BMT Hörmüz boğazından karbamid daşınması üçün humanitar dəhlizi cəmi on günə işə salmağa hazırdır. Ancaq Vaşinqtonla Tehran yeddi aydır təşkilata bu on günü vermir. Asiya və Afrikada isə əkin mövsümü diplomatik danışıqların nəticəsini gözləməyəcək.
Jorje Moreyra da Silva son altı ayda artıq üçüncü dəfədir ki, eyni təhlükə barədə xəbərdarlıq edir. May ayında Parisdə çıxış edərkən o bildirmişdi ki, kütləvi humanitar fəlakətin qarşısını almaq üçün dünyanın cəmi bir neçə həftə vaxtı qalıb. Yayda Nyu-Yorkda hələ yaz aylarında işçi qrupu tərəfindən hazırlanmış mexanizmə, nəhayət, yaşıl işıq yandırılmasını xahiş etmişdi. Oktyabrın 14-də isə Banqkokda, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankının illik toplantıları çərçivəsində BMT Baş katibinin müavini eyni fikri, demək olar, sözbəsöz təkrarladı: "Yaxın bir neçə həftə ərzində razılıq əldə olunması son dərəcə vacibdir. Əks halda, əkin mövsümünü əldən verəcəyik".
Onun planının əsasında dayanan rəqəm isə adamda az qala acı istehza hissi doğurur. Gündə beş gəmi. BMT-nin hesablamalarına görə, gübrənin ona ən çox ehtiyacı olan ölkələrə çatdırılması üçün Hörmüz boğazından sutkada cəmi bu qədər gəminin keçməsi kifayətdir. Müharibədən əvvəl eni bir neçə on kilometr olan həmin dəniz dəhlizindən dünya karbamid ticarətinin təxminən üçdəbiri, dəniz yolu ilə daşınan kükürdün isə az qala yarısı keçirdi. İndi dünyanın aparıcı dövlətləri beş gəminin keçidi barədə belə razılığa gələ bilmirlər.
Münaqişə tərəflərindən heç biri gübrəyə müharibə elan etməyib. Sadəcə, onu girovluqda unudublar. Neft və qaz siyasi alverin, ultimatumların, gecəyarısı telefon danışıqlarının əsas mövzusuna çevrilib. Karbamid, ammonyak və kükürd isə aqronomların, ərzaq proqramları üzrə iqtisadçıların, məhsulun birja kotirovkalarını deyil, kənd əhalisinin güzəranını müəyyən etdiyi ölkələrin kənd təsərrüfatı nazirlərinin yadına düşən yüklər olaraq qalıb.
Bu unutqanlığın hesabı dərhal deyil, 2027-ci ilin yazında və yayında təqdim olunacaq. Pəncabda, Mozambikdə və Mindanaoda tarlalara nə qədər azotun çatmadığı, torpağın nə qədər qidasız qaldığı üzə çıxanda.
Ortada olmayan beş gəmi: BMT Vaşinqtonla Tehrana əslində nə təklif edir?
Söhbət 2026-cı il martın 27-də yaradılmış mexanizmdən gedir. ABŞ və İsrailin İrana zərbələr endirməsindən dörd həftə sonra BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş humanitar yüklərin və kənd təsərrüfatı üçün xammalın Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidini təmin etmək məqsədilə xüsusi işçi qrupunun yaradıldığını elan etmişdi.
Qrupa rəhbərlik BMT-nin Layihə Xidmətləri İdarəsinin icraçı direktoru Moreyra da Silvaya həvalə olunmuşdu. İşçi qrupuna BMT-nin Ticarət və İnkişaf Konfransının, Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının və Beynəlxalq Ticarət Palatasının nümayəndələri daxil edilmişdi.
Təklif olunan mexanizm qəsdən mümkün qədər sadə qurulub. Omanda koordinasiya mərkəzi yaradılır. Gəmilər burada qeydiyyatdan keçir, onlar üçün əvvəlcədən razılaşdırılmış hərəkət dəhlizi müəyyənləşdirilir. BMT müşahidəçiləri Fars körfəzi limanlarında yerli hakimiyyət orqanları ilə birlikdə yükləmə prosesini yoxlayırlar. Gəminin hərəkəti boyunca izləmə aparılır. Hər hansı dövlətin konkret gəmi və ya yük barədə şübhəsi yaranarsa, əlavə yoxlama keçirilir.
