcilik Örgütü Konseyi, İran'ın boğaz üzerinde egemenlik tesis etme girişimlerini ve trafik kontrolü için tek taraflı olarak bir organ kurmasını kınadı.

Bana göre, nadiren dile getirilen asıl çıkmaz da tam burada saklı. Gemi kaydı, koordinasyon merkezi ve üzerinde mutabık kalınmış koridorlarıyla BM mekanizması, yapısal olarak Tahran'ın elde etmeye çalıştığı o "trafik yönetimine" benziyor. Fark, kayıt defterini kimin tuttuğunda. Washington için böyle bir düzene rıza göstermek bir emsal olarak riskli: Bugün BM üre yüklü dökme yük gemilerini kaydeder, yarın İran tankerler için benzer bir düzenin tanınmasını talep eder. Tahran için ise tam tersine, İran'ın katılmadığı bir düzen, zorla elde edileni bırakmak anlamına geliyor.

Amerikan mantığı farklı ama aynı ölçüde katı. Trump yönetimi, nükleer programın "büyük anlaşmaya" ertelenmeden en baştan müzakere edilmesinde ısrar ediyor. İnsani olanlar da dahil her türlü kısmi rahatlama, Washington'da ablukanın baskısını azaltan bir taviz olarak görülüyor. Trump ağustosta ABD'nin boğaz üzerinde "tam kontrole" sahip olduğunu açıklamış ve ablukayı istediği kadar sürdüreceğini vaat etmişti. Bu dünya görüşünde gübreler, bedelini başkalarının ödediği maliyetler arasında yer alıyor.

Ayrı bir ironi de ablukanın İran üresini de vurması. İslam Cumhuriyeti'nin kendisi azotlu gübrenin büyük ihracatçıları arasında; Asaluye'deki tesisleri Güney Pars gazıyla çalışıyor. İran üresi Amerikan gemileri yüzünden ülkeden çıkamıyor, Katar ve Suudi üresi ise İran insansız hava araçları yüzünden takılıp kalıyor. Boğaz iki ucundan kapalı ve gübreler açısından kapıdaki kilidin kime ait olduğunun hiçbir önemi yok.

Bu yapıda kazananlar da var ve onları duygusallığa kapılmadan adlandırmak gerekiyor. Nesnel olarak kazananlar, Körfez dışındaki, kendi hammadde tabanına ve denize serbest çıkışa sahip üreticiler. Değer bakımından dünyanın en büyük gübre ihracatçısı olan Rusya, pahalı bir piyasa elde etti ve Küresel Güney'in ithalatçılarıyla pazarlıkta konumunu güçlendirdi. 2021'den bu yana iç piyasasını korumak için üre ihracatını dönem dönem kısıtlayan Çin, seçici biçimde kullanabileceği bir kaldıraç kazandı. Umman ise vazgeçilmez arabulucu konumuna yükseldi: Koordinasyon merkezi tam da orada konuşlanacak, Umman'ın üretiminin bir kısmı ise boğazın dışındaki kıyıda bulunuyor.

Azerbaycan için de bu kriz soyut değil. SOCAR'ın 2019'da yıllık yaklaşık 650 bin ton tasarım kapasitesiyle faaliyete geçen Sumgayıt'taki üre tesisi kendi gazıyla çalışıyor ve ürününü deniz ticaretinin üç sıcak noktasını da atlayarak Gürcistan ve Türkiye üzerinden ihraç ediyor. Basra Körfezi'nin risk bölgesine dönüştüğü bir dünyada, öngörülebilir lojistiğe sahip bir tedarikçinin değeri, ürenin kendi fiyatından daha hızlı artıyor. Hem Tahran hem de Washington ile çalışma ilişkilerini sürdüren Bakü'nün tek bir çıkarı var: Güney sınırındaki savaşın, Hazar transit projelerinin geçtiği bölgenin uzun süreli tecridine dönüşmemesi.

Kaybedenler daha çok ve daha sessiz. En yoksul ithalatçılar müzakerelere katılmıyor, Hürmüz açıklarında filo bulundurmuyor ve taraflardan hiçbirine baskı yapacak kaldıraçları yok. Milletlerarası Ticaret Odası Genel Sekreteri John Denton, en kırılgan örnek olarak ihtiyaç duyduğu gübrenin yüzde 90'ına kadarını ithal eden Filipinler'i gösterdi. Yine onun tahminine göre kriz dünya gübre ticaretinin yaklaşık yüzde 40'ını etkiledi; lojistiği yeniden yönlendirmedeki zorluklar ise yaklaşık 2,7 milyon tonu piyasa dışına itti.

