Amerika kriminoloqu Riçard Rozenfeld qiymət artımının soyğunçuluq artımına çevrilməyə başladığı həddi hesablayıb. Bu payız Qərb həmin həddi keçdi və ilk siqnal artıq mağazalardan gəlib.
2026-cı il avqustun 14-də, cümə günü Donald Tramp Ağ Evin çoxdan gözlədiyi rəqəmi elan etmək üçün Nyu-York yaxınlığındakı Qarden-Sitidə polisin təlim mərkəzinə gəldi. 2025-ci ilin yekunlarına görə ABŞ-da qətllərin sayı 18,1 faiz azalıb, onların səviyyəsi isə hər 100 min sakinə 4,1-ə enib. Ölkə 1955–1956-cı illərdən bəri bu səviyyədən aşağı düşməmişdi. Zorakı cinayətkarlıq bir ildə 9,3 faiz, əmlak əleyhinə cinayətlər 12,4 faiz, soyğunçuluq 18,5 faiz, avtomobil oğurluqları isə təxminən 23 faiz azalaraq iyirmi ildən artıq müddətin ən aşağı səviyyəsinə enib. Prezident uğuru öz hesabına yazdı.
Eyni zamanda başqa bir federal statistika tamamilə fərqli mənzərə yaradırdı. Fevralın sonunda ABŞ və İsrailin İrana endirdiyi zərbələr və Hörmüz boğazında gəmiçiliyin iflic olması amerikalıları 2022-ci ilə qaytardı: fevralın sonunda 2,98 dollar olan bir qallon benzinin qiyməti Xatirə Gününədək 4,5 dolları keçdi. Sentyabrda ABŞ-da illik inflyasiya 3,7 faizə çatdı, oktyabrda isə benzin bir il əvvəlkindən 37,4 faiz baha idi. Avrozona oktyabrda 2023-cü ilin sentyabrından bəri ən yüksək səviyyə olan 4 faiz inflyasiya ilə üzləşdi, üstəlik orada enerji daşıyıcıları bir ildə 20,8 faiz bahalaşmışdı.
Qrafikdəki iki xətt, yəni rekord dərəcədə aşağı cinayətkarlıq və yenidən artan qiymətlər uzun müddət bir-birindən ayrı qala bilməz. Ən azı polis statistikasının indiki təntənəsini görməyə ömrü çatmayan bir adam belə iddia edirdi. Missuri Universitetinin Sent-Luis kampusunun professoru və Amerika Kriminologiya Cəmiyyətinin keçmiş prezidenti Riçard Rozenfeld 2024-cü il yanvarın 8-də 75 yaşında dünyasını dəyişib. Ölümündən on il əvvəl o, iqtisadiyyat və cinayətkarlıq barədə söhbəti artıq köhnə qaydada aparmağa imkan verməyən bir əsər dərc etmişdi. Bu gün həmin əsər 2027-ci il üçün proqnoz kimi oxunur.
Böyük Resessiyanın tapmacası: işsizlik sıçradı, soyğunçuluq isə azaldı
Yarım əsr ərzində kriminoloqlar pul kisəsi ilə cinayət arasındakı əlaqəni bir yerdə, əmək birjasında axtarırdılar. Məntiq dəmir kimi möhkəm görünürdü: insan işini, sonra gəlirini, sonra dayağını itirir və gec-tez əlinə açar oğrusu götürür. Empirik məlumatlar isə inad edirdi. Tədqiqatlar o qədər ziddiyyətli nəticələr verirdi ki, Amerika kriminoloqu Teodor Çirikos 1987-ci ildə öz elminin vəziyyətini “şübhə konsensusu” adlandırmışdı.
Əsrlərin qovşağına doğru şübhə dağılmağa başladı, düzdür, başqa göstəricilər sayəsində. Filip Kuk və Qeri Zarkin hələ 1985-ci ildə göstərmişdilər ki, soyğunçuluq və əmlak əleyhinə cinayətlər resessiya dövründə artır, yüksəliş dövründə isə azalır. Sonralar məlum oldu ki, ştatların adambaşına düşən ÜDM-i və istehlakçı əhval-ruhiyyəsi indeksi oğurluqların dinamikasını işsizlikdən daha yaxşı izah edir. Yeni konsensus möhkəm görünürdü: pis iqtisadiyyat oğru istehsal edir.
Sonra 2008–2009-cu illərin böhranı baş verdi. Buraxılış çökdü, ABŞ-da işsizlik 10 faizə sıçradı, istehlakçı optimizmi bütün inkişaf etmiş dünyada tarixi minimuma endi. Cinayətkarlıq isə modellərin əksinə olaraq yerindən tərpənmədi, bəzi yerlərdə hətta azalmaqda davam etdi. Rozenfeldin 14 ölkədən ibarət seçməsində qətl və soyğunçuluq səviyyələri demək olar ki, dəyişmədi. Səkkiz ölkədə evlərə soxularaq oğurluqlar 2008-ci ildə 21 faiz artdı, lakin artıq 2009-cu ildə, resessiyanın dibində 9 faiz azaldı.
