Hər beş həftədən bir Vaşinqton dünyanı ona yenidən bir trilyon dollar borc verməyə razı salmalıdır. İranla müharibə hər belə danışığı bahalaşdırır, çap dəzgahı vasitəsilə ehtiyat çıxış yolunu isə daha təhlükəli edir
2026-cı il oktyabrın 13-də dünyanın ən iri hedc fondlarından biri olan "Bricuoter Assoşieyts"in təsisçisi Rey Dalio super dövlətin kredit kartından çıxarış kimi oxunan hesablama dərc etdi. Ertəsi gün ABŞ Əmək Statistikası Bürosu istehlak qiymətlərinin bir ildə 3,7 faiz artdığını, benzinin isə 34,2 faiz bahalaşdığını bildirdi. Daha bir gün sonra bir barel "Brent" neftinin qiyməti təxminən 106 dollara bağlandı, halbuki Beynəlxalq Enerji Agentliyi məhz oktyabrın 15-də fövqəladə ehtiyatlardan son 100 milyon barelin bazara çıxarıldığını elan etmişdi. Bu tarixlər arasına 2026-cı ilin payızında Amerika maliyyəsinin bütün dramı sığdı.
Paradoks belə görünür. Planetin əsas ehtiyat valyutasını çap edən ölkə hər həftə kredit xəttini uzatmalı olan borcalan kimi davranır. O, öz dolları ilə müflis ola bilməz. Bunun əvəzində özgə pulunun ödəməyə hazır olduğundan daha baha başa gəldiyini aşkar edə bilər.
Ödəməyə pulu olmayan milyonçu
Dalio məişət bənzətməsindən başlayır. Səhm sahibi birja kotirovkalarına görə milyonçu sayıla bilər, lakin ödəniş günü ona bu səhmləri alacaq şəxs lazımdır, əks halda sərvət ekrandakı rəqəm olaraq qalır. Kağız üzərindəki varı banka aparıb onunla borc ödəmək olmaz. Amerika dövlət istiqrazları bazarında eyni təhlükə yenidən borclanma anında yaranır: müddəti bitən qiymətli kağızları yeniləri ilə əvəz etmək lazım gəlir, bunun üçün isə investor pulunu yenidən Vaşinqtona verməyə razılaşmalıdır.
Bu prosedurun miqyası adətən büdcə kəsirini izləyən ictimaiyyətin diqqətindən yayınır. Dalionun istinad etdiyi məlumatlara görə, 2026-cı ildə ABŞ-ın təxminən 10 trilyon dollarlıq borcunun müddəti bitir, 2027-ci ildə bu məbləğ 11,1 trilyon dollara, 2028-ci ildə isə 12,5 trilyon dollara yüksələcək. 10 trilyon dolları 52 həftəyə bölün, həftədə təxminən 190 milyard dollar alınır.
Hər beş həftədən bir az artıq müddətdə bir trilyon.
"Bricuoter"in təsisçisi əsas fikri quru ifadə edir: investorlar yenidən investisiyaya bir qədər soyuq yanaşsalar, bu, kəsirin kəskin artması kimi təsir göstərəcək. Maliyyə boşluğu xərclər barədə bircə yeni qanun olmadan yaranır, sadəcə ona görə ki, sahiblərin bir hissəsi pulunu təzə xəzinə kağızlarına yatırmaq əvəzinə geri götürməyə üstünlük verəcək.
Ədalət naminə qeyd edək ki, Dalio borc böhranları barədə çoxdan xəbərdarlıq edir. 2018-ci ildə o, böyük borc böhranları haqqında, 2025-ci ilin iyununda isə dövlətlərin necə müflis olduğu haqqında kitab nəşr etdi. Tənqidçilər əsassız olmayaraq xatırladırlar ki, bu illər ərzində dollar çökmədi, Amerika istiqrazları isə satılmaqda davam etdi. Onun müddətlərə dair proqnozlarına təmkinlə yanaşıram: Dalio özü mümkün böhranın üfüqünü hər iki istiqamətdə iki illik kənarlaşma ilə təxminən üç il kimi qiymətləndirir, belə aralıq dürüstdür, lakin az şeyə zəmanət verir. Hazırkı mətnin gücü başqa yerdədir. Əsas rəqəmlər müəllif modelindən deyil, Xəzinədarlığın və Konqresin Büdcə İdarəsinin hesabatlarından götürülüb və onları təkzib etmək intonasiyanı təkzib etməkdən çətindir.
