BMT bəşəriyyətin 1,5 dərəcəlik iqlim həddini keçəcəyini məhz Hörmüz boğazı ətrafındakı müharibənin dünya kömür istehlakını tarixi rekorda doğru qovduğu ildə etiraf etdi. «Qaranlıq ekologiya» filosofları bu paradoksu İrana endirilən ilk zərbələrdən çox əvvəl izah etmişdilər
2026-cı il sentyabrın 2-də BMT Ətraf Mühit Proqramının icraçı direktoru İnger Andersen Nayrobidən videobağlantı ilə çıxış edərək iqlim diplomatiyasının on il ərzində səylə yan keçdiyi cümləni səsləndirdi. O bildirdi ki, qlobal temperatur artımı yaxın bir neçə ildə sənayeəqədərki səviyyədən 1,5 dərəcə yuxarı həddi keçəcək. Məruzə vurğulanmış dərəcədə quru bir adla, «Aşmanın məhdudlaşdırılması» adlanırdı. Dəftərxana üslubundakı bu başlığın arxasında Paris sazişinin əsas məqsədinin məğlubiyyəti gizlənirdi.
Bir həftə sonra, sentyabrın 9-da Brent markalı neftin bir barelinin qiyməti yenidən 100 dolları ötdü.
Bu təsadüf buraxılış redaktorunun acı zarafatına bənzəyir. Fevralın 28-dən, Amerika və İsrail zərbələrindən sonra İranın Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağladığı gündən bəri dünya elə bir rejimdə yaşayır ki, Beynəlxalq Enerji Agentliyinin rəhbəri Fatih Birol mayın 28-də onu «dünyanın indiyədək üzləşdiyi ən böyük enerji təhlükəsizliyi böhranı» adlandırdı. Brent ili 61 dollar həddində başladı, birinci rübü isə 118 dollarla başa vurdu: inflyasiya nəzərə alınmaqla belə rüblük sıçrayışı birja statistikası 1988-ci ildən bəri qeydə almamışdı. Dərsliyə görə, baha neft bəşəriyyəti günəşə və küləyə doğru itələməli idi. Bəşəriyyət isə kömürü seçdi: Beynəlxalq Enerji Agentliyi 2026-cı ildə dünya kömür istehlakının rekord həddə, 8,94 milyard tona çatacağını gözləyir.
Bu paradoksun izahını heç də iqtisadçılar vermir. Onu təxminən iyirmi il əvvəl humanitar elmin kənarında saxlamağa adət etdikləri filosoflar, «qaranlıq ekologiya» adlanan cərəyanın tərəfdarları irəli sürmüşdülər. Onların əsas tezisi özünü planetin sahibi saymağa öyrəşmiş növ üçün təhqiramiz səslənir: insan çoxdan özünün işə saldığı prosesi idarə etmir. O, prosesin içindədir. Bu baxış bucağından neft böhranı homo sapiensin neftdən, hətta neft onun cibinə zərbə vurduqda belə, çıxa bilmədiyinin növbəti sübutuna çevrilir.
Bir il gecikmiş etiraf
Narahatedici bir detaldan başlayaq. Sentyabr məruzəsi tarixi etiraf kimi təqdim olundu, halbuki mahiyyət etibarilə BMT daha əvvəl təslim olmuşdu. 2025-ci ilin noyabrında emissiyalar arasındakı fərqə dair illik məruzəni təqdim edərkən Baş katib Antonio Quterreş artıq demişdi ki, 1,5 dərəcəlik həddin müvəqqəti aşılması qaçılmazdır və ən geci 2030-cu illərin əvvəlində başlayacaq. Elə o zaman siyasətçilərin və ictimaiyyətin böyük hissəsinin görməzdən gəlməyə üstünlük verdiyi rəqəm də səsləndi: hətta milli iqlim öhdəlikləri 2035-ci ilədək tam yerinə yetirilsə belə, planet 2,3 dərəcəlik istiləşmə trayektoriyasına çıxır, yəni Paris hədəfindən kommünikelərdə etiraf ediləndən xeyli uzaqlaşır.
Sentyabr sadəcə tarixi yaxınlaşdırdı. «Bəşəriyyət tam sürətlə həddin yanından ötüb keçir», deyə Quterreş sentyabrın 2-də videomüraciətində bildirdi. Andersen həmin gün dəqiqləşdirdi ki, dünyanın 1,5 dərəcəyə və ya daha aşağı səviyyəyə qayıtmaq şansının qalıb-qalmayacağını məhz indi qəbul edilən qərarlar müəyyən edəcək.