Rozenfeld həmkarlarının diqqətindən yayınan bir detalı gördü. Bütün əvvəlki tənəzzüllər zamanı, xüsusilə 1970-ci illərin və 1980-ci illərin əvvəlinin staqflyasiyası dövründə qiymətlər artırdı. 2009-cu ildə isə onlar düşürdü və iqtisadçılar ciddi şəkildə deflyasiyadan ehtiyat edirdilər. İrlandiyada həmin il istehlak qiymətləri 4,5 faiz azaldı və bu, o qədər kəskin idi ki, Rozenfeld bu nöqtəni statistik kənarlaşma kimi hesablamalardan çıxarmalı oldu. Tapmacanın cavabı müavinət növbələrində deyil, qiymət etiketlərində idi.
Dörd qiymət inqilabı və bir postsovet inqilabı
Bu fərziyyənin kriminologiyanın təxminən iki onillik ərzində məhəl qoymadığı tarixi təməli var idi. 1996-cı ildə iqtisadi tarixçi Devid Hakket Fişer Qərb tarixinin dörd qiymət inqilabını – XIV, XVI, XVIII və XX əsrlərdəki inqilabları təsvir etdiyi “Böyük dalğa” kitabını nəşr etdi. Onların hər biri rifah dövründə başlayır, əhalinin və tələbin artımı ilə sürətlənir, artan bərabərsizliklə qidalanırdı. Son mərhələlərdə onların hər biri zorakılıq və oğurluq partlayışına səbəb olur, bundan sonra cinayətkarlığın azaldığı uzun qiymət “tarazlığı” dövrü başlayırdı.
XX əsrlə bağlı Fişer qəti idi. “1965–1993-cü illər arasında cinayətkarlıq bütün dünyada sürətlə artırdı. Bu hərəkətlər inflyasiya səviyyəsi ilə çox sıx korrelyasiya edirdi”, – deyə o yazırdı. Cinayətkarlığın azalması ilə kriminoloqları çaşdıran Böyük Depressiya da eyni sxemə uyğun gəlirdi: 1930-cu illərdə qiymətlər düşürdü və cinayətkarlıq da onlarla birlikdə. 1960-cı illərin məşhur paradoksu, “bolluq içində cinayətkarlıq” da paradoks olmaqdan çıxırdı. Amerika qiymətləri həmin onilliyin ortalarından kəskin şəkildə yuxarı qalxdı və cinayətkarlıq səviyyəsi də onların ardınca getdi.
Qanunauyğunluğun ən sərt nümunəsini isə heç də Qərb vermədi. Rusiya Dövlət Statistika Xidmətinin məlumatına görə, 1992-ci il ərzində Rusiyada istehlak qiymətləri təxminən 26 dəfə artıb. Ölüm statistikasına görə qətllərin səviyyəsi üç il ərzində iki dəfə artıb: 1991-ci ildə hər 100 min sakinə 15,2-dən 1994-cü ildə 32,3-ə qədər. Rublun çöküşü dövlətin dağılması, kriminal özəlləşdirmə və polisin iflici ilə əl-ələ verib gedirdi, buna görə də burada qiymətlərin xalis payını ayırmaq mümkün deyil. Doxsanıncı illərin əvvəlini postsovet məkanında yaşamış nəslim Rozenfeldin mexanikasını heç bir reqressiya olmadan başa düşür: maaş bir həftəyə yanıb qurtaranda bit bazarları mənşəyini heç kimin soruşmadığı mallarla dolurdu.
Hətta endirim mağazasına da gücü çatmayan alıcı hara gedir
Rozenfeldin əsas töhfəsi mexanizmdir. Fişerdən Qeri Lafriyə qədər əvvəlki müəlliflər inflyasiyanın cinayətkarlığa təsirini stresslə, bölgü uğrunda mübarizə ilə və institutlara inamın sarsılması ilə izah edirdilər. Rozenfeld bu izahları rədd etmədi. O, onlara tələbin quru iqtisadiyyatını əlavə etdi.
Onun fikir gedişatı belədir. Qiymətlər gəlirlərdən tez artanda istehlakçı “aşağıya doğru alış-veriş” etməyə başlayır: əvvəlcə orta səviyyəli univermaqlardan “Uolmart”a və “Dollar Cenerel” kimi “hər şey bir dollara” mağazalarına, sonra “Qudvil”in və Xilas Ordusunun komisyon mağazalarına keçir. Pərakəndə satış statistikası bu dəyişikliyi etibarlı şəkildə qeydə alır: qiymət təzyiqi illərində endirim mağazaları və xeyriyyə komisyon mağazaları real gəlirlər qiymət etiketlərindən nə qədər geri qalırsa, alıcılarını məhz o nisbətdə itirən orta seqment mağazalarından nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşı vəziyyətdə olurlar. Rozenfeldin verdiyi sual az qala təxribatçı səslənir: artıq “Dollar Cenerel”ə də gücü çatmayan insan hara gedir?