Üstəlik 37 sent: öz kreditini görməyən büdcə
2026-cı ilin sentyabr ayının sonunda dövriyyədə təxminən 32 trilyon dollarlıq bazar xəzinə kağızı var idi ki, bu da bir il əvvəlkindən 8 faiz çoxdur. Təqvim ilinin doqquz ayı ərzində Xəzinədarlıq təxminən 1,5 trilyon dollar xalis yeni borc yerləşdirdi, Dalionun istinad etdiyi proqnozlara əsasən, ilin yekununda bu rəqəm 2,1 trilyon dollara çatacaq.
Konqresin Büdcə İdarəsi sentyabrın 30-da başa çatmış 2026-cı maliyyə ilinə yekun vurdu: kəsir 2,0 trilyon dollar təşkil etdi. 5,4 trilyon dollar gəlirlə xərclər 7,4 trilyon dollara çatdı. Fərq bir il əvvəlkindən 218 milyard dollar çox oldu və idarənin öz fevral proqnozunu 140 milyard dollar üstələdi. İqtisadiyyatdakı payına görə kəsir 2025-ci maliyyə ilindəki 5,8 faizə qarşı ÜDM-in 6,2 faizinə yüksəldi.
Bunu insan dilinə çevirmək çətin deyil. Toplanmış hər dollar vergiyə qarşı Vaşinqton bir dollar və üstəlik borc götürülmüş təxminən 37 sent xərcləyir. Borclanmanın qəfil dayanması federal xərclərin dörddə birdən çox ixtisarını tələb edərdi, özü də bir neçə həftə ərzində və heç bir siyasi hazırlıq olmadan.
Bu hesabın əsas qəribəliyi onun mənşəyindədir. Belə miqyaslı kəsirlər tarixən müharibələri və tənəzzülləri müşayiət edib, 2009-cu ili və ya pandemiya dövrü olan 2020-ci ili xatırlayaq. İndi işsizlik aşağıdır, iqtisadiyyat böyüyür, boşluq isə genişlənir. Səbəblər məlumdur. 2025-ci ilin yayında Konqres vergi güzəştlərini uzadan və eyni zamanda dövlət borcunun tavanını 5 trilyon dollar qaldıran geniş miqyaslı vergi və xərclər qanunu qəbul etdi. Artıq 2026-cı ilin yayında Amerika büdcə analitikləri qeydə alırdılar ki, yeni vergi ixtisarları və xərclərin artımı Donald Tramp administrasiyasının bir il əvvəl fəxr etdiyi gömrük rüsumlarının bütün effektini üstələyib.
2025-ci ilin mayında "Mudis" agentliyi ABŞ-ı böyük üçlüyün sonuncu ən yüksək kredit reytinqindən məhrum etdi. Bazar o zaman çiyinlərini çəkdi.
2026-cı ilin payızında artıq çiyinlərini çəkmir.
Qısamüddətli veksel tələsi
Dalionun hesablamasında ən həyəcanverici məqam borcun strukturunda gizlənib. Hazırda yeni yerləşdirmələrin təxminən yarısını müddəti bir ilədək olan xəzinə veksellər tutur. Xəzinədarlığın illərlə can atdığı tarixi istinad nöqtəsi təxminən 20 faizdir.
Alıcı üçün qısamüddətli borc əlverişlidir: pul tez qayıdır, faiz riski isə minimaldır. Pul bazarı fondları və banklar veksellər az qala nağd pul kimi həvəslə alırlar. Dövlət üçün məntiq əksinədir. 2020-ci ildə buraxılmış on illik istiqrazın kuponu on il qabağa sabitlənib. Bu gün buraxılan veksel isə üç və ya altı aydan sonra məhz o zaman bazarda formalaşacaq kredit qiyməti ilə yenidən buraxılmalı olacaq.
Xəzinədarlıq niyə bu yolu seçdi? Cavab göz qabağındadır. 2026-cı ilin payızında gəlirlilik əyrisinin uzun ucu bahadır, on illik və otuz illik kağızlara tələb isə əsəbidir. Qısamüddətli yerləşdirmələr faizlərə müvəqqəti qənaət etməyə və uzunmüddətli istiqrazlar bazarına təzyiq göstərməməyə imkan verir. Dalio bu qənaətin qiymətini göstərir: yenidən borclanma riski artır, faiz dərəcələrinin yüksəldiyi dövrdə isə borca xidmət uzunmüddətli strukturla müqayisədə daha sürətlə bahalaşır.