Mexanizm karbamid, ammonyak və kükürd də daxil olmaqla, gübrələri və onların istehsalı ilə bağlı xammalı əhatə edir.
Moreyra da Silvanın sözlərinə görə, Vaşinqtonla Tehran razılığa gələcəyi təqdirdə sistemi yeddi-on gün ərzində işə salmaq mümkündür. Yazda o, hətta yeddi günlük müddətdən danışırdı. Üstəlik, xoşagəlməz bir məqamı da xüsusi vurğulayırdı: boğaz dərhal açılsa belə, bazarın əvvəlki vəziyyətinə qayıtması üç-dörd ay çəkəcək.
İşçi qrupunun rəhbəri bildirir ki, altı ay ərzində yüzdən çox dövlətlə məsləhətləşmələr aparıb. Onun sözlərinə görə, təşəbbüs demək olar, yekdilliklə dəstəklənir. Xüsusilə də gübrə idxalından asılı olan yoxsul ölkələr tərəfindən.
Ancaq yüz dövlətin yekdil mövqeyi iki ölkənin razılığı olmadan heç nəyə yaramır.
Bu gün Hörmüz boğazı eyni vaxtda iki tərəfdən bağlanıb. İran fevralın 28-dən bəri boğazdan təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir, gəmilərin keçidini məhdudlaşdırır və rüsumlar tətbiq edir. ABŞ isə aprelin 13-dən İran limanlarını dəniz blokadasında saxlayır.
Gübrə daşıyan istənilən gəmi faktiki olaraq hər iki tərəfin səssiz razılığını almalıdır. Problem ondadır ki, tərəflərin hər biri humanitar dəhlizin rəqib üçün sanksiyaları və məhdudiyyətləri yarmaq imkanına çevriləcəyindən şübhələnir.
Karbamid neftdən baha başa gəlir: dünyanın fevralda görmədiyi zərbə
Fevralın sonunda hərbi zərbələr başlayanda bazarların bütün diqqəti neftə yönəlmişdi. Müharibədən əvvəl dünya neftinin və mayeləşdirilmiş qazının təxminən beşdəbiri Hörmüz boğazından daşınırdı. Buna görə də neftin bir barelinin qiyməti qısa müddətdə 100 dollar həddini aşdı.
Gübrələr isə uzun müddət analitik hesabatların diqqətdən kənarda qalan bir sətri olaraq qaldı.
Əbəs yerə.
Fars körfəzi çoxdan dünyanın əsas azot gübrəsi anbarına çevrilib. Qətərin, Səudiyyə Ərəbistanının, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin, Bəhreynin və İranın ucuz təbii qazı dünyanın ən iri istehsal komplekslərində ammonyak və karbamidə çevrilir. Neft-qaz yataqlarından əlavə məhsul kimi əldə olunan kükürd isə Mərakeşdən Çinə qədər uzanan geniş coğrafiyada fosforlu gübrələrin istehsalına yönəldilir.
Ümumdünya Ticarət Təşkilatının məlumatına görə, müharibə başlayandan sonra boğaz üzərindən gübrə ixracı faktiki olaraq dayanıb. Təşkilatın hesablamalarına əsasən, bu marşrutun dünya üzrə dəniz yolu ilə karbamid ixracında payı 34 faiz, ammonyak ixracında 23 faiz, fosfat ixracında isə təxminən 20 faiz təşkil edir.
Dünya Bankı həmin asılılığı tonlarla ifadə edir: ildə təxminən 16 milyon ton gübrə.
Qiymətlərin reaksiyası 2022-ci ildəkindən də sürətli oldu. Mart ayında karbamidin bir tonunun qiyməti 725,6 dollara çatdı. Bu, bir ay ərzində 53,7 faizlik bahalaşma və son dörd ilin ən yüksək göstəricisi idi.
Qiymət şokunun miqyası barədə hesablamalar fərqlənir. Hər şey hansı tarixin müqayisə üçün əsas götürülməsindən asılıdır. Bu fərqi diqqətdə saxlamaq vacibdir.
2025-ci ilin dekabrı ilə müqayisədə mart ayında dünya bazarında karbamid 85 faiz bahalaşmışdı. Amerikalı fermerlərin ödədiyi qiymətlərə əsasən isə boğaz bağlandıqdan sonrakı səkkiz həftə ərzində artım 56 faiz olmuşdu.
