Hindistan’daki Siqh topluluğunun hikâyesi yalnızca bir şiddet kroniği değildir; aynı zamanda Hint devlet aklının, sekülerlik ile milliyetçilik arasındaki gerilimin, kimlik hakkı ile iktidarın merkezileştirilmesi arzusunun aynasıdır. Ülke nüfusunun yüzde ikisinden azını oluşturan Siqhler, 20. yüzyılda Güney Asya’nın en karanlık siyasi sayfalarıyla kıyaslanabilecek ölçekte baskı ve ayrımcılığa maruz kaldı.
1984 olayları – Altın Tapınak baskını ve ardından gelen Siqh karşıtı pogromlar – yalnızca kanlı bir dönem değil, Hint federalizminin yapısal krizinin sembolü hâline geldi. Bu travmanın yankıları bugün hâlâ devletin dinî azınlıklara yaklaşımını belirliyor; aynı zamanda Batı ülkeleriyle yaşanan dış politika gerilimlerinde, güçlü bir siyasi aktöre dönüşen Siqh diasporasının etkisini şekillendiriyor.
1984: geri dönüşü olmayan nokta
Haziran 1984’te Hint ordusu, Siqh dünyasının kalbi olan Amritsar’daki Altın Tapınak’a girdiğinde mesele artık sadece silahlı radikallerle mücadele değildi. Bu operasyon derin bir sembolik anlam taşıyordu: Devlet, Siqhlerin diniyle kimliğinin örtüştüğü kutsal bir mekâna müdahale ediyordu. Zırhlı araçların ve topçu ateşinin bir mabette kullanılması, milyonlarca inanan için açık bir kutsal ihlali; ılımlı Siqh liderler içinse Hint federalizmini ayakta tutan “ulusal sözleşmeye” ihanet anlamına geldi.
Resmî rakamların öne sürdüğü “birkaç yüz ölü” anlatısı kabul edilse bile, yıkımın boyutu ve yaşanan ahlaki şok bu operasyonu ülkenin birliği açısından tam bir felakete dönüştürdü. Pek çok Siqh için bu, bir uyanış anıydı: Seküler devlete duyulan inanç, iktidarın siyasi kontrol uğruna kutsalı feda etmeye hazır olduğu gerçeğiyle yer değiştirdi.
31 Ekim 1984’te Başbakan İndira Gandhi, Siqh kökenli korumaları tarafından öldürüldü. Amritsar’ın intikamı, Delhi başta olmak üzere onlarca şehri saran kitlesel pogromların fitilini ateşledi. Sadece birkaç gün süren bu şiddet dalgası, örgütlü bir soykırımla kıyaslanabilecek ölçüde yıkıcıydı. İktidardaki partinin yerel kadrolarının yönlendirdiği kalabalıklar öldürdü, yaktı, tecavüz etti; polis sessiz kaldı, devlet kayıtsızdı.
Yeni Başbakan Rajiv Gandhi’nin “Büyük bir ağaç devrildiğinde yer sarsılır” sözü, kolektif katliamı meşrulaştıran bir metafora dönüştü. İşte o an Hint tarihinde ürkütücü bir kalıp ilk kez netleşti: Siyasi sorumluluk, cezasızlığın sisinde eriyip gitti.
Sonraki on yıllar bu teşhisi pekiştirdi. Kurulan ondan fazla resmî komisyonun hiçbiri sistematik bir hesaplaşma sağlayamadı. Ancak 2000’lerde sembolik davalar açıldı; fakat adaletin ölçeği, suçun boyutuyla kıyaslanamayacak kadar sınırlı kaldı. Yakınlarını kaybeden binlerce aile için “1984” bir tarih değil, devlete yöneltilmiş kalıcı bir iddia oldu. O anda Hint demokrasisi, tüm yurttaşlar adına konuşma hakkını ahlaken yitirdi.
Pencap: kendi halkına karşı savaş
Krizin kökleri 1970’lere uzanıyor. Siqh partisi Akali Dal’ın Anandpur Sahib Bildirgesi, Pencap için daha geniş özerklik ve Siqhizmin ayrı bir din olarak tanınmasını talep ediyordu. Delhi’nin net ret cevabı, siyasal uzlaşmazlığı derinleştirdi ve radikalleşme için verimli bir zemin yarattı. 1970’lerin sonunda sahneye çıkan Jarnail Singh Bhindranwale, dini muhafazakârlığı ulusal kurtuluş söylemiyle harmanlayan karizmatik bir figür olarak kitleleri etkiledi.