Mövcud qiymətləndirmələrə görə, artıq buraxılmış Amerika borcu üzrə orta dərəcə təxminən 3,5 faizdir. Bazar dərəcələri nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir. Hər dəfə köhnə ucuz kağız ödənilib yenisi ilə əvəz olunanda büdcə fərqi artıqlaması ilə ödəyir. Proses səssiz, başlıqlarsız, həftə-həftə, hərrac-hərrac gedir.
Sentyabrda Xəzinədarlıq uzunmüddətli istiqrazların geri alış əməliyyatlarını üç dəfə artıraraq maksimal həcmi 6 milyard dollara çatdırdı. Rəsmi olaraq söhbət likvidliyin dəstəklənməsindən gedir. Mahiyyət etibarilə emitent bazarın iştahının çatmadığı öz uzunmüddətli kağızlarını özü yığır və eyni zamanda qısamüddətli borcu artırır. Vaşinqton öhdəliklərinin orta müddətini məhz faiz dərəcələrinin yüksəldiyi vaxtda qısaldır. Bugünkü faiz hesabı baxımından qərar qənaətcil, sabahkı baxımından isə riskli görünür.
Heç kimi doyurmamış trilyon dollar
2026-cı maliyyə ilində dövlət borcu üzrə xalis faiz ödənişləri təxminən 1,05 trilyon dollar təşkil etdi. Bu məbləğ federal büdcənin bütün gəlirlərinin təxminən 19,5 faizinə bərabərdir. Az qala hər beşinci vergi dolları nə yola, nə də pensiyaya çevrilmədən istiqraz sahiblərinə gedir.
Dinamika statikadan daha xoşagəlməzdir. Maliyyə ilinin ilk üç rübündə xalis faiz xərcləri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 78 milyard dollar, yəni 10 faiz artdı. Hələ 2024-cü maliyyə ilində borc üzrə faizlər ilk dəfə müdafiə xərclərini ötüb keçdi və Yaxın Şərqdə müharibə aparan ölkə üçün bu nisbət xüsusilə ifadəli səslənir.
Dalio daha bir nisbət gətirir: 2026-cı ildə ABŞ-ın dövlət borcu federal hökumətin illik gəlirlərinin təxminən 579 faizinə bərabərdir, 2028-ci ilədək bu göstərici 608 faizə yüksələcək. Əsas məbləğin illik yenidən borclanma həcmini o, vergi daxilolmalarının təxminən 185 faizi, ödənişlə birlikdə borc üzrə ümumi ödənişləri isə gəlirlərin təxminən 200 faizi kimi qiymətləndirir.
Burada Dalionun özünün etdiyi metodoloji qeyd lazımdır. Əsas məbləğin ödənilməsi vergilər hesabına həyata keçirilmir: köhnə istiqrazlar yenilərin hesabına ödənilir. Bu 10 trilyon dolları büdcənin cari xərcləri ilə toplamaq səhv olardı. Bunun əvəzində rəqəm Vaşinqtonun il ərzində bazara neçə dəfə etimad imtahanı verməli olduğunu dürüst göstərir.
Hesablamanın ən həssas nöqtəsi faizlə bağlıdır. Birbaşa hesabla götürsək, təxminən 32 trilyon dollarlıq ehtiyatla bazar borcunun orta dəyərinin 1 faiz bəndi artması zamanla illik faizlərə təxminən 320 milyard dollar əlavə edəcək. Dalio özü ödəniş qrafikini nəzərə alaraq yaxın rəqəm, təxminən 310 milyard dollar göstərir. Fərq cüzidir, nəticə eynidir: dərəcənin bir bəndi Amerikaya bütün hazırkı büdcə gəlirlərinin təxminən 6 faizinə başa gəlir.
Dalionun özünü qidalandıran mexanizm kimi təsvir etdiyi proses buradan qaynaqlanır. Faizlər artır, kəsir genişlənir, Xəzinədarlıq daha çox kağız buraxır, təklif istiqrazların qiymətlərinə təzyiq göstərir, gəlirlilik yuxarı sürünür, faizlər yenə artır. Kredit bazarında belə konstruksiyanı ölüm spiralı adlandırırlar. Mən onu hələlik bahalaşma spiralı adlandırardım: ölümə hələ çox var, lakin hərəkətin istiqaməti müəyyənləşib.