Fərqin səbəbi müqavilələrdədir. İnkişaf etmiş ölkələrdə 2026-cı ilin yaz əkininə lazım olan azot gübrəsinin əhəmiyyətli hissəsi müharibədən əvvəl müqavilələrlə təmin edilmişdi. Ehtiyacını cari bazardan, mövcud qiymətlərlə ödəyən yoxsul idxalçıların isə belə bir təhlükəsizlik yastığı yox idi.
Burada bir mühüm qeydi də dürüstlük naminə etmək lazımdır.
Karbamid bazarı bədbin proqnozların göstərdiyindən daha çevik çıxdı. Ümumdünya Ticarət Təşkilatının məlumatına görə, iyulun sonuna doğru qiymət, demək olar, müharibədən əvvəlki səviyyəyə qayıtmışdı. Çin və Rusiyadan tədarükün artması, tələbatın azalması, bəzi alışların sonraya saxlanılması öz təsirini göstərmişdi.
Fosfat bazarında isə vəziyyət tamam başqa idi. Kükürdü qısa müddətdə əvəz etmək mümkün deyil. Nəticədə yay aylarına doğru sulfat turşusunun bir tonunun qiyməti 500 dolları ötmüşdü.
Moreyra da Silvanın karbamidlə yanaşı, "əlaqəli xammal" ifadəsini işlətməsi də məhz bununla bağlıdır.
Lakin bu müsbət mənzərə yalnız iyula qədər davam etdi.
Ardınca atəşkəs pozuldu, boğaz yenidən bağlandı, payız isə yeni tələbat dalğası gətirdi.
Aqrar iqtisadçıların hələ yazda hazırladıqları modellər münaqişənin uzanacağı təqdirdə ABŞ bazarında karbamidin qiymətinin məhz 2026-cı ilin oktyabrında qısa ton üçün təxminən 996 dollara yüksələcəyini göstərirdi.
Oktyabr gəlib çatıb.
Müharibə isə hələ də davam edir.
Gübrələrin unudulduğu atəşkəs
Diplomatik uğursuzluğun xronologiyasına yenidən nəzər salmağa dəyər. Çünki humanitar dəhlizi sonsuz gözləntiyə məhkum edən məntiq məhz bu hadisələrin ardıcıllığında üzə çıxır.
Apreldə İslamabadda 21 saat davam edən birbaşa danışıqlar keçirildi. Bu, 1979-cu ildən bəri ABŞ və İran arasında ən yüksək səviyyəli təmas idi.
Amerika nümayəndə heyətinə vitse-prezident Cey Di Vens, İran nümayəndə heyətinə isə parlamentin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf rəhbərlik edirdi.
Tərəflər iki əsas məsələdə ortaq məxrəcə gələ bilmədilər: yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranın taleyi və Hörmüz boğazından keçidə nəzarət.
Danışıqların nəticəsiz başa çatmasından bir neçə saat sonra Donald Tramp dəniz blokadası elan etdi. O, İrana kömək göstərəcək istənilən ölkəni 50 faizlik gömrük rüsumları ilə hədələdi.
ABŞ-nin məlumatına görə, blokadanın elə ilk günündə altı ticarət gəmisi geri dönərək İran limanlarına qayıtmağa məcbur oldu.
İyunun 14-də Tramp atəşkəs elan etdi. İyunun 17-də Pakistanın vasitəçiliyi ilə "İslamabad razılaşması" adını alan memorandum imzalandı.
Sənəd bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dərhal və birdəfəlik dayandırılmasını nəzərdə tuturdu. Tərəflərə genişmiqyaslı razılaşma üzərində danışıqlar aparmaq üçün 60 gün verilirdi. İran bu müddətdə gəmilərin keçidinə görə rüsum almamağı öhdəsinə götürürdü. Vaşinqton da öz növbəsində İran neftinin satışına müvəqqəti icazə verdi.
Vens danışıqlara başlamaq üçün İsveçrəyə yollandı.
Ancaq razılaşma cəmi bir neçə gündən sonra dağılmağa başladı.
Tehran gəmilərin atəşkəsdən əvvəl müəyyənləşdirilmiş, İran sahilləri boyunca uzanan şimal marşrutundan istifadə etməsində israr edirdi. İyunun 25-də və 27-də İran pilotsuz uçuş aparatları cənub marşrutunu seçmiş ticarət gəmilərinə hücum etdi.