Konstruksiyaya diqqətlə baxın. BMT-nin yeni strategiyası donqarlı əyri cızır: temperatur həddən yuxarı qalxacaq, sonra isə guya onu əsrin sonunadək geri endirmək mümkün olacaq. Geri endirmək atmosferdən karbon qazını elə miqyasda çəkib çıxarmaq deməkdir ki, bu gün onun üçün nə sənaye texnologiyası, nə də bunun haqqını ödəyəcək tərəf var. Məruzə üzərində işləmiş iqlimşünaslar xəbərdarlıq edirlər ki, həddin aşılması dövrü onilliklər boyu uzana bilər.
Fəlsəfə də məhz burada başlayır. «Aş və geri qaytar» formulu qaranlıq ekologiyanın illüziya elan etdiyi insanın hər şeyə qadir olmasına inamın ən xalis nümunəsidir. Dünya termometrə uduzub, amma onunla hələ də mehmanxana otağındakı kondisionerlə danışırmış kimi danışır: çox burduq, geri burarıq.
Maya insan: təbiəti ləğv edən filosof
«Qaranlıq ekologiya» terminini britaniyalı filosof, hazırda Hyustondakı Rays Universitetinin professoru Timoti Morton dövriyyəyə gətirib. 2007-ci ildə onun «Təbiətsiz ekologiya» kitabı işıq üzü gördü; müəllif orada ekoloji düşüncədən «təbiət» sözünün özünü silməyi təklif etdi. Mortonu XVIII əsrin sonu şairlərindən bizə miras qalmış romantik mənzərə qıcıqlandırırdı: çərçivəyə alınmış tabloya baxırmış kimi kənardan seyr edilən meşə və sükut. Tablonun içindən isə heyran olmalı heç nə yoxdur. Orada ağcaqanad, rütubət və çürüyən quru budaqlar var.
Mortona görə, Yeni dövrün əsas səhvi məhz bu məsafədən, təbiətə insandan ayrı xarici fon kimi baxmaqdan doğub. Qaranlıq ekologiya məsafəni aradan qaldırır. Bağırsaq bakteriyaları atmosferdəki karbonla, şəhər zibilxanası qağayılarla, yemək boşqabı okean üzərindəki havayla, plastik torba kaşalotun mədəsi ilə bağlıdır. Materiya öz həyatını yaşayır və insanın dostluq və ya düşmənçilik kateqoriyaları ona gərək deyil.
Morton xoşagəlməz bir müqayisə təklif edir. İnsanlar qıcqırma çənindəki mayaya bənzəyir: bir neçə gün ərzində koloniya mövcud şəkərin hamısını emal edir və öz kiçik dünyasının kimyasını tanınmaz dərəcədə dəyişir. Təsir hərtərəflidir, halbuki çənin mayaya heç bir marağı yoxdur. Fərq yalnız birdir. Maya bütün şəkəri yediyi üçün özünü kainatın mərkəzi elan etmək fikrinə düşmür. Mühiti dağıtmaq qabiliyyəti onu idarə etmək qabiliyyətinə bərabər deyil.
Mortonda «qaranlıq» sözü iki məna daşıyır. Birincisi kənara çıxmağın mümkünsüzlüyü ilə bağlıdır: insan həmişə kompostun və bakteriyaların arasındadır. İkinci məna janrla bağlıdır. Ekoloji böhran qaranlıq dedektiv kimi qurulub: finalda xəfiyyə cinayətkarın elə özü olduğunu kəşf edir.
1784-cü ilin aprel ayı: dünyanın sona çatdığı gün
Mortonun ikinci açar anlayışı hiperobyektlərdir. O, zamanda və məkanda o qədər geniş yayılmış hadisələri belə adlandırır ki, onları heç kim və heç vaxt bütövlükdə görə bilməyəcək: qlobal istiləşmə, plastik, radioaktiv tullantılar, sahiblərindən beş əsr artıq yaşayacaq köpük plastik stəkanlar. Neft bu sıraya mükəmməl şəkildə uyğun gəlir.
Hiperobyektlərin filosofun özlülük adlandırdığı bir xassəsi var: onlara batmadan yaxınlaşmaq mümkün deyil. İstiləşməni öyrənən iqlimşünas konfranslara uçur, elektrik sərf edir və hər sınaq şüşəsinin istehsalında karbon izi qoyur. Ölçmə ölçülənin içindən aparılır.