Hörmüz istiqrazlara atəş açır
Söhbət yalnız büdcə hesabından getsəydi, Vaşinqton illərlə vaxt uzada bilərdi. İranla müharibə bu illəri aylara qədər sıxdı.
Hərbi əməliyyatlar 2026-cı il fevralın sonunda başladı. Müharibədən əvvəl on illik xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyi 4 faizdən aşağı düşürdü. ABŞ ilə İran arasında iyunun 17-də imzalanmış anlaşma memorandumu tankerləri qısa müddətə boğaza qaytardı və iyulun 2-də "Brent" fyuçersləri 70 dollara qədər düşürdü. İyulun 7-dən döyüşlər bərpa olundu, bazar isə yenidən yarıbağlı Hörmüz rejiminə keçdi.
Tankerlərin hərəkətini izləyən xidmətlərin məlumatına görə, oktyabrın ortalarında müharibədən əvvəlki təxminən 17 milyon barel normaya qarşı boğazdan gündə təxminən 10-11,6 milyon barel neft keçirdi. "Brent" oktyabrın 8-də 104,28 dollara, oktyabrın 15-də təxminən 105,92 dollara bağlandı, ilin pik göstəriciləri isə 109-110 dollara çatırdı. Ən pis vəziyyət dizel yanacağı ilə bağlıdır. 2026-cı ildə onun emal marjası rekordlar qırırdı, iqtisadiyyat üçün isə dizel benzindən daha vacibdir: yük maşınları onunla hərəkət edir, fermalar və mədənlər onunla işləyir.
Yanacaq vasitəsilə müharibə inflyasiyaya daxil oldu. Sentyabrda istehlak qiymətləri indeksi ay ərzində 0,6 faiz, il ərzində 3,7 faiz artdı. Benzin ay ərzində 9,1 faiz, il ərzində 34,2 faiz bahalaşdı və aylıq qiymət artımının yarıdan çoxu onun payına düşdü. Ərzaq və enerji daxil olmayan baza inflyasiya 2,6 faizə qədər sürətləndi.
İnflyasiya vasitəsilə müharibə Federal Ehtiyat Sisteminə daxil oldu. Bu vəzifədə Ceroum Pauellı əvəz etmiş yeni FES sədri Kevin Uorş hələ yayda yüksək inflyasiyaya qarşı "heç bir dözümlülüyü" olmadığını bəyan edirdi. Bununla belə, iyulda dərəcə 3,50-3,75 faiz səviyyəsində qaldı, üstəlik komitənin üç üzvü, o cümlədən Minneapolis Federal Ehtiyat Bankının rəhbəri Nil Kaşkari və Dallas Federal Ehtiyat Bankının rəhbəri Lori Loqan artım lehinə səs verdilər. Sentyabrın 16-da Vaşinqtonda FES 2023-cü ildən bəri ilk dəfə dərəcəni 25 baza bəndi artıraraq 3,75-4,00 faizə qaldırdı. Uorş qərarı bir cümlə ilə izah etdi: "İnflyasiya çox uzun müddət çox yüksək olub". Beş gün sonra, sentyabrın 21-də Kaşkari əlavə etdi ki, inflyasiya təkcə neftdə deyil, iqtisadiyyatın bütün sektorlarında həddindən artıqdır.
Gəlirlilik mərkəzi bankdan əvvəl reaksiya verdi. Sentyabrın 15-16-da on illik gəlirlilik gün ərzində 2007-ci ilin iyulundan bəri maksimum olan 5,04 faizə qədər yüksəlirdi, sentyabrın 25-i ətrafında isə 5,23 faizə toxunurdu. Oktyabrda, qızğın inflyasiya statistikasından sonra o, yenidən 5 faizi keçirdi.
FES-in növbəti iclası sabah, oktyabrın 27-də açılır və 28-də başa çatacaq. Ondan bir həftə sonra, noyabrın 3-də Amerika aralıq seçkilərdə səs verir. Donald Tramp bütün 2025-ci il boyu FES-dən dərəcələri endirməyi açıq şəkildə tələb edirdi, indi isə dərəcəni onun özünün irəli sürdüyü sədr qaldırır. Seçki ərəfəsində artım hakim partiyaya ipoteka və avtomobil kreditləri vasitəsilə zərbə vuracaq. Artımdan imtina isə inflyasiya gözləntiləri vasitəsilə FES-ə etimada zərbə vuracaq.