1984’ten sonra Halistan hareketi silahlı yeraltına dönüştü. Pogromları yaşayan binlerce genç Siqh için direniş, onurun tek biçimi hâline geldi. Pencap, simetrik ama yıkıcı bir şiddet döngüsüne sürüklendi: Militan saldırılar ordunun “temizlik operasyonlarıyla” karşılık buluyor, intikam çemberi giderek daralıyordu.
Pencap polisinin başındaki K. P. S. Gill, tarihe bir yandan “terörü bitiren adam”, diğer yandan kurumsallaşmış keyfiliğin simgesi olarak geçti. Onun döneminde güvenlik güçleri “amaç aracı meşrulaştırır” anlayışıyla hareket etti. TADA ve UAPA yasaları, yargısız tutuklamaları, işkenceyi ve gizli infazları fiilen meşrulaştırdı. Amritsar ve Ludhiana’da genç erkekler iz bırakmadan kayboldu; yüzlerce ceset, yargısız infazların boyutunu gizlemek için gizlice yakıldı. Bu pratiği ortaya çıkaran insan hakları savunucusu Jaswant Singh Khalra da kaçırılıp öldürüldü.
Bu tablonun sembolik anlamı rakamlardan bile daha sarsıcıydı: Hukuk ve düzen vaat eden devlet, sistematik terörün kaynağına dönüşmüştü. Pencap’ta her polisin aynı anda savcı, hâkim ve cellat olduğu bir korku kültürü yerleşti.
Diaspora, diplomasi ve siqh meselesinin ulusötesi boyutu
1980’lerin şiddet dalgası, Siqh tarihindeki en büyük göç hareketlerinden birini tetikledi. On binlerce kişi Birleşik Krallık, Kanada ve ABD’ye gitti. Ancak göç, sessizlik anlamına gelmedi; tam tersine, Siqh meselesi yeni bir siyasi güç kazandı.
Diaspora sadece hafızayı korumadı, travmayı bir baskı aracına dönüştürdü. Kayıpları, işkenceleri ve pogromları belgeleyen fonlar, komiteler ve medya ağları kuruldu. “1984 – bir daha asla” söylemi bir slogandan çıkıp siyasi bir talebe dönüştü: Katliamların soykırım olarak tanınması ve sorumluların yargılanması.
Delhi için bu, ciddi bir diplomatik meydan okumaydı. İç kriz, uluslararası bir kampanyaya dönüşmüş; göçmen Siqhler, dış politikanın etkin bir unsuruna hâline gelmişti.
Diaspora çevrelerinde Halistan fikri sönmedi; aksine sembolik bir egemenlik kazandı. Jagjit Singh Chohan “sürgünde Halistan hükümetini” ilan etti, sembolik pullar basıldı, “Pencap bağımsızlık referandumu” propagandası yapıldı. Topraksal bir karşılığı olmasa da, bu hareket Hindistan’ın resmî anlatısına karşı siyasal bir alternatif üretti.
Ancak radikalleşme de kaçınılmazdı. 1985’te Air India uçağına yönelik saldırı, 329 can aldı ve kutsal bir fikrin nasıl aşırıcılıkla çarpıtılabileceğinin sembolü oldu. Bunun ardından Batılı hükümetler bazı Siqh örgütlerini terör listelerine aldı.
Yine de diaspora yok olmadı; evrildi. Yeraltı ağlarından kurumsal lobiciliğe, gizli bağışlardan parlamento kararlarına uzanan bir dönüşüm yaşandı.
Siqh meselesi 2023’ten sonra yeniden uluslararası gündemin merkezine oturdu. Kanada vatandaşı ve Halistan hareketinin önde gelen isimlerinden Hardeep Singh Nijjar’ın öldürülmesi, Yeni Delhi ile Ottawa arasında diplomatik bir şok yarattı. Kanada Başbakanı Justin Trudeau’nun “Hint ajanlarının olası dahli”nden söz etmesi, Batı’nın demokratik bir ortağına yöneltilmiş benzeri görülmemiş bir suçlamaydı.