İyulun 7-də Tramp atəşkəsin başa çatdığını bildirdi. Vaşinqton İran neftinin satışına verilmiş icazəni geri götürdü. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının məlumatına əsasən, Amerika aviasiyası 80-dən çox hədəfə zərbə endirdi.
İyulun 10-da ABŞ prezidenti müharibənin yenidən başladığı barədə Konqresi rəsmən məlumatlandırdı. İyulun 11-də İran boğazın bağlandığını elan etdi.
Bir həftə sonra İran Xarici İşlər Nazirliyi razılaşmanın "dayandırıldığını" bildirdi. Tehran bu günə qədər atəşkəsi ilk pozan tərəfin amerikalılar olduğunu israrla vurğulayır.
Bu hadisələrin ən çox şey deyən detalı isə sentyabrda Beynəlxalq Ərzaq Siyasəti Tədqiqatları İnstitutunun dərc etdiyi quru, rəqəmlərlə dolu analitik qeyddə gizlənib.
İyunun ortalarından iyulun ortalarına qədər davam edən atəşkəs dövründə, gəmi hərəkətinin qismən bərpa olunduğu həmin qısa müddətdə belə, daşınan yüklər arasında gübrələrin payı cüzi idi.
Bir aylıq nisbi sakitlik neftin, qazın daşınmasına, boğazda ilişib qalmış gəmilərin çıxarılmasına sərf olundu.
Hələ mart ayında Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı müharibə nəticəsində təxminən iki min gəminin və 20 min dənizçinin çıxılmaz vəziyyətdə qaldığını bildirirdi.
Karbamid bu uzun növbədə axırıncı yerə düşmüşdü.
Bunun izahı sadə, eyni zamanda xoşagəlməzdir.
Ayrıca humanitar mexanizm olmayanda kommersiya məntiqi mövcud keçid imkanını ən bahalı yükə verir. İki milyon barel neft daşıyan tankerin yükü karbamid daşıyan quru yük gəmisinin yükündən on dəfələrlə bahadır. Tanker üçün sığorta və fraxt xərcləri iqtisadi baxımdan özünü doğruldur, gübrə üçün isə yox.
Bazarın kiməsə qəsdi yoxdur. O, sadəcə, hesab aparır.
BMT mexanizminin məqsədi də gübrələri məhz bu amansız hesablamanın girovluğundan xilas etməkdir.
Başqalarının aclığından kim qazanır?
Rəsmi səviyyədə BMT-nin təklif etdiyi mexanizmə heç kim qarşı çıxmır. Əslində isə tərəflərin hər birinin prosesi ləngitmək üçün öz səbəbləri var. Üstəlik, bu səbəblər ilk baxışda göründüyündən daha aydındır.
Tehran üçün Hörmüz boğazı fevralda ali rəhbər Əli Xameneinin ölümündən sonra Vaşinqtona təzyiq göstərmək baxımından əsas, bəlkə də yeganə real vasitə olaraq qalıb. Heç bir siyasi əvəz almadan humanitar dəhlizin açılması bu təsir rıçağının dəyərini azaldır.
İranın apreldən bəri mövqeyi dəyişməyib: ölkə boğazda gəmi hərəkətini idarə etmək və keçidə görə rüsum toplamaq hüququna iddia edir. Yayda Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının Şurası İranın boğaz üzərində suverenlik iddialarını və gəmi hərəkətinə nəzarət üçün birtərəfli qaydada xüsusi qurum yaratmaq cəhdlərini pisləmişdi.
Məncə, əsas və haqqında nadir hallarda açıq danışılan dalan da məhz buradadır.
BMT-nin gəmi qeydiyyatı, koordinasiya mərkəzi və razılaşdırılmış keçid dəhlizləri nəzərdə tutan mexanizmi mahiyyətcə Tehranın tələb etdiyi həmin "gəmi hərəkətinin idarə olunması" modelinə bənzəyir.
Fərq yalnız qeydiyyat jurnalının kimin əlində olmasındadır.
Vaşinqton üçün belə bir sxemə razılıq vermək təhlükəli presedent yarada bilər. Bu gün BMT karbamid daşıyan gəmiləri qeydiyyata alır, sabah isə İran tankerlər üçün də oxşar qaydanın tanınmasını tələb edir.