Enerji və borc zərbələri burada bir nöqtədə birləşir. Baha neft inflyasiyanı saxlayır, inflyasiya dərəcələri saxlayır, yüksək dərəcələr yenidən borclanmanı bahalaşdırır, baha yenidən borclanma kəsiri genişləndirir. Gəlirlilikdə yeni sıçrayış olmasa belə, köhnə borc tədricən daha bahalı borcla əvəzlənir və faizlərin artımı kəsirə öz yanacağını atır.
Alıcı getdi, satıcı qaldı
Borc yalnız kimsə onu alanda satılır. Vaşinqtonun alıcılarla problemi var.
Xarici investorlar xəzinə kağızlarının təxminən 32 faizinə, təxminən 9,3 trilyon dollara sahibdir. FES daha təxminən 14 faizə sahibdir. Birlikdə onlar bazarın az qala yarısına nəzarət edir və hər iki qrup əvvəlkindən az alır. Çin Amerika dövlət borcuna bəyan edilmiş qoyuluşlarını 2013-cü ildəki təxminən 1,3 trilyon dollardan 2026-cı ilin iyulunda təxminən 618 milyard dollara qədər azaldıb, özü də yalnız son ildə təxminən 78 milyard dollar. Ən iri xarici sahib olan Yaponiya da mövqeyini azaldır.
Pekini siyasət idarə edir. 2022-ci ildə Rusiya ehtiyatlarının dondurulmasından sonra Vaşinqtonla münaqişəni istisna etməyən hər bir mərkəzi bank əmanətlərini dollar aktivlərində saxlamağın riskini yenidən hesabladı. Tokio iqtisadiyyatı rəhbər tutur: 2024-cü ildə Yaponiya Bankı gəlirlilik əyrisinə nəzarət rejimindən çıxdı, Yaponiyada dərəcələr yüksəldi və milli pensiya kapitalının artıq gəlirlilik dalınca Nyu-Yorka getməsinə ehtiyac qalmadı.
Gedən alıcıların yerini daha əsəbi pullar tutur. Beynəlxalq Valyuta Fondu maliyyə sabitliyinə dair oktyabr məruzəsində ayrıca fəsli hedc fondlarına həsr etdi və belə nəticəyə gəldi ki, onlar bazarların işini yaxşılaşdırır, lakin stresi gücləndirməyə qadirdir. Borc vəsaitinə arxalanan hedc fondu maliyyələşmə ucuz, dəyişkənlik aşağı olduqca xəzinə kağızlarını saxlayır. Şərait dəyişəndə o, istənilən mərkəzi bankdan daha sürətlə satır.
Əsas qırılma xətti buradan keçir. Çin tənzimləyicisi istiqrazlardan illər boyu və qrafik üzrə xilas olur.
Hedc fondu eyni işi bir həftəyə görə bilər.
Süni intellekt və Xəzinədarlıq bir pul kisəsi uğrunda vuruşur
Dövlət istiqrazları investorların pulu uğrunda korporativ borclarla rəqabət aparır və 2026-cı ildə Xəzinədarlığın görünməmiş iştahaya malik rəqibi peyda oldu. Süni intellekt üçün məlumat emalı mərkəzləri tikən ən iri texnoloji şirkətlər 2026-cı ilin birinci yarısında 2025-ci ilin tamamındakı 108 milyard dollara qarşı təxminən 220 milyard dollarlıq istiqraz yerləşdirdilər. Birinci yarımildə korporativ səhmlərin buraxılışı ildə təxminən 1,8 trilyon dollar sürətlə gedirdi.
BVF-nin qiymətləndirməsinə görə, nəhəng bulud xidməti şirkətlərinin investisiya səviyyəli istiqrazların dünya buraxılışındakı payı 2024-cü ildəki 1 faizdən azdan 2026-cı ildə təxminən 10 faizə yüksəlib. Onların borcu üzrə kredit fərqləri apreldən bəri bazarın ümumi göstəricisinə nisbətən təxminən 30 baza bəndi genişlənib. Fond süni intellekt şirkətləri arasında, birinin digərinə sərmayə qoyub eyni zamanda ondan gələcək gəlir üzrə müqavilələr aldığı çarpaz sövdələşmələrin həcmini təxminən 1,4 trilyon dollar qiymətləndirir. Belə konstruksiya hər iki istiqamətdə işləyir: uğur zamanı mənfəəti çoxaldır, bir halqa sıradan çıxanda isə zərərləri bütün zəncir boyu yayır.