Cavab: oğurluq malı bazarına. Oğurlanmış əşyanın əsas xüsusiyyəti ucuzluğudur. Bu olmasaydı, belə malın alıcısı olmazdı, çünki qanuni pərakəndə satış zəmanət, geri qaytarma, mübahisələrin sülh yolu ilə həlli və həbs riskinin olmamasını təklif edir. Sorğular göstərir ki, insanın şübhəli mənşəli əşyanı almağa hazırlığını məhz qiymət müəyyən edir. Ucuz oğurluq malına artan tələb oğurluğun və evə soxulmanın gəlirliliyini artırır, təklif isə tələbin ardınca gəlir. Britaniya tədqiqatçıları Satton, Hockinson və Levi bunu son dərəcə qısa ifadə ediblər: endirim ovçuları olmasaydı, oğurluq malı bazarı nəhəng ölçüdə daralardı.
Sxemin inflyasiyanı zorakılıqla əlaqələndirən davamı da var. Oğurluq malı ilə sövdələşmələr dövlətin gözündən kənarda baş verir: gecə gec saatlarda, döngələrdə, qarajlarda, mesajlaşma proqramlarının çatlarında. Alıcı satıcını aldadıbsa, şikayət edəcək yer yoxdur, nə iddialar şöbəsinə, nə də məhkəməyə. Belə “dövlətsiz” məkanda müqavilələr yumruq və silahla icra olunur, hüquqi baxımdan müdafiəsiz olan iştirakçıların özləri isə soyğunçular üçün asan ova çevrilirlər. Kriminologiya bu məntiqi çoxdan narkotik bazarları nümunəsində təsvir edib. Rozenfeld onu qiymətlərlə birlikdə şişən istənilən kölgə bazarına şamil etdi.
Əsas tezis də buradan irəli gəlir: inflyasiya cinayətkarlığa işsizlikdən daha güclü zərbə vurmalıdır. İşin itirilməsi azlığa toxunur. Hətta ən pis illərdə əmək qabiliyyətli əhalinin böyük əksəriyyəti məşğulluğunu saxlayır, işdən çıxarılmanın tam təsiri isə aylar sonra, əmanətlər və müavinətlər tükənəndə üzə çıxır. Qiymət artımı isə hər alıcıya qiymət etiketinin dəyişdiyi gün toxunur. O, ən güclü zərbəni yoxsullara vurur, lakin kassa növbəsində hamı dayanır.
2,67 faiz həddi: mərkəzi banklarda fərqinə varılmayan rəqəm
Rozenfeld fərziyyəsini 13 Avropa ölkəsinin və ABŞ-ın 1981–2010-cu illər üzrə məlumatları əsasında yoxlamaq qərarına gəldi. Seçmə ideallıqdan uzaq idi və müəllif özü bunu etiraf edirdi. Avropa sıralarını 1980-ci illər üzrə İnterpolun məlumatlarından və sonrakı onilliklər üzrə iki Avropa mənbəyindən birləşdirmək lazım gəldi. Mənbələrin qovşağında evlərə soxularaq oğurluqlar sıralarında bəzən bir tərtib fərqlənən inandırıcı olmayan qırılmalar yarandı və tədqiqatın bu hissəsində 13 Avropa ölkəsindən cəmi yeddisi qaldı. Modellərdə işsizlik, adambaşına düşən ÜDM, urbanizasiya, 15–24 yaşlı gənclərin payı və mütləq yoxsulluğun göstəricisi kimi körpə ölümü nəzərə alınırdı.
Nəticə yarım əsrlik ənənə üçün əlverişsiz oldu. İşsizlik və ÜDM dinamikası üç cinayət növündən heç biri ilə əhəmiyyətli əlaqə göstərmədi. İnflyasiya isə göstərdi. Qiymətlərin 1 faiz artımı evlərə soxularaq oğurluqlar səviyyəsinin 0,112 faiz, statistik əhəmiyyətlilik həddində isə qətllərin 0,071 faiz artımı ilə müşayiət olunurdu. Qətllərin müqayisəolunmaz dərəcədə yüksək səviyyəsi olan ABŞ seçmədən çıxarılanda inflyasiyanın təsiri beş faizlik səviyyədə əhəmiyyətli oldu.
Ən maraqlısı soyğunçuluqda aşkar edildi. Burada əlaqə Fişerin qiymət inqilablarının “sakit başlanğıcları” ilə proqnozlaşdırdığı kimi qeyri-xətti, U şəkilli oldu. İnflyasiya mülayim olduqca soyğunçuluq ona demək olar ki, reaksiya vermir və hətta azalır. Müəyyən həddən sonra qiymət artımının hər yeni faizi onu yuxarı itələməyə başlayır. Rozenfeld bu həddi hesabladı: illik 2,67 faiz. Onun seçməsində orta inflyasiya bu səviyyədən ilk dəfə 1996-cı ildə aşağı düşdü və 2010-cu ilə qədər yuxarı qalxmadı. Başqa sözlə, Qərb cinayətkarlığının böyük enişi dövrü bütövlükdə 2,67 faizlik tavanın altında keçdi.