Mortonun ən sarsıdıcı tezisi də buradan irəli gəlir: dünyanın sonu artıq gəlib çatıb və onun tarixi var. Bu, 1784-cü ilin aprel ayıdır, Ceyms Uattın təkmilləşdirilmiş buxar maşınına patent aldığı vaxt. Əlbəttə, sona çatan dünyanın özü deyil, dırnaq arasındakı «dünya» idi: insanın «ətraf mühit» adlı neytral fonda yaşadığı rahat çərçivə. Qalıq yanacağın yandırılması iqlimin toxumasına hörüldüyü vaxtdan bəri fon artıq yoxdur. Böhran gözləyib ötürülə bilən hadisə olmaqdan çıxdı. O, mühitə çevrildi və bədənlərə, şəhərlərə, qablaşdırmaya, qidaya və havaya yayıldı.
Bakılı üçün bu fikirdə mücərrəd heç nə yoxdur. Uattdan çox-çox əvvəl Abşeronda təbii qaz çıxışları yanırdı və atəşpərəst zəvvarlar heç kimin yandırmadığı alova dua etmək üçün Suraxanıya, Atəşgah məbədinə üz tuturdular. 1846-cı ildə Bibiheybətdə Azərbaycanda haqlı olaraq dünyanın ilk neft quyusu sayılan quyu qazıldı. Otuz iki il sonra, 1878-ci ildə Nobel qardaşları üçün tarixdə ilk uğurlu neft tankeri olan «Zoroastr» suya buraxıldı, 1901-ci ildə isə Bakı dünya neft hasilatının yarıdan çoxunu verirdi. Burada hiperobyekt həmişə adi gözlə görünürdü.
İranlı filosof Rza Negarestani 2008-ci ildə bu duyumu qrotesk həddinə çatdırdı. «Siklonopediya» kitabında o, nefti Yaxın Şərqin bütün siyasi tarixinin üzərində sürüşdüyü sürtkü kimi təsvir etdi: onun kitabında regionun müharibələri, inqilabları və müqəddəs mətnləri neft təbəqəsi üzərində sanki relslər üzərindəymiş kimi hərəkət edir. Kitabın janrını müəyyənləşdirmək mümkün deyil, o yarıbayarı traktat, yarıbayarı dəhşət hekayəsidir. On səkkiz il sonra Hörmüz boğazından gələn xəbərlər onun davamı kimi oxunur.
Karterin günəş panelləri: neft şokları əslində nə doğurur
Neft böhranının yaşıl keçidi sürətləndirdiyi barədə təsəvvür gözəl bir fərziyyəyə söykənir: baha yanacaq insanları alternativ axtarmağa vadar edəcək. Alternativ axtarırlar. Sual ondadır ki, hansını.
1973-cü il oktyabrın 17-də ərəb neft hasilatçısı ölkələri embarqo elan etdilər və 1974-cü ilin yazınadək barelin qiyməti dörd dəfə artdı. Vaşinqtonun cavabı «Müstəqillik layihəsi» adlanırdı: 1973-cü il noyabrın 7-də Riçard Nikson Amerikanın 1980-ci ilədək idxal olunan enerjidən asılılığına son qoyacağını vəd etdi. Doqquz gün sonra o, ilk neftini 1977-ci ildə vermiş Transalyaska neft kəməri haqqında qanunu imzaladı. Böyük Britaniya və Norveç Şimal dənizini mənimsəməyə atıldılar. Fransa 1974-cü ilin martında Messmer planını qəbul etdi və on beş il ərzində onlarla atom reaktoru tikdi. Günəş bu hekayədə yalnız bir dəfə, o da simvol rolunda göründü. 1979-cu il iyunun 20-də, ikinci neft şokunun qızğın çağında Cimmi Karter Ağ Evin damında 32 günəş panelini təntənə ilə istifadəyə verdi, 1986-cı ildə isə Ronald Reyqanın dövründə onlar səssizcə söküldü. Bu süjet hökumətlərin qiymət təzyiqi altında verdiyi enerji andlarının nəyə dəydiyini istənilən qrafikdən yaxşı göstərir.
2022-ci il böhranı bu süjeti demək olar ki, hərfi-hərfinə təkrarladı. Rusiya qazının xeyli hissəsindən məhrum olan Avropa bir neçə ay ərzində mayeləşdirilmiş qaz üçün üzən terminallar əldə etdi; ilk alman terminalı Vilhelmshafendə 2022-ci il dekabrın 17-də açıldı. Almaniya ehtiyatdakı kömür elektrik stansiyalarını yenidən işə saldı, dünya kömür istehlakı isə Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 8,3 milyard tonu ötərək rekordu yenilədi. Agentlik həmin il neft-qaz sahəsinin xalis gəlirini təxminən 4 trilyon dollar, yəni əvvəlki istənilən dövrdən çox qiymətləndirdi.