Hindistan’ın tepkisi sert ve ani oldu: İddialar yalanlandı, Kanada “teröristlere sığınak olmakla” suçlandı. Ancak etki tersine döndü. Küresel kamuoyu, Hindistan’ı ilk kez sadece terörün mağduru değil, sınır ötesi infazların potansiyel faili olarak da görmeye başladı.
Neredeyse eş zamanlı olarak ABD istihbaratı, New York’ta bir Siqh aktiviste yönelik suikast planını ortaya çıkardı. Bu gelişmeler zinciri, Siqh hakları tartışmasını tarihsel bir dosyadan güncel bir güvenlik meselesine taşıdı. Dünya bir kez daha şunu hatırladı: Kimlik mücadelesi devlet sınırlarında sona ermiyor.
Uluslararası değerlendirmeler ve insan hakları tepkileri
Amnesty International, Human Rights Watch, Physicians for Human Rights… Bu kuruluşlar kırk yılı aşkın süredir Siqhlere yönelik suçları belgeledi. 1984 tarihli “Suçlular kim?” raporundan 2014’teki “30 yıl adalet yok” dosyasına uzanan bu çalışmalar, sistematik şiddet ve cezasızlığın tutarlı bir kroniğini oluşturuyor.
Human Rights Watch, Pencap’ta “şüphelilerin ortadan kaldırılmasına yönelik kurumsal bir politika” bulunduğunu açıkça yazdı. Amnesty, gizli kremasyonları “devlet keyfiliğinin en karanlık tezahürlerinden biri” olarak nitelendirdi. Hindistan Ulusal İnsan Hakları Komisyonu, binlerce yasa dışı yakmayı kabul etmek ve tazminat ödemek zorunda kaldı; ancak bu adım adaletten çok, vicdan muhasebesi niteliği taşıdı.
Uluslararası diplomasi Siqh meselesinde her zaman ahlaki söylem ile siyasi pragmatizm arasında gidip geldi. Birleşmiş Milletler “zorla kaybetmeler” ve “inanç özgürlüğü kısıtlamaları”na değinmekle yetindi. Avrupa Parlamentosu ve ABD Kongresi zaman zaman oturumlar düzenledi; ancak Delhi’yi, Batı’nın Asya-Pasifik stratejisindeki kilit ortaklarından biri olarak rahatsız etmemeye özen gösterdi.
Buna rağmen, diaspora baskısıyla bazı parlamentolar 1984 trajedisini soykırım olarak tanıdı. Ontario’da 1–7 Kasım haftası resmen “Siqh soykırımı anma haftası” ilan edildi. Hindistan için bu son derece acı bir emsaldi: Ülke içindeki bir suç, uluslararası hafızanın parçası hâline gelmişti.
Medya, toplumsal algı ve sessizleştirme siyaseti
1980’lerde Hindistan ana akım medyası, şiddetin çıplak gerçekliği ile toplumun bilinci arasında bir filtre işlevi gördü. Devlet televizyonları “terörist ayaklanma” anlatısını inşa ederek adalet sorusunu sadakat meselesiyle ikame etti. Bağımsız basın ise şiddetin mekanizmasını ifşa etmeye çalıştı. Pogromların kendiliğinden değil, planlı olduğunu ilk dile getirenler gazeteciler ve insan hakları savunucularıydı.
Ne var ki 1990’lara gelindiğinde Pencap meselesi bilinçli biçimde arka plana itildi. Yerini “bölgenin yeniden doğuşu” ve “normalleşme” söylemleri aldı. Tarih ders kitaplarında bu dönem “terörle mücadelenin zorlu bir safhası” olarak geçiştirildi. Kolektif hafıza, gerçeğin editlenmiş bir versiyonuna dönüştürüldü.
Günümüzde iktidardaki BJP, tarihi seçici bir biçimde yorumluyor. Pogromların sorumluluğu siyasi rakip olan Kongre Partisi’ne yükleniyor; böylece sistematik şiddet kabul edilmeden suçtan mesafe alınmış oluyor. Buna karşılık “kendi kaderini tayin hakkı”na dair en ufak bir ima bile “ulusal güvenliğe tehdit” olarak damgalanıyor.