Təsirin miqyasını da təvazökar adlandırmaq olmaz. Rozenfeldin hesablamalarına görə, inflyasiya təzyiqi olmasaydı, qətllər təxminən dörddə bir, evlərə soxularaq oğurluqlar isə 15 faiz daha sürətlə azalardı. İnflyasiya ortadan bir standart kənarlaşma yuxarı, yəni illik təxminən 7,9 faiz olanda qiymət artımı soyğunçuluğun illik artımının 77,5 faizini izah edirdi.
Sonralar Rozenfeld yoxlamanı genişləndirdi. 2016-cı ildə Aaron Levinlə birlikdə o, modellərə işsizliyi, ÜDM-i, gəlirləri və istehlakçı əhval-ruhiyyəsini daxil edərək 1960–2012-ci illər üzrə Amerika məlumatlarını təhlil etdi. Əmlak əleyhinə cinayətkarlığa davamlı qısamüddətli və uzunmüddətli təsirini yalnız inflyasiya saxladı. 2023-cü ildə onun Mett Foqellə birgə şəhərlər səviyyəsində əsəri çıxdı. İnflyasiyanın qətllərlə əlaqəsi əhəmiyyətli oldu və yalnız qismən tamah məqsədli cinayətlərin artımı ilə izah olunurdu, üstəlik əlverişsiz şəhərlərdə o, nəzərəçarpacaq dərəcədə güclü təzahür edirdi.
Pul siyasəti üçün nəticəni Rozenfeld ehtiyatla, lakin birmənalı ifadə etdi. İnflyasiyanı 2–3 faiz dəhlizində saxlayan Federal Ehtiyat Sistemi və digər mərkəzi banklar özləri də istəmədən cinayətkarlığın profilaktikası ilə məşğul olurlar. 2014-cü ildə o əlavə etdi ki, inkişaf etmiş ölkələr, görünür, yeni qiymət tarazlığı dövrünə qədəm qoyub və özlərinə uzun müddətə aşağı və sabit cinayətkarlıq təmin ediblər. Səkkiz il sonra bu ifadə köhnəldi.
2022-ci ilin baş məşqi
2022-ci ilin iyununda ABŞ-da illik inflyasiya qırx ilin maksimumu olan 9,1 faizə çatdı. Avrozona həmin ilin oktyabrında 10,6 faizə, Böyük Britaniya isə 11,1 faizə çatdı. O vaxta qədər fəxri professor və Vaşinqtondakı bitərəf analitik mərkəz olan Cinayət Ədalət Şurasının cinayətkarlıq tendensiyaları üzrə müntəzəm məruzələrinin həmmüəllifi olan Rozenfeld açıq şəkildə xəbərdarlıq edirdi. “Məncə, inflyasiya ictimai təhlükəsizlik məsələsidir”, – deyə o, 2022-ci ilin aprelində bildirirdi. Onun proqnozu konkret səslənirdi: əmlak əleyhinə cinayətkarlıq artacaq, çünki alıcılar qara bazara üz tutacaqlar.
İlk məlumatlar onu təkzib etmədi. Şuranın seçməsinə daxil olan böyük şəhərlərdə 2022-ci ilin birinci yarısında oğurluqlar və soyğunçuluq təxminən 20 faiz artdı. Bununla belə, qətllər pandemiya zirvəsindən sonra artıq azalırdı və bu ayrılıq bir qədər sonra qayıdacağımız mühüm detaldır.
Mağaza oğurluqları sanki Rozenfeldin dərsliyindən götürülmüş yol keçdi. Şuranın 2018-ci ildən müqayisəli sıra apardığı 21 Amerika şəhərində qeydə alınmış mağaza oğurluqlarının orta səviyyəsi 2021-ci ildə hər 100 min sakinə 402,5-ə enmişdi. Qiymətlərin ardınca o, 2022-ci ildə 446,1-ə, 2023-cü ildə 529,2-yə qalxdı, 2024-cü ilin birinci yarısında isə artım davam etdi. Oğrunun çantasının məzmunu da dəyişdi: oğurlanmış malın median dəyəri 2019-cu ildəki təxminən 75 dollardan 2021-ci ildə 100 dollara yüksəldi. 2023-cü ilin avqustunda fotoqrafların çəkdiyi Nyu-Yorkun “Duayn Rid” apteklərində plastik qapaqlar altında kilidlənmiş dezodorantlar bütün Amerika müzakirəsinin vizual simvoluna çevrildi.