Məlumat mərkəzi tikən üçün baha kredit yenidən yazılmış maliyyə modeli deməkdir. Şərti olaraq desək, 4 faiz dərəcəsində özünü ödəyən layihə 6 faizdə süni intellektdən gəlirin kreditor pulunu geri istəməzdən əvvəl gələcəyinə dair mərcə çevrilir. Xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyi nə qədər yüksəkdirsə, hər bir korporativ borcalan üçün meyar bir o qədər yüksəkdir, axı istənilən özəl borc dövlət borcuna əlavə kimi qiymətləndirilir.
Oktyabrın 13-də Banqkokda keçirilən illik toplantılarda BVF qlobal maliyyə sabitliyinə dair tam məruzəni təqdim etdi. Fond əsas risk kimi süni intellektlə bağlı aktivlərin qiymətlərinin kəskin düşməsini göstərdi. Siyahıda onun yanında dövlət borcu gəlirliliyinin sıçrayışı və geniş miqyaslı kiberhücum yer aldı. Fondun qiymətləndirməsinə görə, inkişaf etmiş ölkələrin istiqrazları üzrə müddət mükafatları tarixi diapazonun yuxarı həddindədir, onlara isə uzanan kəsirlər və yeni yerləşdirmələrə dair gözləntilər təzyiq göstərir. BVF müharibənin dərinləşməsi ssenarisini ayrıca hesabladı: 2027-ci ilin birinci rübünün sonunadək neftin 130 dollardan baha olması gələn il dünya artımını yarım faiz bəndi azaldardı və belə ssenaridə Amerika büdcəsi eyni anda iki tərəfdən zərbə alardı: vergi daxilolmalarının yavaşlaması və Xəzinədarlığın növbəti trilyonları yenidən borclanmalı olacağı daha yüksək dərəcələr vasitəsilə.
Bununla belə, fond apokalipsis təsvir etmir. BVF maliyyə bazarlarının və korporativ mənfəətlərin dayanıqlığını etiraf edir, onun nümayəndələri isə brifinqdə vurğulayırdılar ki, şirkətlər proqnozları dəfələrlə üstələdiyi üçün səhm qiymətinin mənfəətə nisbəti azalıb. Fondda internet şirkətləri köpüyü ilə müqayisəni rədd etdilər. Buradan ayıq nəticə çıxır: satışlar kaskadı hələlik ssenari olaraq qalır, diaqnoza çevrilməyib. Onu hesabları burada və indi ödəməli olan borcalanlar və investorlarda pulun real çatışmazlığı işə salır, yüksək qiymətləndirmələr isə yalnız düşmənin hündürlüyünü artırır. Dalio məhz bu çatışmazlıq barədə yazır.
Xilas edən və talayan dəzgah
Amerika böhranı ailənin və ya şirkətin müflisləşməsinə bənzəmir. ABŞ öhdəliklərinə özünün buraxdığı dollarla xidmət edir. Texniki defolt yalnız siyasi seçim kimi, Konqres borc tavanını qaldırmaqdan imtina edərsə, mümkündür. Özəl alıcılar çatışmayanda FES istiqrazları yaradılmış pulla ala bilər.
Tarix belə epizodları bilir. 1942-ci ildən FES Xəzinədarlıqla razılaşma əsasında müharibəni ucuz maliyyələşdirmək üçün uzunmüddətli istiqrazların gəlirliliyini 2,5 faizdən yuxarı qaldırmırdı. Xəzinədarlıq ilə FES arasında 1951-ci il martın 4-də bağlanmış saziş mərkəzi banka müstəqilliyini qaytardı, lakin o vaxta qədər müharibədən sonra ÜDM-in 100 faizini üstələyən dövlət borcu inflyasiya və ondan aşağı dərəcələr sayəsində artıq əriməyə başlamışdı. Hərbi istiqrazların sahibləri qələbənin haqqını əmanətlərinin dəyərsizləşməsi ilə ödədilər və onlardan çox az adam alış anında bunu anlayırdı.