Tehran üçün isə İranın iştirakı olmadan işləyəcək mexanizm hərbi təzyiq hesabına əldə etdiyi mövqelərdən könüllü imtina etmək anlamına gəlir.
Amerikanın məntiqi fərqlidir, amma heç də az sərt deyil.
Tramp administrasiyası israr edir ki, İranın nüvə proqramı danışıqların lap əvvəlindən müzakirəyə çıxarılmalıdır. Bu məsələni gələcəkdə bağlanacaq "böyük razılaşma" mərhələsinə saxlamaq Vaşinqtonun planlarına daxil deyil.
Amerika paytaxtında istənilən qismən yumşalma, hətta humanitar xarakterli addım belə, blokadanın yaratdığı təzyiqi zəiflədən güzəşt kimi qiymətləndirilir.
Tramp avqust ayında ABŞ-nin boğaz üzərində "tam nəzarət" qurduğunu bəyan etmiş və blokadanı lazım olduğu qədər davam etdirəcəyinə söz vermişdi.
Bu yanaşmada gübrə böhranı başqalarının ödəyəcəyi əlavə xərcdir.
Vəziyyətin ayrıca bir ironiyası da var: blokada İranın öz karbamid ixracına da zərbə vurur.
İslam Respublikası azot gübrələrinin iri ixracatçılarından biridir. Ölkənin Əsəluyə bölgəsindəki istehsal kompleksləri Cənubi Pars yatağının təbii qazı hesabına işləyir.
Amerika hərbi gəmiləri İran karbamidinin ölkədən çıxmasına mane olur. İran pilotsuz aparatları isə Qətər və Səudiyyə Ərəbistanı gübrələrinin daşınmasını əngəlləyir.
Boğazın hər iki başına qıfıl vurulub.
Gübrə üçünsə qapını kimin bağlamasının heç bir fərqi yoxdur.
Bununla belə, yaranmış vəziyyətdən qazananlar da var. Onların adını sentimentallığa qapılmadan çəkmək lazımdır.
Obyektiv baxımdan əsas qazananlar Fars körfəzindən kənarda yerləşən, öz xammal bazasına və açıq dəniz marşrutlarına çıxış imkanına malik istehsalçılardır.
Dəyər ifadəsində dünyanın ən böyük gübrə ixracatçısı olan Rusiya yüksək qiymətlərdən faydalanmaqla yanaşı, Qlobal Cənub ölkələri ilə danışıqlarda mövqelərini də gücləndirib.
2021-ci ildən bəri daxili bazarı qorumaq məqsədilə karbamid ixracını vaxtaşırı məhdudlaşdıran Çin isə öz maraqlarına uyğun şəkildə istifadə edə biləcəyi əlavə təsir vasitəsi qazanıb.
Oman əvəzsiz vasitəçi mövqeyinə yüksəlib. BMT-nin koordinasiya mərkəzinin məhz bu ölkədə yerləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Üstəlik, Oman gübrə istehsalının bir hissəsi Hörmüz boğazından kənarda qalan sahil ərazilərində cəmləşib.
Azərbaycan üçün də bu böhran uzaq ölkələrdə baş verən, bizə dəxli olmayan hadisə deyil.
2019-cu ildə istifadəyə verilmiş SOCAR-ın Sumqayıt Karbamid Zavodunun layihə gücü ildə təxminən 650 min tondur. Müəssisə ölkənin öz təbii qazı hesabına işləyir və məhsulunu Gürcüstan və Türkiyə üzərindən ixrac edir. Bu logistika marşrutu dəniz ticarətindəki hər üç qaynar nöqtədən yan keçir.
Fars körfəzinin təhlükə zonasına çevrildiyi bir dünyada proqnozlaşdırıla bilən, sabit logistika imkanlarına malik təchizatçının dəyəri karbamidin öz qiymətindən daha sürətlə artır.
Həm Tehranla, həm də Vaşinqtonla işlək münasibətlər saxlayan Bakı isə ilk növbədə bir məsələdə maraqlıdır: cənub sərhədləri yaxınlığındakı müharibə Xəzər üzərindən keçən tranzit layihələrinin yerləşdiyi bütöv bir regionun uzunmüddətli təcridinə gətirib çıxarmasın.
Uduzanlar isə daha çoxdur. Üstəlik, onların səsi daha zəif eşidilir.