Avropa milli xüsusiyyətlərə düzəlişlə eyni mənzərəni təkrarladı. Niderland polisi 2022-ci ildə 40 min mağaza oğurluğu qeydə aldı ki, bu da 2015-ci ildən bəri istənilən ildəkindən çox idi. Bavariyada onların sayı 2022-ci ildəki 35 528-dən 2023-cü ildə 42 449-a yüksəldi. İngiltərə və Uels polisi 2025-ci ilin martında başa çatan il ərzində 530 643 mağaza oğurluğu qeydə aldı. Əvvəlki illə müqayisədə artım 20 faiz təşkil etdi, göstəricinin özü isə 2003-cü ildə indiki uçot sistemi tətbiq olunandan bəri maksimum oldu. 2025-ci ilin iyununadək olan il ərzində mağaza oğurluqlarına görə ittiham hökmlərinin sayı 44 701-ə çataraq üç il əvvəlki səviyyəni iki dəfədən çox ötdü. Bununla belə, məhkum edilənlər arasında 40–59 yaşlı insanların payı artır, gənclərin payı isə azalırdı. Oğurluq edən britaniyalının portreti məhz yaşayış dəyəri milli siyasətin əsas mövzusuna çevriləndə qocaldı.
Sonra inflyasiya geri çəkildi və onunla birlikdə oğurluqlar da geri çəkildi. 2025-ci ildə Şuranın seçməsinə daxil olan Amerika şəhərlərində mağaza oğurluqları 2021-ci ildən bəri ilk dəfə 10 faiz azaldı. İngiltərə və Uels 2025-ci təqvim ili üzrə təxminən 1 faiz azalma ilə 509 566 göstərdi. Almaniya əvvəlki illə müqayisədə təxminən 6 faiz az, 357,6 min sadə mağaza oğurluğu qeydə aldı, Bavariya isə 38 394. Əyri xətlər bir il yarım gecikmə ilə qiymət etiketlərinin trayektoriyasını təkrarladı.
Düstur harada çatlayır
Dürüst təhlil etiraf etməyi tələb edir: cinayətkarlığın inflyasiya nəzəriyyəsi hər şeyi izah etmir və əlverişsiz faktlar göz qabağındadır.
Onlardan ən aydını qətllərdir. 2022-ci ildə Amerika inflyasiyası orta hesabla 8 faiz təşkil etdi, qətllər isə azalmağa başladı və o vaxtdan hər il azalır. Şuranın qiymətləndirməsinə görə, 2025-ci ilədək onların sayı böyük şəhərlərdə 2021-ci il zirvəsindən 44 faiz azalıb. Qiymətlər zorakılığın əsas mühərriki olsaydı, 2022–2023-cü illər yeni partlayış verərdi. Bu baş vermədi. Rozenfeld, ona hörmət olsun, məhz bu halqanın zəifliyini özü görürdü: 2014-cü il əsərində inflyasiyanın qətllər üçün təsiri yalnız on faizlik səviyyədə əhəmiyyətli idi, onların dinamikasının böyük hissəsi isə izahsız qalırdı. 2020–2021-ci illərin pandemiya partlayışını və sonrakı enişi başqa qüvvələr müəyyən edirdi: lokdaunlar, Corc Floydun ölümündən sonrakı etirazlar, rekord silah alışları, polisə inam böhranı və onun tədricən aradan qaldırılması.
İkinci əlverişsiz fakt avtomobil oğurluqlarıdır. 2022–2023-cü illərdə ABŞ-da onların partlayışı böyük ölçüdə yeniyetmələrə immobilayzeri olmayan bəzi “Kia” və “Hyundai” modellərini oğurlamağı öyrədən sosial şəbəkələrdəki viral videoçarxla izah olunurdu. İnflyasiyanın burada heç bir rolu yoxdur və avtomobil oğurluqlarının artımını mexaniki şəkildə ona aid edən tədqiqatçı yanılardı.
Üçüncü problem məlumatların özüdür. Britaniyanın mağaza oğurluqları rekordu qismən pərakəndə satıcıların onlar barədə polisə məlumat verməyə artan hazırlığını əks etdirir. Əhali sorğularına əsaslanan İngiltərə və Uelsdə Cinayətkarlıq Tədqiqatı 2025-ci ilin martınadək olan il ərzində oğurluqların sayını əvvəlki illə demək olar ki, dəyişmədən 2,8 milyon qiymətləndirdi. Gəzinti məsafəsindəki Mağazalar Assosiasiyası yalnız öz seqmentində 6,2 milyon oğurluq saydı. Reallıq ilə polis uçotu arasındakı fərq nəhəngdir, lakin uçotun dinamikası da cinayətkarlığın dinamikasına bərabər deyil. Demək olar ki, bütün Amerika müzakirəsinin əsaslandığı Cinayət Ədalət Şurasının seçməsi ölkə üçün təmsilçi deyil və müəlliflərin özləri bu barədə dürüst xəbərdarlıq edirlər.
Bu məqalənin əsaslandığı bütün mənbələrdən ən çox Federal Təhqiqatlar Bürosuna və milli statistika idarələrinə, ən az isə sahə assosiasiyalarına etibar edirəm. Belə seçimin tamamilə konkret səbəbi var.