Üçlü boğulma: Hürmüz, Babülmendep ve Karadeniz

Sorun Hürmüz'le sınırlı kalsaydı etrafından dolaşmak mümkün olurdu. Suudi Arabistan petrolünü Doğu-Batı boru hattıyla Kızıldeniz kıyısındaki Yenbu'ya pompalıyor, yüklerin bir kısmı boğazın dışındaki Umman limanlarından çıkıyor. Savaş dünyayı bu sigortadan da mahrum bıraktı.

Çatışmanın ilk aylarında kenarda duran Yemenli Husiler yazın ikinci bir cephe açtı. 22 Temmuz'da Babülmendep üzerinden yapılan Suudi ihracatına ambargo ilan ettiler. Ağustos başında Kızıldeniz'in kuzeyinde, Yenbu açıklarında bir Suudi tanker vuruldu; Suudi petrolü taşıyan bir Hint gemisi ise bir mermi isabetinin ardından Yemen kıyıları açıklarında battı. 18 Ağustos'ta Husiler bir Suudi askerî nakliye gemisine ve dört refakat gemisine saldırdıklarını açıkladı. Ortadoğu yükleri için ana alternatif güzergâha dönüşen Kızıldeniz'in kendisi ateş hattına girdi.

Üçüncü darboğaz, yük gemilerinin yeniden saldırılara maruz kaldığı Karadeniz olmaya devam ediyor. Ukrayna ve Rusya birlikte tahılın kilit tedarikçileri olmayı sürdürüyor; Rusya ayrıca azotlu ve potaslı gübrelerin de kilit tedarikçisi. Karadeniz'deki her gemi saldırısı sigorta ve navlun fiyatına yeni bir prim ekliyor ve bunu nihayetinde Kahire'deki ya da Dakka'daki alıcı ödüyor.

Moreira da Silva yaşananları etkenlerin yoğunlaşması olarak tanımlıyor: iklim krizi ile Karadeniz'de, Kızıldeniz'de ve Hürmüz'de deniz kavşaklarının işleyişinin eşzamanlı olarak aksaması. Milletlerarası Ticaret Odası buna El Nino olayının yarattığı hava koşulları risklerini ekliyor. Gübre, tahıl ve yakıt tek bir noktada buluşuyor: İthalatçı ülkeye herhangi bir kalorinin ulaştırılmasının maliyeti katlanarak arttı ve tek başına hiçbir anlaşma artık bunu ortadan kaldıramaz.

Müzakere etmeyen takvim

Moreira da Silva'nın ana argümanı siyasi değil, agronomik. Ekim mevsimi diplomatlara uygun bir zamana ertelenemez. Ekim ayından aralığa kadar Hindistan rabi dönemi buğdayını ekiyor, Brezilya soya kampanyasını başlatıyor, Güney ve Doğu Afrika ülkeleri yağmurların gelişiyle ekime başlıyor. Şimdi toprağa verilmeyen azot baharda telafi edilemez. Hasat yalnızca daha az olur.

Buradaki işleyiş basit ve acımasız. Gübresi iki kat pahalanan çiftçi onu iki kat az almaz. Daha az alır, daha az kullanır, hektar başına daha az ürün elde eder ve hasadını, satabilirse, daha pahalıya satar. Zengin ülkelerde bu darbeyi sübvansiyonlar ve sözleşmeler yumuşatıyor. Yoksul ülkelerde ise darbe hanelere bütünüyle yansıyor. Bir insani yardım kuruluşunun hesaplarına göre Somali'de yakıt fiyatları savaşın başından bu yana iki katından fazla arttı; Myanmar'da ise motorin yüzde 160 pahalandı ve bu durum sulamayı, öğütmeyi ve taşımacılığı vurdu.

Küresel ölçekteki rakamlar şimdilik ölçülü görünüyor ve tuzak da burada. BM Gıda ve Tarım Örgütü'nün gıda fiyat endeksi nisanda üç yılı aşkın sürenin en yüksek seviyesine çıktı; ancak artış, 2022'de Rusya-Ukrayna savaşının başlangıcındakinden daha ılımlı oldu. Dünya Bankası, boğazın kapanmasından sonraki iki ayda dünya gıda fiyatlarında yüzde 5'lik bir artış hesapladı; 2022'nin aynı döneminde bu oran yüzde 15'ti. Buradan krizin yönetilebilir olduğu sonucuna varmak cazip geliyor.