Qanunauyğunluq aydın şəkildə üzə çıxır. Neft şoku iqlim gündəliyini təhlükəsizlik dilinə çevirir, təhlükəsizlik isə həmişə əl altında olanı seçir. Yaponiyanın əl altında Avstraliya kömürü, Çinin öz şaxtaları, Amerikanın şisti və Alyaskası var. Yaşıl enerji yalnız həm daha ucuz, həm də daha yaxın olduğu yerdə qalib gəlir. Qalan bütün hallarda böhran alibi rolunu oynayır: hökumətlər iqlim öhdəliklərini nədənsə heç vaxt gəlib çatmayan daha yaxşı günlərə təxirə salmaq üçün qanuni bəhanə əldə edirlər.
Hörmüz-2026: nazirlər iqlimdən danışarkən kömür rekordlar qırır
Hazırkı böhran miqyasına görə fərqlənir, məntiqi isə əvvəlki kimidir. Martın 2-də Qətər Enerji şirkəti İran hücumlarından sonra Ras-Laffan və Məsaiddə mayeləşdirilmiş qaz istehsalını dayandırdı. Asiyada mayeləşdirilmiş qazın cari bazar qiymətləri 140 faizdən çox artdı. Hörmüzdən keçən neft və qazın 80 faizdən çoxunu alan Asiya bazarı adət etdiyi yanacaqsız qaldı.
Reaksiya dərhal gəldi. Cənubi Koreya kömür elektrik stansiyalarının yüklənməsinə qoyulmuş 80 faizlik tavanı götürdü. Yaponiya hökuməti martın 27-də kömürlə işləyən istilik elektrik stansiyalarına qoyulmuş məhdudiyyətlərin müvəqqəti ləğvini elan etdi, özü də 2020-ci ilin oktyabrından bəri rəsmi olaraq 2050-ci ilədək karbon neytrallığı vəd edən bir ölkədə. Norveçin Rystad Enerji şirkəti hesabladı ki, 2026-cı ildə Asiyaya baza səviyyəsindən əlavə 70 milyon tona qədər kömür lazım ola bilər. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin qiymətləndirməsi formaca daha təvazökardır: dünya tələbatının 1,2 faiz artımı. Mütləq rəqəmlərlə bu, təxminən 100 milyon ton edir, beləliklə, hər iki qiymətləndirmə əsas məsələdə üst-üstə düşür. Kömür geri qayıdır və onu faizlərlə deyil, tonlarla saymaq lazım gəlir.
İnvestisiya statistikası bu dönüşü təsdiqləyir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin mayın 28-də dərc olunmuş dünya enerji investisiyaları haqqında məruzəsinə görə, 2026-cı ildə kömür hasilatına qoyuluşlar 2012-ci ildən bəri ən yüksək həddə, 180 milyard dollara qədər artacaq, özü də bu vəsaitin təxminən 70 faizi Çinin payına düşür. Qaza investisiyalar on ilin ən yüksək səviyyəsi olan 330 milyarda qalxacaq. Bərpa olunan generasiyaya qoyuluşlar isə, təxminən 665 milyard dollar, bir neçə illik partlayışlı artımdan sonra praktiki olaraq donub qalıb.
Ədalət naminə əks tərəfi də etiraf etmək lazımdır. Dünya enerji investisiyalarının 3,4 trilyon dollarından 2,2 trilyonu şəbəkələrə, akkumulyatorlara, atom energetikasına, bərpa olunan mənbələrə və enerji səmərəliliyinə yönəlir, yəni qalıq yanacağa ayrılandan təxminən iki dəfə çox. Elektrikləşməyə və öz kömürünə mərc edən Çin Hörmüz şokunu Yaponiya və Koreyadan xeyli sakit keçirdi. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin hesablamalarına görə, iyirmiyə yaxın dövlət artıq enerjiyə qənaət üzrə yeni tədbirlər elan edib. Uzunmüddətli perspektivdə böhran həqiqətən də idxalçıları elektrikə doğru itələyir.
Yalnız atmosfer uzunmüddətli niyyətlərə biganədir. O, investisiya paylarını deyil, karbon qazının tonlarını sayır və rekord 8,94 milyard ton kömür 2040-cı ilə dair hesabatlarda deyil, 2026-cı ildə yanacaq.
Kopernikdən Ktulhuya: insanı taxtdan necə saldılar
Qaranlıq ekologiya homo sapiensin tacına qəsd edən ilk cərəyan deyil. Tacın özü isə nisbətən yenidir. 1637-ci ildə Rene Dekart vəd etdi ki, bilik insanları «təbiətin ağaları və sahibləri» edəcək. Bir yarım əsr sonra, 1781-ci ildə İmmanuil Kant «Xalis ağlın tənqidi» əsərində insanı şeyləri olduqları kimi dərk etmək imkanından məhrum etdi: bizə yalnız onların şüurdakı inikası əlçatandır, «özündə şey» isə dərkedilməz qalır.