Daha təzə nümunə daha yaxındır. 2022-ci ilin sentyabrında Liz Trass hökumətinin büdcə vədləri Britaniya dövlət istiqrazları bazarını çökdürdü, borc vəsaitinə arxalanan pensiya fondları məcburi satışlara başladı və sentyabrın 28-də İngiltərə Bankı 65 milyard funt sterlinqədək fövqəladə alış proqramı elan etdi. Bazar sakitləşdi. Trass vəzifədə 49 gün tab gətirdi. Britaniya dərsi sərtdir: mərkəzi bank yanğını söndürməyə qadirdir, lakin siyasi bədəli onu alovlandıran hökumət ödəyir.
Bakıda mənim nəslim dəzgahın əks tərəfini istənilən dərslikdən yaxşı xatırlayır. Doxsanıncı illərin əvvəlində sovet ailələrinin onilliklər boyu topladığı əmanətlər bir neçə ay ərzində kağıza çevrildi. Heç kim defolt elan etmədi. Pul sadəcə heç nəyə dəyməz oldu.
Dalio Amerikanın seçimini əzablı adlandırır və onunla mübahisə etmək çətindir. Baha istiqrazlar büdcədən bütün digər xərcləri sıxışdırıb çıxarır. Emissiya dərəcələrə təzyiqi aradan qaldırır, lakin 3,7 faiz inflyasiya və bir ildə üçdə bir bahalaşmış benzin şəraitində xərcləri bütün dollar sahiblərinin, Amerika təqaüdçülərinin, Asiya mərkəzi banklarının, Yaxın Şərq suveren fondlarının, Avropa sığortaçılarının üzərinə qoyur. İranla müharibə Vaşinqton üçün hər iki nəticəni eyni anda bahalaşdırır, çünki inflyasiyanı məhz büdcəyə aşağı dərəcələr lazım olduğu vaxtda yuxarı itələyir.
Uorş, heç olmasa hələlik, birinci yolu seçdi: dərəcə yuxarı, dəzgah ehtiyatda. Bazar bu seçimin nə qədər davam gətirəcəyini yoxlayır.
Başqasının müharibəsinin haqqını kim ödəyir
Bu konstruksiyada uduzanlar qaliblərdən çoxdur. Amerika orta sinfi iki dəfə ödəyir: yanacaqdoldurma məntəqəsində və dərəcəsi on illik gəlirliliyə bağlı olan ipoteka üzrə. Dollarla borcu olan inkişaf etməkdə olan ölkələr artmış dərəcələrlə ödəyir. Avropa və Asiyada neft idxalçıları hər bareldəki hərbi əlavəni ödəyir: iri investisiya banklarının qiymətləndirməsinə görə, "Brent"in qiymətində risk mükafatı barel başına 20 dolları üstələyir və onu yalnız ABŞ ilə İran arasında möhkəm saziş aradan qaldıra bilər, belə saziş isə oktyabrın ortalarına qədər yox idi.
Atəş xəttindən kənarda dayananlar qazanır. Dalionun çoxdan pulun ən sınanmış forması adlandırdığı qızıl dollar cəmləşməsindən uzaqlaşan mərkəzi banklardan tələb alır. Axınları Hörmüzdən keçməyən neft ixracatçıları qazanır. Azərbaycan nefti Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri ilə Aralıq dənizinə gedir və İran boğazının taleyindən bir bareli belə asılı deyil. "Brent" 100 dollardan yüksək olanda bu, Bakı üçün əlavə valyuta daxilolmaları, Avropa üçün isə marşrutun etibarlılığının həcmdən az dəyərli olmadığına dair əyani xatırlatma deməkdir. Eyni məntiq Xəzərdən keçən Orta Dəhlizin çəkisini artırır: yarıbağlı Hörmüzün hər ayı Fars körfəzindən yan keçən marşrutların xeyrinə işləyir.
Vaşinqtonun özü ikimənalı vəziyyətə düşüb. ABŞ dünyanın ən iri neft istehsalçısı olaraq qalır və Amerika neft şirkətləri baha bareldən qazanır. Federal büdcə isə, mənim qiymətləndirməmə görə, onların ifrat mənfəətindən həmin baha neftin sürətləndirdiyi faizlərdə itirdiyindən nəzərəçarpacaq dərəcədə az alır.