Ən yoxsul idxalçı ölkələr danışıqlar masasında əyləşmirlər. Hörmüz boğazına hərbi donanma göndərmirlər. Nə Vaşinqtona, nə də Tehrana təzyiq göstərmək imkanları var.
Beynəlxalq Ticarət Palatasının baş katibi Con Denton ən həssas nümunə kimi Filippini göstərib. Bu ölkə ehtiyac duyduğu gübrənin 90 faizədək hissəsini xaricdən alır.
Dentonun qiymətləndirməsinə görə, böhran dünya gübrə ticarətinin təxminən 40 faizinə təsir göstərib. Logistika marşrutlarının dəyişdirilməsində yaranan çətinliklər isə təxminən 2,7 milyon ton gübrənin bazardan çıxmasına səbəb olub.
Üçqat boğulma: Hörmüz, Bab əl-Məndəb və Qara dəniz
Problem yalnız Hörmüz boğazı ilə məhdudlaşsaydı, alternativ yol tapmaq mümkün olardı.
Səudiyyə Ərəbistanı nefti Şərq-Qərb boru kəməri vasitəsilə Qırmızı dəniz sahilindəki Yənbu limanına nəql edir. Yüklərin bir hissəsi isə Hörmüz boğazından kənarda yerləşən Oman limanları vasitəsilə göndərilir.
Amma müharibə dünyanı bu ehtiyat çıxış yollarından da məhrum etdi.
Münaqişənin ilk aylarında hadisələrdən kənarda qalan Yəmən husiləri yayda ikinci cəbhəni açdılar.
İyulun 22-də onlar Səudiyyə Ərəbistanının Bab əl-Məndəb boğazından keçən ixracına embarqo qoyduqlarını elan etdilər.
Avqustun əvvəlində Qırmızı dənizin şimalında, Yənbu yaxınlığında Səudiyyə Ərəbistanına məxsus tanker hücuma məruz qaldı. Səudiyyə nefti daşıyan Hindistan gəmisi isə Yəmən sahillərində mərmi zərbəsindən sonra batdı.
Avqustun 18-də husilər Səudiyyə Ərəbistanının hərbi nəqliyyat gəmisinə və onu müşayiət edən dörd gəmiyə hücum etdiklərini bildirdilər.
Yaxın Şərq yükləri üçün əsas alternativ marşruta çevrilmiş Qırmızı dənizin özü də döyüş meydanına döndü.
Üçüncü darboğaz Qara dənizdir. Burada da yük gəmiləri yenidən hücumların hədəfinə çevrilir.
Ukrayna və Rusiya birlikdə dünya taxıl bazarının əsas təchizatçıları sırasında qalırlar. Rusiya isə həm də azot və kalium gübrələrinin mühüm ixracatçısıdır.
Qara dənizdə hər bir gəmiyə hücum sığorta və fraxt qiymətlərinə yeni risk əlavəsi gətirir. Son nəticədə həmin əlavə xərci Qahirədəki və ya Dəkkədəki alıcı ödəyir.
Moreyra da Silva yaranmış mənzərəni risklərin eyni vaxtda üst-üstə düşməsi kimi xarakterizə edir. İqlim böhranı, Qara dənizdə, Qırmızı dənizdə və Hörmüz boğazında mühüm dəniz nəqliyyatı qovşaqlarının fəaliyyətinin eyni vaxtda pozulması.
Beynəlxalq Ticarət Palatası bu siyahıya El-Ninyo iqlim hadisəsinin yaratdığı hava risklərini də əlavə edir.
Gübrə, taxıl və yanacaq eyni problemin ayrı-ayrı hissələrinə çevrilib.
İdxalçı ölkəyə çatdırılan hər bir kalorinin daşınma xərci dəfələrlə artıb. Artıq heç bir ayrıca saziş bu mənzərəni bütövlükdə dəyişmək gücündə deyil.
Diplomatların sözünə baxmayan təqvim
Moreyra da Silvanın əsas arqumenti siyasi deyil, aqronomikdir.
Əkin mövsümünü diplomatların iş qrafikinə uyğun başqa vaxta keçirmək mümkün deyil.
Oktyabr-dekabr aylarında Hindistanda rabi mövsümünün buğda əkini aparılır. Braziliyada soya kampaniyası genişlənir. Afrikanın cənub və şərqindəki ölkələrdə yağışların başlaması ilə əkin işlərinə start verilir.