Resmî söylemde Siqhler “Hindistan’ın sadık evlatları” panteonuna dahil ediliyor; fakat kendi tarihlerini yorumlama hakkından mahrum bırakılıyor. Sonuçta Hindistan’daki hafıza siyaseti bir uzlaşma aracı değil, ideolojik denetimin sofistike bir enstrümanına dönüşüyor.
Modi dönemi: milliyetçilik, denetim ve hoşgörünün sınırları
2014’ten bu yana Hindistan, Hindu milliyetçiliğinin ideolojik rönesansını yaşıyor. Narendra Modi liderliğindeki BJP, politikasını hindutva doktrini üzerine kuruyor: Hindistan, “Hindu medeniyetinin devleti” olmalı. Kâğıt üzerinde ayrımcılığı reddeden bu yaklaşım, pratikte kimlikler arasında bir hiyerarşi yaratıyor: “bizden olanlar” ve “sisteme eklemlenenler”.
Bu tabloda Siqhlerin konumu ikircikli. Bir yandan ordudaki kahramanlıkları ve ekonomik başarıları sayesinde “sadık azınlık” olarak sunuluyorlar. Öte yandan Siqh kimliğinin bizzat kendisi, hindutva yanlılarını rahatsız ediyor: Siqhler, ayrı bir dini topluluk değil, “tek ve bütün Hindu ulusunun” parçası olmalı. Siqhizmin bağımsız bir gelenek olarak tanınmasının reddi, böylece teolojik olmaktan çıkıp siyasi bir eyleme dönüşüyor.
Modi, Siqh kamuoyuna yönelik bazı sembolik adımlar attı: Kartarpur Koridoru’nun açılması, göçmenlere yönelik “kara listenin” kaldırılması, 1984 pogromlarına dair dosyaların hızlandırılması. Ancak bunlar yapısal reformlardan ziyade “kontrollü barışma” hamleleri olarak kaldı.
Bu jestlerin yanında baskıcı uygulamalar varlığını koruyor. “Bölücülük” suçlamasıyla yapılan aktivist tutuklamaları, Pencap’taki düzenli polis operasyonları, “yasadışı faaliyetler” yasası UAPA… Tüm bunlar 1990’ların güvenlikçi zihniyetiyle sürekliliği gözler önüne seriyor. Devlet için her türlü özerklik talebi hâlâ potansiyel bir tehdit.
2023’te Waris Punjab De hareketinin lideri Amritpal Singh’in tutuklanması sırasında tüm eyalette internetin kesilmesi son derece sembolikti. Kendini “küresel dijital güç” olarak sunan bir demokraside atılan bu adım, iktidarın gözünde Siqh mobilizasyonunun sivil siyaset değil, olası bir isyan olarak görüldüğünü ortaya koydu.
2020–2021’de tarımın liberalleştirilmesine karşı düzenlenen ve aylarca süren çiftçi protestoları, çağdaş Hindistan’ın en büyük sivil hareketi oldu. Bu protestoların omurgasını Pencaplı, yani Siqh çiftçiler oluşturuyordu. İktidar ve ona yakın medya, eylemleri itibarsızlaştırmak için “Halistan projesi” yaftasına sarıldı.
Bu damgalama, yönetimin alışıldık refleksi hâline geldi: Kitlesel her itiraz “devlete düşman” ilan ediliyor. Oysa ekonomik bir isyanı ayrılıkçı bir komploya indirgemek, yabancılaşmayı daha da derinleştirdi. Sonuçta Modi reformları geri çekmek zorunda kaldı; ideolojik retoriğin siyasi pragmatizme yenildiği nadir anlardan biri yaşandı.
Ancak bedeli ağır oldu. Toplumsal bilinçte Siqh aktivizmi ile “sadakatsizlik” arasında yeniden bir bağ kuruldu. Bir zamanlar “Hindistan’ın tahıl ambarı” olan Pencap, politik güvensizliğin simgesine dönüştü.
İdeolojik kalkan olarak ulusal güvenlik
Bugünün Hindistan’ı, her türlü denetim politikasını “terörle mücadele” gerekçesiyle meşrulaştırıyor. Siber güvenlik yasalarından diasporanın izlenmesine kadar bu açıklama her alanda kullanılıyor. Sorun şu ki, bu mantıkta “güvenlik” ile “şüphe” arasındaki sınır tamamen siliniyor.