Bu cazibe tehlikeli, çünkü gübrenin etkisi gecikmeli ortaya çıkar. Bugün eksik verilen azot yarının hasat açığına, o da öbür günün ekmek fiyatlarına dönüşür. Milletlerarası Ticaret Odası ağustos raporunda uzun süreli bir senaryonun modelini çıkardı. Bu senaryoda tahıl fiyatları 2020 seviyesine göre yüzde 81'e, yağlı tohum fiyatları yüzde 66'ya kadar artıyor. Hayvansal ürünler de yemlerin ardından yüzde 30'a kadar pahalanıyor. Oda bunu bizzat kuyruk riski, yani uç bir ihtimal olarak nitelendiriyor. Dünya Gıda Programı daha baharda, aksaklıklar yıl ortasından sonra da sürerse 45 milyon kişinin daha akut açlık tehdidiyle karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulunmuştu. Yıl ortası çoktan geride kaldı.

Uluslararası Para Fonu nisan tahmininde, petrol, gaz ve gıda fiyatlarının kalıcı olarak yüksek seyrettiği en kötü senaryoda dünya ekonomisinin 2026'daki büyümesinin yüzde 2'nin altına düşebileceğini öngörmüştü. İran ise ayrı bir yerde duruyor: Dünya Bankası'nın tahminine göre orada gıda enflasyonu daha boğaz kapanmadan yüzde 98'e ulaşmıştı. Rejime baskı yapmak amacıyla uygulanan abluka ilk olarak İran sofrasını vuruyor.

İstanbul dersi: 2022 tahıl anlaşması neden işe yaradı da Hürmüz'deki aksıyor

Moreira da Silva'nın mekanizmasının doğrudan bir öncülü var ve onunla yapılacak bir karşılaştırma pek çok şeyi açıklıyor. 22 Temmuz 2022'de İstanbul'da Türkiye ve BM'nin arabuluculuğuyla Karadeniz Tahıl Girişimi imzalandı. İstanbul'daki Ortak Koordinasyon Merkezi gemileri kaydediyor, denetçiler yükleri kontrol ediyordu; koridor neredeyse bir yıl işledi. Rusya'nın 17 Temmuz 2023'te anlaşmadan çekilmesine kadar bu koridor üzerinden yaklaşık 33 milyon ton tahıl ve gıda ihraç edildi.

Anlaşmanın işe yaraması, savaşan tarafların insani duygulara kapılmasından kaynaklanmadı. Her biri kendi payını aldı. Ukrayna hasadını ihraç edip döviz kazandı. Rusya eşzamanlı olarak BM ile kendi gıda ve gübre ihracatının kolaylaştırılmasına dair bir mutabakat zaptı imzaladı ve yaptırımlar konusunda pazarlık için bir platform elde etti. Türkiye vazgeçilmez arabulucu rolünü pekiştirdi. Moskova kazancının tükendiğine karar verdiğinde çekildi ve koridor kapandı.

Hürmüz yapısı ise şimdilik taraflardan hiçbirine somut bir kazanç sunmuyor. İran ne boğazdaki rolünün tanınmasını ne de ablukanın gevşetilmesini elde ediyor. Amerika Birleşik Devletleri nükleer program konusunda tek bir adım bile elde etmiyor. BM mekanizması her iki tarafa da yalnızca tek bir şey öneriyor: üçüncü ülkelerdeki açlıktan kaynaklanacak itibar kaybından kaçınmak. Deneyim, savaşın tam ortasında bu argümanın pek az ağırlık taşıdığını gösteriyor.

Washington'da daha iyi hatırlanan daha eski bir emsal de var. 1987-1988'de, İran ile Irak arasındaki "tanker savaşının" en kızgın döneminde ABD, Samimi İrade operasyonu kapsamında Kuveyt tankerlerini Amerikan bayrağı altında yeniden kaydettirdi ve onları konvoy eşliğinde Körfez'den geçirdi. Nisan 1988'de Samuel B. Roberts fırkateyni bir İran mayınına çarptığında, ardından İran platformlarına ve gemilerine yönelik bir saldırı geldi. O zaman seyir serbestisi kayıtla değil, güçle sağlandı. Mevcut yönetim açıkça aynı mantığı tercih ediyor; ancak insansız hava araçları ve kıyı füzeleriyle 2026'nın İran'ı, 1988'in İran'ından farklı.