1917-ci ildə Ziqmund Freyd «Psixoanalizin yolunda bir çətinlik» məqaləsində elmin insan qüruruna vurduğu zərbələri saydı. Freydə görə, Kopernik və Darvin artıq insanı Kainatın mərkəzindən çıxarmış və canlılar arasında xüsusi statusdan məhrum etmişdilər. Psixoanaliz son dəlili əlavə etdi: öz başında belə nizam yarada bilməyən varlıq təbiətin sahibi olmağa çətin ki yararlıdır.
Demək olar ki, eyni vaxtda eyni duyum o zaman bayağı sayılan ədəbiyyatda da baş qaldırdı. 1926-cı ildə Providensdən olan az tanınan yazıçı Hovard Filips Lavkraft «Qəribə hekayələr» jurnalına «Ktulhunun çağırışı» hekayəsini göndərdi. Redaktor Farnsuort Rayt əlyazmanı geri qaytardı və hekayə yalnız 1928-ci ilin fevralında çap olundu. Hekayə bütün qaranlıq ekologiyaya epiqraf kimi səslənən bir fikirlə açılır: dünyanın ən böyük mərhəməti insan ağlının bu dünyanın ehtiva etdiyi hər şeyi bir-birinə bağlaya bilməməsindədir. İnsan kosmosun quruluşunu anlamadıqca rahat yatır.
Lavkraftın əcaib məxluqları nifrət etmədən öldürür, təxminən buldozerin qarışqa yuvasını uçurduğu kimi. Onların fonunda əxlaq və tərəqqi bir populyasiyanın yerli adətlərinə bənzəyir. Lavkraftın özü tanınmanı gözləmədən 1937-ci ildə yoxsulluq içində dünyasını dəyişdi. Şöhrət ona 1940-1950-ci illərdə gəldi, daha yarım əsr sonra isə filosoflar onun obrazlarını konsepsiyalar üçün dartıb apardılar.
Sənaye XX əsri isə öz yolu ilə gedirdi. 1986-cı ildə alman sosioloqu Ulrix Bek ön sözünü Çernobıl faciəsinin təsiri altında yazdığı «Risk cəmiyyəti» kitabını nəşr etdi: o, insan üçün əsas təhlükənin onun öz fəaliyyətinin nəticələrinə çevrildiyini iddia edirdi. On dörd il sonra, 2000-ci ilin fevralında kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı Paul Krutsen Meksikanın Kuernavaka şəhərindəki elmi müşavirədə həmkarının sözünü kəsərək indiki geoloji epoxanı antroposen saymağı təklif etdi. Onun fikrincə, insanın planetə təsiri miqyasca vulkanizm və buzlaqların hərəkəti ilə bərabərləşib.
Antroposen ittihamnamənin iltifat kimi səsləndiyi nadir hallardan biri oldu. İnsan günahını etiraf etdi, lakin baş rolu özündə saxladı: əvvəllər o, təbiəti fəth edirdi, indi isə onu xilas etməyə girişib və hər iki halda Yerin taleyini o həll edir. Diqqətəlayiqdir ki, 2024-cü ilin martında Beynəlxalq Geoloji Elmlər İttifaqı antroposeni rəsmi geoloji epoxa kimi təsdiq etmədi. Planet tarixinin baş qəhrəmanı adını insan geoloqlarla razılaşdırmadan özü özünə verdi.
Pulun qapadığı ozon dəliyi
2022-ci ilin oktyabrında vəfat etmiş fransız elm sosioloqu Bruno Latur ömrünün yarısını laboratoriyalarda keçirib, alimləri bir tayfanı öyrənən antropoloqun dəqiqliyi ilə müşahidə edirdi. Onun gəldiyi nəticə alimlərin xoşuna gəlmədi. Dünyanın təbiətə və mədəniyyətə bölünməsi işləmir, elm isə xalis həqiqət məbədindən çox fabrikə bənzəyir.
Laturun sevimli nümunəsi ozon dəliyi idi. O harada yerləşir? Eyni anda hər yerdə: Antarktida üzərindəki stratosferdə, kimyəvi düsturlarda, korporasiyaların istehsal xətlərində, hökumətlərarası protokollarda və qəzet başlıqlarında. Latur belə obyektləri nə təbiətə, nə də cəmiyyətə aid edilə bilən hibridlər adlandırırdı. 2020-ci ildə dünya ən xalis hibridlə üz-üzə gəldi. Laturun terminləri ilə desək, «qeyri-insan» olan koronavirus bir neçə həftə ərzində dünya iqtisadiyyatını yenidən qurdu və milyardlarla insanı evlərə qapadı, beləliklə, həmin ilin əsas tarixi fiquru prezidentlər deyil, virus oldu.