Lobbiçilər, prokurorlar, namizədlər: oğurluq qorxusundan kim qazanır
2023-cü ilin aprelində Amerika pərakəndə satışının əsas lobbisi olan Milli Pərakəndə Ticarət Federasiyası “K2 İnteqriti” məsləhət şirkəti ilə birlikdə sahənin 2021-ci ildə 94,5 milyard dollarlıq itkisinin “təxminən yarısının” mütəşəkkil pərakəndə cinayətkarlığın payına düşdüyünü iddia edən məruzə dərc etdi. Rəqəmi siyasətçilər və çoxsaylı media qurumları götürdülər. 2023-cü ilin dekabrında federasiya analitikin nəticəsini səhv hesab edərək bu iddianı geri götürdü. Federasiyanın öz illik sorğusu göstərirdi ki, bütün xarici oğurluq, mütəşəkkil də, qeyri-mütəşəkkil də, itkilərin təxminən 37 faizini təşkil edirdi. Qalanı işçilərin oğurluğunun, uçot və logistika səhvlərinin payına düşürdü.
Şişirtmədən fayda götürənlər aydın idi. Pərakəndə satıcılar investorlara marjanın düşməsini və mağazaların bağlanmasını izah edir, hakimiyyətdən isə daha çox polis və daha sərt cəzalar tələb edirdilər. 2023-cü ildə Konqresə təqdim edilmiş mütəşəkkil pərakəndə cinayətkarlığa qarşı mübarizə haqqında qanun layihəsi Daxili Təhlükəsizlik Nazirliyində ixtisaslaşmış koordinasiya mərkəzinin yaradılmasını nəzərdə tuturdu. 2024-cü ilin noyabrında Kaliforniya seçiciləri səslərin üçdə ikisindən çoxu ilə təkrar oğurluqlara görə cəzanı sərtləşdirən və 2014-cü il islahatını qismən ləğv edən 36 saylı Təklifi bəyəndilər. Britaniya hökuməti cinayətkarlıq və polis fəaliyyəti haqqında qanun layihəsində mağaza oğurluğunun “cüzi” sayıldığı 200 funtluq həddi ləğv edir.
Rozenfeld məhz belə reaksiyaya qarşı xəbərdarlıq edirdi. 2014-cü il məqaləsində o, Amerikanın narkotiklərə qarşı müharibəsini oğurluq malı bazarı ilə necə davranılmamalı olduğunun nümunəsi kimi açıq şəkildə adlandırırdı. Onun məntiqinə görə, oğurluğa və oğurluq malı alışına görə cəzaların kəskin sərtləşdirilməsi bazarı kölgəyə daha dərindən sıxışdırır və kölgə satıcıları ilə alıcılar arasındakı mübahisələrdə zorakılığın “faydalılığını” artırır. Bunun əvəzinə o, oğurluq malını texniki cəhətdən bahalaşdırmağı təklif edirdi: elektronikanı çiplərlə markalamaq, yenidən satışı çətinləşdirmək, oğurlanmış əşyanı likvidlikdən məhrum etmək.
Amerika bu proqramın bir hissəsini demək olar ki, fərqinə varmadan həyata keçirdi. 2023-cü il iyunun 27-dən onlayn bazarları iri üçüncü tərəf satıcılarının şəxsiyyətini yoxlamağa məcbur edən federal İstehlakçıları Məlumatlandırma Qanunu qüvvədədir. Oğurluq malının milyonlarla elan arasında əriyib getdiyi rəqəmsal bit bazarı daha şəffaf oldu. Bunun 2025-ci ildə mağaza oğurluqlarının azalmasına nə dərəcədə təsir etdiyini hələ heç kim ölçməyib. Rozenfeldin varisləri qarşısında hansı partiyanın “cinayətkarlığı məğlub etdiyi” barədə növbəti mübahisədən xeyli faydalı vəzifə dayanır.
Bu arada həmin mübahisə qızışıb. Tramp qətllərin sayının azalmasını, o cümlədən Vaşinqtonda Milli Qvardiyanın yerləşdirilməsini öz siyasətinin hesabına yazır. Federal Təhqiqatlar Bürosunun məlumatlarının dərc edildiyi gün Cinayət Ədalət Şurasının rəhbəri Adam Gelb akademik soyuqluqla cavab verdi: “Cinayətkarlıq səviyyələri çox fərqli təhlükəsizlik strategiyaları, iqtisadi şərait və siyasi rəhbərliyi olan şəhərlərdə düşür”. Onun sözlərinə görə, bütün xəritə boyunca enişin eyniliyi xidməti hər hansı bir liderə, partiyaya və ya proqrama aid etməkdən çəkindirməlidir. İstehza başqa yerdədir. Geniş yayılmış qiymətləndirməyə görə, ABŞ-da noyabr aralıq seçkilərini böyük ölçüdə cinayətkarlıq deyil, qiymətlərdən narazılıq həll etdi. Görünür, seçici siyasətçilərin heç vaxt dilə gətirmədiyi əlaqəni hiss etdi.