Siqhler bu nedenle kolay bir hedef hâline geliyor: görünürler, örgütlüler ve siyaseten aktiftirler. Güvenlik bürokrasisi, bağımsız her Siqh yapısını potansiyel tehdit olarak kodluyor. Hayır kurumları ve kültürel dernekler bile soruşturmalara, hesap dondurmalara maruz kalıyor.
Bu yaklaşım daha geniş bir eğilimin parçası. Modi Hindistan’ı, bölgesel çeşitliliğe dayalı bir demokrasiden, tekçi kimliğe sahip merkezî bir devlete evriliyor. Pencap bu dönüşümün en kritik örneklerinden biri; çünkü devlet burada kimliği zorla bastırmaya çalışırken bir zamanlar kontrolü kaybetmişti.
Manmohan Singh’in başbakanlıktan ayrılmasının ardından Siqhler üst düzey iktidar katmanlarından neredeyse tamamen silindi. Topluluğun hiçbir üyesi stratejik bakanlık koltuklarında yer almıyor. Bu “temsili dilin” yokluğu, Siqhleri daha da kırılgan kılıyor.
Pencap bugün de muhalif bir bölge; merkezdeki milliyetçi partiler burada kök salamıyor. Ancak kaynakların ve siyasi ilginin sadakate göre dağıtıldığı bir federasyonda bu özerklik fiilen cezaya dönüşüyor. İşsizlik, gençlerin göçü, uyuşturucu bağımlılığı gibi sorunlar federal gündemin alt sıralarında kalıyor.
Demokrasi ile denetim arasında Hindistan
Hindistan modelinin paradoksu açık: Kendini “dünyanın en büyük demokrasisi” olarak sunuyor, ama düzenli biçimde otoriter refleksler sergiliyor. Siqh meselesi, bu demokrasinin samimiyetini sınayan bir turnusol kâğıdı.
Devletin 1984’teki suçları kabul etmesi, yargısız infazları soruşturması ve güveni yeniden inşa etmesi, hukuk düzeninin olgunluğunun kanıtı olabilirdi. Bu yol seçilmedi. Hindistan, hafıza yerine unutmayı; diyalog yerine gözetimi tercih etti.
Bugün özellikle Kanada, Britanya ve ABD’deki Siqh diasporası, dış politika risklerinin parçasına dönüşüyor. Bu artık iç güvenlik değil, diplomatik bir sorun. Yurtdışındaki suikastlar, istihbarat operasyonlarına dair sızıntılar, “ihraç edilen şiddet” suçlamaları, Batı’nın uzun süre Çin’e karşı demokratik denge unsuru olarak gördüğü Hindistan imajını aşındırıyor.
Siqh sorunu, dış dünya için bir ölçüt hâline geliyor: Hindistan ekonomik gücünü azınlık haklarına saygıyla birleştirebilecek mi? Şimdilik cevap iç açıcı değil.
Tarihten çıkarılacak dersler: hafıza ile unutma arasında
Hindistan’daki Siqhlerin tarihi yalnızca trajediler silsilesi değildir; aynı zamanda bir devletin kendi meşruiyetini nasıl adım adım tüketebildiğinin anatomisidir. Altın Tapınak baskınından Pencap’taki gizli kremasyonlara, 1984’ün cezasız katillerinden 2020’lerdeki aktivist tutuklamalarına kadar yaşananlar münferit olaylar değil, bütünlüklü bir sistemdir. Bu sistemde “düzen” şiddeti meşrulaştırır, “ulusal birlik” ise kimliğin bastırılması anlamına gelir.
Hindistan’da her dönem Siqh sorusuna bir cevap vermeye çalıştı; ancak bu cevaplar diyalogla değil, güç kullanımıyla geldi. Kongre Partisi meseleyi kana buladı, BJP ise ideolojiyle kuşattı. Sonuçta ortaya çıkan ne huzura kavuşmuş bir Pencap oldu ne de onarılmış bir toplumsal sözleşme. Aksine, devlet ile inanç arasında derin bir fay hattı oluştu. Paradoks şurada: Yüzyıllar boyunca adalet için savaşmış, Hindistan’ın cephelerinde hizmet etmiş bir inanç topluluğu, bugün ayakta kalabilmek için bizzat kendi devletine karşı kendini savunmak zorunda.