Ozon süjeti davama layiqdir, çünki başlıqda qoyulmuş suala məhz o cavab verir. 1987-ci il sentyabrın 16-da imzalanmış Monreal Protokolu, demək olar ki, həqiqətən işləmiş yeganə qlobal ekoloji saziş olaraq qalır. Krutsen ozon tədqiqatlarına görə 1995-ci ildə Nobel mükafatı aldı, halbuki məsələni heç də elm həll etmədi. 1988-ci ilin martında xlorftorkarbonların ən iri istehsalçısı olan Amerikanın «Dyupon» şirkəti onların istehsalını dayandırdığını elan etdi. Şirkətin artıq hazırlanmaqda olan əvəzediciləri var idi və köhnə maddələrin qadağan edilməsi ona yeni bazar açırdı.
Yaşıl keçid köhnədən qazanan yenidən də qazandıqda baş tutur. Neft böhranı isə tam əksinə qurulub: o, bəşəriyyətə məhz imtina etmək təklif olunan tərəfləri zənginləşdirir. Qiymətin hər sıçrayışı neft-qaz şirkətlərinə və ixracatçı dövlətlərə milyardlar gətirir, bu pullar isə otuz illik istismar üçün nəzərdə tutulmuş yeni yataqlara, tankerlərə və terminallara yönəlir. Qaranlıq ekologiya bunu hiperobyektin pul ifadəsindəki özlülüyü adlandırardı.
Yaradılışın tacı əvəzinə selik
2007-ci ilin aprelində Londonun Qoldsmits kollecində yeni fəlsəfi cərəyana, spekulyativ realizmə ad vermiş birgünlük seminar keçirildi. İştirakçılar dörd nəfər idi: Kantin Meyyasu, Qrem Harman, İen Hamilton Qrant və Rey Brasye. Onların anlayışında realizm dünyanın kiminsə onu müşahidə edib-etməməsindən asılı olmayaraq mövcud olması demək idi. Spekulyativ deyəndə isə təcrübəyə əlçatmaz olan barədə mühakimə yürütmək hüququ nəzərdə tutulurdu.
Meyyasu Kanta cinahdan hücum etdi. 2006-cı ildə çıxmış «Sonluluqdan sonra» kitabında o qeyd etdi ki, elm heç bir müşahidəçinin olmadığı hadisələr barədə əminliklə danışır: izotop analizi Yerin formalaşmasını təxminən 4,5 milyard il əvvələ aid edir. Meyyasu bu cür sübutları «arxeofosillər» adlandırdı. Əgər biz insandan əvvəlki dünya haqqında bilə biliriksə, reallığı onun şüurla münasibətinə müncər etmək olmaz və insan onsuz tikilmiş evin gec gəlmiş sakininə çevrilir.
Ən uzağa filosof Ben Vudard getdi. 2012-ci ildə çıxmış «Selik dinamikası» kitabında o, həyatı bizim estetik zövqlərimizə biganə olan yapışqan, sürünən, mutasiyaya uğrayan materiya kimi təsvir etdi. Bütün bu intellektual sürüşmə fəlsəfədə qaranlıq dönüş adlanır. Hələ yaxın keçmişdə özünü təkamül pilləkəninin zirvəsində təsvir edən növ üçün bundan da qaranlıq bir şey düşünmək çətindir.
Xtulusen və milyarderin manifesti: qaranlıqdan çıxış yolları hara aparır
Fəlsəfə nadir hallarda səhifələrdə qalır. İdeya çəki qazanan kimi onda fəaliyyət proqramı axtarmağa başlayırlar və qaranlıq dönüş eyni anda bir-biri ilə uzlaşmayan bir neçə siyasi yozum doğurdu.
Sol yozum onu sonsuz artıma qarşı arqumentə çevirdi. Əgər təbiət resurs anbarı olmaqdan çıxıbsa, «yaşıl kapitalizm» hesabat və yaxşı dizayn əlavə olunmuş köhnə faydalı qazıntı hasilatından başqa bir şey deyil. Postkapitalizm tərəfdarları daha az istehsal etməyi və daha az uçmağı, birdəfəlik əşyalar əvəzinə uzunömürlü əşyalar almağı, iş həftəsini qısaltmağı və uğuru ümumi daxili məhsulla deyil, ümumi rifahla ölçməyi təklif edirlər.