Üç il, üstəgəl-çıxı iki
Baza ssenari fəlakətsiz yavaş bahalaşma kimi görünür. Hörmüz yarıaçıq qalır, "Brent" 100 dollar ətrafında saxlanılır, inflyasiya 3 faizdən aşağı düşmür, FES dərəcəni 4 faiz ətrafında saxlayır, on illik gəlirlilik 5 faiz ətrafında tərəddüd edir. 2026-cı maliyyə ilinin ilk üç rübünün dinamikasına əsasən, büdcənin faiz hesabı ildə təxminən 80-100 milyard dollar artmaqda davam edir. Heç nə sınmır, lakin hər ay Vaşinqtonun manevr imkanı daralır.
Optimist ssenari İranla bağlı möhkəm sövdələşmədən başlayır. Ayrı-ayrı reytinq analitikləri ehtimal edirlər ki, tədarüklər bərpa olunduqdan sonra "Brent" 70 dollara qayıda bilər. O zaman inflyasiya geri çəkiləcək, FES fasilə əldə edəcək, gəlirlilik azalacaq. Rahatlama müvəqqəti olacaq, çünki ÜDM-in 6 faizi həcmində struktur kəsir heç yerə getməyəcək, borcda veksellərin payı isə artıq toplanıb.
Pessimist ssenari bir sözlə təsvir edilir: hərrac. Uzunmüddətli kağızların uğursuz yerləşdirilməsi borc vəsaitinə arxalanan hedc fondları tərəfindən satışları işə salır. Ardınca 2022-ci il Britaniya nümunəsi üzrə FES-in məcburi müdaxiləsi gəlir. Dərəcələr müvəqqəti sabitləşəcək, dollar zəifləyəcək, qızıl bahalaşacaq, dollar sahiblərinə qoyulan inflyasiya vergisi isə aşkar olacaq.
Dördüncü variant könüllü büdcə konsolidasiyasıdır. Aralıq seçkilərdən sonra hər iki partiyanın 2028-ci il prezident yarışınadək iki ili olacaq və müavinətləri ixtisar etmək və ya vergiləri artırmaq üçün heç bir stimulu olmayacaq. Belə dönüşün şanslarını minimal qiymətləndirirəm.
Gözləntilərimi yoxlanıla bilən şəkildə ifadə edirəm. 2026-cı il dekabrın 31-dək ABŞ-ın on illik gəlirliliyi bir dəfə də olsun 4,5 faizdən aşağı bağlanmayacaq. Dekabrın 8-9-da keçiriləcək iclasda FES, oktyabrın 28-də nə baş verməsindən asılı olmayaraq, dərəcəni hazırkı 3,75-4,00 faizdən aşağı salmayacaq.
Bu gün nə Xəzinədarlıqda, nə də FES-də cavab verilməyən bir sual qalır. Eyni həftədə həm Pekin, həm də hedc fondları satmağa başlasa, Amerika borcunu kim alacaq?
Üzən dərəcəli imtiyaz
Dolların gücü əvvəlki kimi böyükdür. Alternativ ehtiyat valyutası yoxdur: yuan sərbəst dönərli deyil, avro zonasının isə kifayət qədər həcmdə vahid dövlət borcu yoxdur. Məhz buna görə Vaşinqton büdcəni həftəlik yenidən maliyyələşdirmə sisteminə çevirməyə özünə icazə verdi: inhisarçıya pis vərdişləri uzun müddət bağışlayırlar.
Amerikanın zəif yeri borcun müddətidir, onun həcmi ikinci dərəcəlidir. Yeni borclanmaların yarısını veksellərlə maliyyələşdirən ölkə faktiki olaraq büdcə siyasətini üzən dərəcəyə keçirib və onu Hörmüz boğazında barelin qiymətinə bağlayıb. Amerika imtiyazı yox olmayıb. O, bahalaşıb və hər həftə bahalaşmaqda davam edir.
Noyabrın 2-də, bazar ertəsi, aralıq seçkilərə bir gün qalmış Xəzinədarlıq hər həftə olduğu kimi 13 və 26 həftəlik veksellər hərraca çıxaracaq. Ertəsi gün vergilərə və müharibəyə səs verməyə gələcək seçicilər bu hərracı fərq etməyəcəklər. Onu bazar fərq edəcək. Həmin gün bazarın adlandıracağı dərəcə Amerikanın 2026-cı il büdcə siyasətinin ən dürüst yekunu olacaq: dünyanın ən zəngin ölkəsinin borc hesabına daha üç aylıq həyatının qiyməti.