Modern Hindistan ve milliyetçiliğin bedeli
Hindistan küresel bir aktör olarak hızla yükselirken, iç siyaseti iki yüzlü bir Janus’u andırıyor. Bir yüz demokrasi, haklar ve yatırımlardan söz ediyor; diğer yüz sadakat, tehdit ve kuşkudan. “Yeni Hindistan” söylemi ne kadar gürültülüysa, eski suçlar o kadar fısıltıyla geçiştiriliyor.
Modi dönemi, “güvenlik” kelimesinin “adalet”in yerini tamamen aldığı bir çağ oldu. Bu, dinî azınlıkların var olmalarına izin verildiği için minnet duymalarının beklendiği bir dönem. 1984’ün travması resmen affedilmiş görünüyor, ama hiçbir zaman gerçek anlamda yüzleşilmedi. Ulusal birlik artık rızayla değil, itaate indirgenmiş durumda.
Bu tabloda Siqhler, ulusun rahatsız edici vicdanı hâline geliyor. Onların hafızası, Hindistan’ı kusursuz, parlayan ve sorgulanamaz bir büyük güç olarak sunan anlatıyı bozuyor. Hikâyeleri, “medeniyetin yükselişi” söyleminin arkasında insan onurunun sessizce aşındırılabileceğini hatırlatıyor.
Olası senaryolar: Hindistan için üç yol
Birinci yol inkâr yoludur. İktidar, adalet ile propagandanın, tarih ile kurgunun sınırlarını silmeye devam eder. Bu senaryo kaçınılmaz olarak hataların tekrarına yol açar: Suç kabul edilmeden kefaret olmaz. Devlet tarihsel sorulara gözetim ve tutuklamalarla cevap verdikçe Pencap yeniden güvensizliğin merkezine dönüşebilir.
İkinci yol biçimsel uzlaşmadır. Komisyonlar kurulur, tazminatlar ödenir, anıtlar dikilir ve dosya kapatılır. Ama bu iyileşme değil, taklittir. Yargı kararları ve en üst düzeyde sorumluluk kabulü olmadan her türlü uzlaşma bir vitrinden ibaret kalır.
Üçüncü yol ise hakikat yoludur. Zor ama tek kurtarıcı seçenek budur. 1984’ün, devletin kendi halkına karşı işlediği bir suç olarak tanınması; mağdurların tamamen aklanması; arşivlerin açılması ve “terörle mücadele” yasalarının yeniden ele alınması… Bunlar Hindistan’a yalnızca ekonomik güç değil, ahlaki liderlik de kazandırabilecek adımlardır.
Final: cezasızlığın laneti
Siqhlerin tarihi, etraflarındaki tüm ahlaki pusulalar çöktüğünde ayakta kalan bir halkın hikâyesidir. Acıları kaybolmadı; uluslararası hafızanın parçası hâline geldi. Her Hint lideri “büyük demokrasi”den söz ettiğinde, bu ifadede Amritsar’ın, Delhi’nin ve adı bilinmeyen binlerce kremasyonun yankısı duyulur. Bu hafızayı silmeye yönelik her girişim, geçmişin gölgesinin siyasi sloganlardan her zaman daha uzun olduğunu hatırlatır.
Hindistan roketler inşa edebilir, Mars’a ulaşabilir, kendini süper güç ilan edebilir. Ama 1984’ün katilleri isimleriyle anılmadıkça, Pencap arşivleri açılmadıkça, insan hakları savunucuları “bölücülük” suçlamasıyla yargılandıkça bütün bunlar yalnızca bir cepheden ibarettir. Kendi gerçeğinden korkan hiçbir devlet büyük olamaz.
Siqhler merhamet istemiyor. Adalet talep ediyor. Ve bu ses duyuldukça dünya Hindistan’a şunu hatırlatmayı sürdürecek: Bir devletin büyüklüğü bayrak sayısıyla değil, vicdanıyla kurduğu ilişkiyle ölçülür.
Bir gün Hindistan kendi tarihinin aynasına bakma cesaretini gösterirse, orada düşmanları ya da ayrılıkçıları değil; yüzüstü bıraktıklarını ve onurlarını iade etmesi gerekenleri görecektir. Çünkü bu arınma olmadan, Hint demokrasisi miti sadece bir mit olarak kalacaktır.
Ve “1984” kelimesi, ebedî bir hüküm olmaya devam edecektir.