Amerikalı tədqiqatçı Donna Harauey 2016-cı ildə çıxmış «Bəla ilə birgə qalmaq» kitabında antroposeni Xtulusenlə, növlərin dolaşıq birgəyaşayışı epoxası ilə əvəz etməyi təklif etdi. Adətən gözdən qaçan bir detal: Harauey öz terminini Lavkraftın Ktulhusunun adından qəsdən fərqli yazır və yazıçı ilə hər hansı qohumluğu açıq şəkildə rədd edir. Onun Xtuluseni yunanların xtonik, yəni yeraltı anlayışına və planetin insandan daha qədim qüvvələrinə gedib çıxır. Haraueyin «Uşaq deyil, qohum çoxaldın» şüarı konkret bir bataqlığı və ya quş koloniyasını ailə saymağı, varlı ölkələrdə isə doğum səviyyəsini şüurlu şəkildə azaltmağı təklif edir.
Sağ yozum əks yolla getdi. Britaniyalı filosof Nik Lend 2012-ci ildə «Qaranlıq maarifçilik» essesində cəmiyyəti sərt iyerarxiyaya malik korporasiya nümunəsində yenidən qurmağı təklif etdi; orada maşın zəkası belə bir quruluşu demokratiyadan daha səmərəli edəcək. Düz üç il əvvəl, 2023-cü il oktyabrın 16-da vençur investoru Mark Andrisen «Texnooptimistin manifesti»ni dərc etdi və orada davamlı inkişafı və artımdan imtinanı tərəqqinin düşmənləri sırasına yazdı. Texnooptimistlər belə düşünür: madam ki insan yaradılışın tacı deyil, onu təkmilləşdirmə üçün özül saymaq olar, bədəni yenidən düzəltmək və beyinə maşın zəkasını qoşmaq mümkündür. Onların məntiqində növbəti dayanacaq başqa planetlərdir.
Hər iki yol, tərəfdarlarının qarşılıqlı ədavətinə baxmayaraq, eyni yerə aparır. Sollar planeti xilas etməyi yenə insana tapşırır, sağlar isə ondan böyüyüb çıxmağı təklif edir. İnsan yenə mərkəzdə dayanır, dəyişən yalnız dekorasiyalardır. Sloveniyalı filosof Slavoy Jijek tələsməməyi məsləhət görür: əməl sahibinin vicdanını sakitləşdirən hərəkətlər problemi doğurmuş ictimai quruluşun özünü konservasiya edir. Dayanmaq və düşünmək lazımdır. Qalır aydınlaşdırmaq ki, düşünməli olan məhz kimdir.
Allahın vergisi: Bakının ucadan dediyi, Brüsselin isə eşitməməyə üstünlük verdiyi söz
Planetin taleyi haqqında söhbəti əsrlər boyu norma və tərəqqi barədə təsəvvürləri dünyanı indiki vəziyyətə gətirmiş inkişaf etmiş ölkələrin dar dairəsi aparırdı. Qalanlarına müzakirə obyekti rolu ayrılırdı: başqalarının istehsal müəssisələrini və başqalarının tullantılarını qəbul edən dövlətlərə, həyatı konkret bir sahildən asılı olan icmalara. Latur bununla bağlı «şeylər parlamenti» ideyasını irəli sürdü: qərarın aid olduğu hər kəsin, o cümlədən çayların və atmosferin səs hüququ aldığı məclis.
2024-cü il noyabrın 12-də Bakıda keçirilən COP29 iqlim konfransında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Qərb nümayəndə heyətlərinin çoxunun etirazla qarşıladığı fikri səsləndirdi. O dedi ki, neft, qaz, külək, günəş, qızıl, gümüş, mis təbii sərvətlərdir və ölkələri onlara malik olduqlarına və bu sərvətləri onlara ehtiyacı olan bazara çıxardıqlarına görə qınamaq olmaz. Onun sözlərinə görə, bu sərvətlər «Allahın vergisi»dir.
İki ildən az vaxt keçdi. 2024-cü ildə bu sözlərdən üz turşudan həmin Avropa və Asiya paytaxtları Hörmüzdən keçməyən barellər üçün növbəyə düzüldülər. Gündəlik 1,2 milyon barel ötürmə gücünə malik Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri qəflətən Fars körfəzindən asılı olmayan azsaylı marşrutlardan birinə çevrildi. 2026-cı il mayın 12-də təxminən 45 min kilolitr Azərbaycan nefti daşıyan tanker Yokohamada ENEOS neft emalı zavodunun sahilinə yan aldı. Yanvar-avqust aylarında Azərbaycan 9,28 milyard dollar dəyərində 14,7 milyon ton neft və neft məhsulları ixrac etdi, halbuki 2026-cı il dövlət büdcəsi bir barel üçün təvazökar 65 dollar hesabı ilə tərtib olunub.