Moreira da Silva, gübre hattını büyük anlaşmadan ayırmayı önererek bu tuzaktan çıkmaya çalışıyor. Bangkok'taki formülü şu: Siz kapsamlı anlaşmayı tartışmaya devam ederken bırakın biz işimizi yapalım. Somut engelleri adlandırmayı ise süren temasları gerekçe göstererek reddetti. Beyaz Saray, ABD Dışişleri Bakanlığı ve İran'ın Bangkok Büyükelçiliği yorum taleplerine hemen yanıt vermedi. Bu durumda sessizlik her türlü açıklamadan daha çok şey anlatıyor.

Bahara kadar üç senaryo

Küçük anlaşma adını vereceğim birinci senaryo, başta Hindistan, Pakistan ve Afrika Birliği ülkeleri olmak üzere ithalatçıların baskısıyla tarafların nükleer meseleyle ilişkilendirilmeyen bir insani koridora razı olmasını öngörüyor. Mekanizma on gün içinde devreye giriyor, boğazdan günde beş altı dökme yük gemisi geçmeye başlıyor, üre fiyatları geriliyor; ancak fosfatlar kükürt açığı nedeniyle 2027 ortasına kadar pahalı kalıyor. Güney Yarımküre'nin ekim kampanyası kısmen kurtarılıyor, Hindistan'ın rabi ekimi azotu gecikmeyle alıyor. Bu sonucun olasılığını yaklaşık üçte bir olarak değerlendiriyorum.

İkinci senaryo, yani uzun süreli senaryo en olası olanı. Arabulucular aracılığıyla müzakereler sürüyor, boğaz trafiğin büyük kısmına kapalı kalıyor, tek tük gemiler BM mekanizması ve herhangi bir güvence olmaksızın Tahran'la yapılan ikili düzenlemeler çerçevesinde geçiyor. Ekim penceresi kapanıyor. Hasada vurulan darbe şimdi değil, Güney Asya ve Afrika'daki tahıl açığının ithalatçıların düşük stoklarıyla buluşacağı 2027'nin ilk yarısında kendini gösterecek.

Üçüncü senaryo, yani tırmanma senaryosu, savaşın Kızıldeniz'de ve Karadeniz'de aynı anda genişlemesiyle bağlantılı. Bu durumda Milletlerarası Ticaret Odası'nın modelleri kuyruk riski olmaktan çıkıp temel tahmine dönüşüyor.

Doğrulanabilir tahminlerimi ortaya koyayım. BM mekanizması 15 Kasım 2026'dan önce devreye girmeyecek. 1 Aralık'a kadar BM himayesinde gübre taşıyan tek bir gemi bile boğazdan geçmezse, Gıda ve Tarım Örgütü'nün tahıl fiyat endeksi Mart 2027'de Ekim 2026 seviyesinin en az yüzde 10 üzerinde olacak. Fosforlu gübre fiyatları, boğazın ne zaman açılacağından bağımsız olarak en azından Temmuz 2027'ye kadar savaş öncesi seviyenin üzerinde kalacak. Baharda bu rakamlara dönüp kendimi sınamaya hazırım.

Geriye yanıtını bilmediğim bir soru kalıyor: Washington ve Tahran'ın günde beş dökme yük gemisini, bu savaşla hiçbir ilgisi olmayan ülkelerdeki boş tarlaların fotoğraflarından daha küçük bir taviz olarak görmesi için ne olması gerekiyor?

Tek bir kaydı olmayan kayıt defteri

12 Ekim'de Umman'ın Müsendem Yarımadası'ndan, Hürmüz Boğazı girişinde bekleyen gemiler objektife yansıdı. Son yedi ayın sıradan manzarası: demir yerindeki siluetler, bekleyiş, işaret ışıkları. BM'nin tasarısına göre Umman kıyısında bir yerde kayıt defteri, limanlarda gözlemcileri ve izleme sistemiyle bir koordinasyon merkezi faaliyet gösteriyor olmalı. Bunların hepsi bahardan beri kâğıt üzerinde var.

Defterdeki ilk kayıt hâlâ yapılmadı. Buna karşılık Pencap'taki ve Nampula vilayetindeki agronomun takvimi kayıtlarını eksiksiz tutuyor: Rabi ekim mevsiminin sonuna aylar değil, haftalar kaldı. Moreira da Silva altı ayda dünyayı üç kez, neredeyse hiç zaman kalmadığı konusunda uyardı. Dördüncü uyarı için artık çok geç olacak ve bunun raporlarını diplomatlar değil, hasat açığını ve açları sayan istatistikçiler yazacak.