Kriminogen amil kimi Hörmüz boğazı
2026-cı ilin neft şoku mənşəyinə görə 2022-ci il inflyasiyasından fərqlənir, lakin Rozenfeldin nəzəriyyəsi üçün səbəblər deyil, qiymət etiketləri vacibdir. Martda “Brent” markalı neft 2022-ci ildən bəri ilk dəfə bareli üçün 100 dolları keçdi. Sentyabrın ortalarında kotirovkalar 107,8 dollara, oktyabrda isə 111 dollardan yuxarı qalxırdı. Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutunun hesablamalarına görə, oktyabrda boğaz ərazisində 37 gəmi hücuma məruz qalıb ki, bu da müharibə başlayandan bəri istənilən aydakından çoxdur. Vaşinqton ilə Tehran arasında sövdələşməyə noyabr ümidləri nefti 100 dollardan aşağı saldı, lakin boğaz tam açılmadı.
Enerji şokunun istehlak qiymətlərinə keçməsi tanış ssenari ilə gedir. Böyük Britaniyada sentyabr inflyasiyası 3,5 faizə sıçradı, motor yanacağı bir ildə 29,8 faiz bahalaşdı. “İnflyasiya sentyabrda nəzərəçarpacaq dərəcədə artaraq təxminən bir ilin ən yüksək illik səviyyəsinə çatdı”, – deyə Milli Statistika İdarəsinin baş iqtisadçısı Qrant Fitsner oktyabrın 21-də qeyd etdi. Noyabrın 5-də İngiltərə Bankı faiz dərəcəsini 4 faizə qaldırdı və 2027-ci ilin ortalarına ölkədə inflyasiyanın 5 faizə yaxınlaşacağını göstərən proqnoz dərc etdi. Avropa Mərkəzi Bankı faiz dərəcəsini iyun və sentyabrda qaldırdı. İtaliyada oktyabr inflyasiyası 5,6 faizə, İspaniyada 4,9 faizə, Fransada 3,8 faizə çatdı. 2,8 faizlə Almaniya yalnız yanacaq vergisinin müvəqqəti azaldılması sayəsində istisna kimi görünür.
ABŞ-da mənzərəni bürokratik bir detal təhrif edir. Keçən il federal hökumətin fəaliyyətinin dayanması ucbatından Əmək Statistikası Bürosu 2025-ci ilin oktyabrı üzrə qiymətləri toplamadı və buna görə də 2026-cı ilin oktyabrı üzrə illik inflyasiyanı dərc edə bilmədi. Sentyabrdakı 0,6 faizdən sonra 0,4 faizlik aylıq artım özü-özlüyündə çox şey deyir. Sonuncu mövcud illik göstərici, sentyabr göstəricisi 3,7 faiz təşkil edib. Federal Ehtiyat Sisteminin 2 faizlik hədəf səviyyəsini ölkə artıq təxminən altı ildir görmür.
Rəqəmləri bir yerə toplayaq. Rozenfeldin həddi 2,67 faizdir. ABŞ 3,7 faiz, avrozona 4 faiz, Böyük Britaniya 5 faiz perspektivi ilə 3,5 faiz, İtaliya 5,6 faiz. Qərb dünyası 2023-cü ildən bəri ilk dəfə yenidən mərhum kriminoloqun modelinə görə qiymət artımının soyğunçuluğu yuxarı itələməyə başladığı xəttin o biri tərəfində qaldı.
İlk siqnal artıq var. Cinayət Ədalət Şurasının 2026-cı ilin birinci yarısı üzrə iyul məruzəsində izlənilən 13 cinayət növündən doqquzu azalıb. Qətllər 18 faiz, soyğunçuluq 17 faiz, zorakılıqla avtomobil qaçırma 47 faiz, yaşayış evlərinə soxularaq oğurluqlar 13 faiz azalıb. Mağaza oğurluqları isə, əksinə, 4 faiz artıb və pandemiyadan əvvəlki 2019-cu ilin birinci yarısının səviyyəsini aşan yeganə kateqoriya olub. Yarımil neft şokunun yalnız ilk aylarına təsadüf edirdi: benzin bir qallon üçün üç dollardan dörd yarım dollara doğru qalxmağa yenicə başlayırdı, ABŞ üzrə 3,7 faiz və avrozona üzrə 4 faiz payız inflyasiya göstəricilərinə isə hələ çox vardı. Altı ay ərzində dörd faizlik artımı hələ tendensiya adlandırmaq olmaz və mən onun üzərində uzaqgedən nəticələr qurmazdım. Buna baxmayaraq, çat məhz nəzəriyyənin proqnozlaşdırdığı yerdə yaranıb.
2027-ci il üçün ssenarilər: möhlət, yoxsa dönüş
Sonrakı inkişaf polisdən çox boğazdan asılıdır.