Bu hekayənin mənası kommersiya uğurundan daha dərindir. Bakı COP29-da əvvəlki konfransların təşkilatçılarının cəsarət etmədiyi bir işi gördü: bəşəriyyətin hiperobyekt daxilindəki vəziyyətini dürüstcəsinə təsvir etdi. Neft kommünikelərdə adı çəkilmədiyi üçün yox olmayacaq. Bir il sonra Braziliya əks tezisi təcrübədə yoxladı. 2025-ci il noyabrın 22-də Belendə reqlamentdən artıq uzanan danışıqlardan sonra qəbul edilmiş COP30-un yekun qərarında qalıq yanacaq bir dəfə də xatırlanmırdı, halbuki ondan imtina üzrə yol xəritəsini 80-dən çox dövlət dəstəkləmişdi, iri istehsalçılar isə bu ifadənin özünün mətndən çıxarılmasına nail oldular. İmtinanın ən qətiyyətli tərəfdarları ayrıca toplaşdılar: 2026-cı ilin aprelində Kolumbiyanın Santa-Marta şəhərində dünya iqtisadiyyatının təxminən üçdə birini təmsil edən 57 ölkə qalıq yanacaqdan keçidə dair ilk konfransı keçirdi. Konfrans heç bir öhdəlik yaratmadı. Növbəti görüş 2027-ci ilə təyin edildi, ona Tuvalu və İrlandiya ev sahibliyi edəcək.
Qaranlıq ekologiya üçün burada heç bir ziddiyyət yoxdur. Neftsiz şeylər parlamenti mümkün deyil, çünki neft çoxdan orada ən nüfuzlu deputat hüququ ilə əyləşib və barelin qiyməti, büdcələr, valyuta məzənnələri və istilik haqqı qəbzləri ilə səs verir. Belə parlamentdə onun adından kim danışacaq: neft şirkətləri, ixracatçı ölkələr, yoxsa hər gün yanacaqdoldurma məntəqəsində ona səs verən milyardlarla istehlakçı?
Antalyaya qədər proqnoz: növbəti böhran niyə yenə kömürü yemləyəcək
2026-cı il noyabrın 9-dan 20-dək iqlim diplomatiyası Türkiyənin Antalya şəhərində COP31-də toplaşacaq. Konfrans ilk dəfə iki dövlətin tərəfdaşlığı formatında keçirilir: Türkiyə foruma ev sahibliyi və sədrlik edir, Avstraliya isə danışıqlar prosesində xüsusi rol alıb. Braziliya sədrliyinin hazırladığı qalıq yanacaqdan imtinaya dair qeyri-rəsmi yol xəritəsi də ora gəlib çatmalıdır.
Mənim proqnozum birmənalıdır. COP31-in yekun qərarında qalıq yanacaqdan imtinanın məcburi qrafiki yer almayacaq, ən yaxşı halda könüllü yol xəritələrinə istinad olacaq. Hörmüz Yeni ilədək tamamilə açılsa belə, 2027-ci ildə dünya kömür istehlakı 8,7 milyard tondan yuxarı qalacaq. Böhran zamanı işə salınmış şist quyuları və kömür şaxtaları onilliklər boyu işləyəcək, çünki onlar üçün artıq kreditlər götürülüb, kreditorlar isə Mortonu oxumurlar.
Qaranlıq ekologiya resept təklif etmir və onun həm gücü, həm də zəifliyi bundadır. O, sadəcə insanın əlindən idarəetmə pultu illüziyasını alır. Neft böhranları yaşıl gələcəyi sadə bir səbəbdən yaxınlaşdırmır: şok anında insan yeni çən layihələndirən mühəndis kimi deyil, şəkər axtaran maya kimi davranır. Yəqin ki, onu hələlik mayadan fərqləndirən yeganə keyfiyyət özünə bənzəməyənlərlə razılığa gəlmək bacarığıdır. Belen göstərdi ki, bu bacarıq yekun sənəddə «neft» sözünü yazmağa belə yetmədi.
2026-cı ilin yazında, Yaponiyanın kömür elektrik stansiyaları məhdudiyyətsiz işlədiyi bir vaxtda Yokohamaya Xəzər nefti daşıyan tankerlər üzürdü. Suraxanıda isə bu zaman Atəşgahın odu yanırdı. Məbədin altındakı təbii qaz çıxışı hələ 1969-cu ildə tükənib və o vaxtdan bəri əbədi alovu şəhər qaz kəməri qidalandırır. İnsan borudan gələn odu yaşatmağı çoxdan öyrənib. Onu söndürməyi isə hələ bacarmır.