Bu gün torpağa verilməyən azotun yerini yazda doldurmaq mümkün olmayacaq.
Məhsuldarlıq sadəcə aşağı düşəcək.
Bu prosesin mexanizmi sadə və amansızdır.
Gübrə iki dəfə bahalaşanda fermer onu mütləq iki dəfə az almır. Amma əvvəlkindən az alır. Torpağa daha az gübrə verir. Hər hektardan daha az məhsul götürür. Sonra həmin məhsulu daha baha satır. Əlbəttə, satmağa məhsulu qalırsa.
Varlı ölkələrdə bu zərbəni subsidiyalar və əvvəlcədən bağlanmış müqavilələr yumşaldır.
Yoxsul ölkələrdə isə bütün ağırlıq birbaşa ailələrin, ev təsərrüfatlarının üzərinə düşür.
Humanitar təşkilatlardan birinin hesablamalarına görə, müharibə başlayandan bəri Somalidə yanacağın qiyməti iki dəfədən çox artıb. Myanmada dizel yanacağı 160 faiz bahalaşıb. Bu isə suvarma, taxılın üyüdülməsi və məhsul daşınmasına ağır zərbə vurub.
Qlobal miqyasda rəqəmlər hələlik nisbətən sakit görünür.
Əsl tələ də elə bundadır.
BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının, yəni FAO-nun ərzaq qiymətləri indeksi apreldə son üç ildən artıq dövrün maksimumuna yüksəldi. Ancaq bahalaşma 2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlanğıcındakı qədər kəskin olmadı.
Dünya Bankının hesablamalarına görə, Hörmüz boğazı bağlandıqdan sonrakı iki ayda qlobal ərzaq qiymətləri 5 faiz artıb. 2022-ci ilin eyni müddətində isə artım 15 faiz olmuşdu.
Buradan belə qənaətə gəlmək çox asandır: deməli, böhran nəzarət altındadır.
Amma bu nəticə son dərəcə təhlükəli ola bilər.
Çünki gübrə böhranının fəsadları gecikmə ilə üzə çıxır.
Bu gün torpağa verilməyən azot sabah yığılmayan məhsula çevrilir. Sabahkı məhsul itkisi isə birisi gün çörəyin qiymətində özünü göstərir.
Beynəlxalq Ticarət Palatası avqust hesabatında münaqişənin uzunmüddətli davamı ssenarisini modelləşdirib.
Həmin ssenariyə əsasən, taxıl məhsullarının qiyməti 2020-ci illə müqayisədə 81 faizə, yağlı bitkilərin qiyməti isə 66 faizə qədər arta bilər.
Yem bazarındakı bahalaşmanın ardınca heyvandarlıq məhsullarının da qiyməti 30 faizə qədər yüksələ bilər.
Palatanın özü bunu "quyruq riski", yəni başvermə ehtimalı nisbətən aşağı olan, lakin nəticələri son dərəcə ağır ola biləcək ekstremal ssenari adlandırır.
Hələ yazda BMT-nin Ümumdünya Ərzaq Proqramı xəbərdarlıq etmişdi ki, tədarükdə fasilələr ilin ortalarından sonra da davam edərsə, daha 45 milyon insan kəskin aclıq təhlükəsi ilə üzləşə bilər.
İlin ortası isə çoxdan geridə qalıb.
Beynəlxalq Valyuta Fondu aprel proqnozunda ən pis ssenarini də nəzərdən keçirmişdi. Neftin, qazın və ərzağın uzun müddət yüksək qiymətdə qalacağı təqdirdə 2026-cı ildə dünya iqtisadiyyatının artım tempi 2 faizdən aşağı düşə bilər.
Ayrıca bir faciə isə İranın özündə yaşanır.
Dünya Bankının qiymətləndirməsinə görə, Hörmüz boğazı bağlanmazdan əvvəl belə, ölkədə ərzaq inflyasiyası 98 faizə çatmışdı.
Rejimə təzyiq göstərmək məqsədi daşıyan blokada ilk növbədə adi iranlının süfrəsinə zərbə endirir.
İstanbul dərsi: 2022-ci ilin taxıl sazişi niyə işlədi, Hörmüz razılaşması isə niyə dalana dirənib?