Birinci ssenari 2027-ci ilin birinci rübündə davamlı atəşkəs və gəmiçiliyin bərpasıdır. “Brent” 80 dollara enir, ABŞ-da və avrozonada inflyasiya 2027-ci ilin sonunadək 2,5–3 faizə qayıdır. Bu halda mağaza oğurluqları mülayim şəkildə artacaq, soyğunçuluq azalmaqda davam edəcək, hər iki Amerika partiyasının siyasətçiləri isə əvvəlki kimi özlərinə heç bir aidiyyəti olmayan xidmətləri aid edəcəklər.
İkinci ssenari tankerlərə dövri hücumlarla uzanan “boz” müharibədir: neft 90–110 dollar dəhlizində tərəddüd edir, Avropada və Böyük Britaniyada inflyasiya isə bütün 2027-ci il ərzində 4–5 faizdə qalır. Burada Rozenfeldin modeli dönüşü proqnozlaşdırır. Əvvəlcə mağaza və xırda oğurluqlar artacaq, sonra soyğunçuluğun və evlərə soxularaq oğurluqların azalması dayanacaq. Qətllər, ehtimal ki, daha zəif və daha gec reaksiya verəcək, baxmayaraq ki, onun Foqellə birgə əsərinə inansaq, yoxsul rayonlarda əlaqə daha güclü təzahür edəcək.
İkinci ssenarinin daha pis versiyası da var. 2022-ci ilin təkrarlanmasından qorxmuş mərkəzi banklar pul siyasətini vəziyyətin tələb etdiyindən daha sərt şəkildə sıxır və iqtisadiyyat staqflyasiyaya yuvarlanır. O zaman qiymət təzyiqinin üzərinə işsizlik əlavə olunacaq və Qərb 1980-ci illərin əvvəlindən bəri ilk dəfə hər iki kriminogen amili eyni vaxtda əldə edəcək. Karter və erkən Reyqan dövrünün cinayətkarlığının arxasında məhz belə birləşmə dayanırdı.
Mənim proqnozum yoxlanıla biləndir. Cinayət Ədalət Şurasının 2027-ci ilin yanvarında çıxacaq 2026-cı il üzrə illik məruzəsi 2025-ci ildəki 10 faiz enişdən sonra ilin yekunlarına görə mağaza oğurluqlarının artımını göstərəcək. Böyük Britaniyada inflyasiya həqiqətən 5 faizə yaxınlaşarsa, İngiltərə və Uels polisi 2027-ci ilin iyununda başa çatan il ərzində rekord 530 643-dən çox mağaza oğurluğu qeydə alacaq. ABŞ-da qətllər 2026-cı ilin yekunlarına görə azalmaqda davam edəcək və skeptiklər Rozenfeldin nəzəriyyəsini təkzib edilmiş elan edəcəklər. Onlar haqsız olacaqlar: onun modeli heç vaxt qiymət etiketlərinin oğurluğa itələdiyi qədər sürətlə öldürəcəyini vəd etməyib.
Cavabını bilmədiyim bir sual qalır. Oğurluq malı bazarı bit bazarlarından və qarajlardan onlayn bazarlara və mesajlaşma proqramlarına köçüb, İstehlakçıları Məlumatlandırma Qanunu kimi qanunlar isə onu qismən qansızlaşdırıb. Belə şəraitdə inflyasiya əvvəlki gücünü saxlayıbmı? Rozenfeld oğurluq malının qiymətlərini birbaşa qeydə alacaq sorğular arzulayırdı. Belə məlumatlar hələ də heç bir ölkədə yoxdur.
Növbəti kriminal icmalı Əmək Statistikası Bürosu dərc edəcək
2014-cü il məqaləsinin son abzasında Rozenfeld istisna etmirdi ki, inkişaf etmiş ölkələrə inflyasiya hədəf dəhlizini yararsa, yoxsulların gəlirlərini dəstəkləmək tədbirləri hələ uzun müddət lazım olmayacaq. O yazırdı ki, dünya, deyəsən, qiymət tarazlığı dövrünə qədəm qoyub. O, müddətlərdə yanıldı, mexanizmdə isə, görünür, yanılmadı.
Buradan siyasətçilər üçün xoşagəlməz nəticə çıxır. 2027-ci ildə oğurluqlara qarşı mübarizədə əsas şəxslər polis rəisləri və minimum müddətlər haqqında qanunların müəllifləri deyil, Frankfurt, London və Vaşinqtondakı pul siyasəti komitələrinin üzvləri olacaq. Onlar özləri bu rolu qəbul etmirlər: onların mandatı qiymətlər və məşğulluqla məhdudlaşır.
2026-cı il dekabrın 10-da, Federal Ehtiyat Sisteminin bu il sonuncu iclasının ertəsi günü Əmək Statistikası Bürosu noyabr istehlak qiymətləri indeksini dərc edəcək. Treyderlər xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyinə, analitiklər isə benzin və ərzaq sətirlərinə baxacaqlar. Polis rəislərinin də ora baxması pis olmazdı. 2023-cü ildə Amerika apteklərində peyda olmuş dezodorantlar üzərindəki plastik qapaqlar 2027-ci ildə yenidən lazım ola bilər.