Moreyra da Silvanın təklif etdiyi mexanizmin birbaşa sələfi var. İki təşəbbüsün müqayisəsi bugünkü vəziyyətin səbəblərini anlamağa kömək edir.
2022-ci il iyulun 22-də İstanbulda Türkiyə və BMT-nin vasitəçiliyi ilə Qara dəniz Taxıl Təşəbbüsü imzalandı.
İstanbulda fəaliyyət göstərən Birgə Koordinasiya Mərkəzi gəmiləri qeydiyyata alır, müfəttişlər yükləri yoxlayırdı. Humanitar dəhliz təxminən bir il işləyirdi.
Rusiya 2023-cü il iyulun 17-də razılaşmadan çıxana qədər bu marşrutla təxminən 33 milyon ton taxıl və ərzaq məhsulu daşınmışdı.
Razılaşmanın işləməsinin səbəbi müharibə aparan tərəflərin birdən-birə humanizm prinsiplərinə sadiqlik nümayiş etdirməsi deyildi.
Sadəcə, hər kəs öz qazancını götürürdü.
Ukrayna məhsulunu ixrac edir, ölkəyə valyuta gətirirdi.
Rusiya paralel olaraq BMT ilə öz ərzaq və gübrə ixracının asanlaşdırılmasına dair memorandum imzalamışdı. Moskva bununla həm də sanksiyalar ətrafında danışıqlar aparmaq üçün əlavə platforma əldə etmişdi.
Türkiyə isə əvəzolunmaz vasitəçi statusunu möhkəmləndirirdi.
Moskva razılaşmadan əldə etdiyi faydanın tükəndiyini hesab edəndə sazişdən çıxdı və dəhliz bağlandı.
Hörmüz üçün təklif olunan mexanizm hələlik tərəflərin heç birinə konkret, ölçülə bilən siyasi qazanc vəd etmir.
İran boğazdakı rolunun tanınmasına nail olmur. Blokadanın yumşaldılmasını da əldə etmir.
ABŞ isə İranın nüvə proqramı ilə bağlı bir addım belə irəliləyiş qazanmır.
BMT mexanizmi hər iki tərəfə yalnız bir şey təklif edir: üçüncü ölkələrdə baş verə biləcək aclığa görə siyasi və reputasiya məsuliyyətindən yayınmaq.
Tarixi təcrübə göstərir ki, müharibənin qızğın çağında bu arqumentin çəkisi elə də böyük deyil.
Vaşinqtonun daha yaxşı xatırladığı başqa, daha köhnə bir presedent də mövcuddur.
1987-1988-ci illərdə İranla İraq arasında "tankerlər müharibəsi" davam edərkən ABŞ Küveyt tankerlərini Amerika bayrağı altında yenidən qeydiyyata aldı və "Earnest Will" əməliyyatı çərçivəsində hərbi müşayiətlə Fars körfəzindən keçirdi.
1988-ci ilin aprelində Amerikanın "Samuel Roberts" freqatı İran minasına düşəndən sonra ABŞ İranın neft platformalarına və hərbi gəmilərinə zərbələr endirdi.
Həmin vaxt dənizdə sərbəst hərəkət hüququ qeydiyyat prosedurları ilə deyil, hərbi güclə təmin edilmişdi.
Görünür, indiki Amerika administrasiyası da eyni yanaşmaya üstünlük verir.
Hərçənd 2026-cı ilin İranı ilə 1988-ci ilin İranı arasında ciddi fərq var. Bugünkü Tehran pilotsuz uçuş aparatlarına və sahilboyu raket sistemlərinə malikdir.
Moreyra da Silva isə gübrə məsələsini böyük siyasi sövdələşmədən ayırmaqla bu dalandan çıxmağa çalışır.
Onun Banqkokda səsləndirdiyi təklifin mahiyyəti belədir: siz hərtərəfli razılaşmanı müzakirə etməyə davam edin, bizə isə öz işimizi görmək imkanı verin.
BMT rəsmisi davam edən təmaslara istinad edərək konkret maneələri açıqlamaqdan imtina edib.
Ağ Ev, ABŞ Dövlət Departamenti və İranın Banqkokdakı səfirliyi isə şərh sorğularına dərhal cavab verməyib.
Bəzən belə sükut istənilən rəsmi bəyanatdan daha çox şey deyir.
Yaza qədər üç ssenari
Birinci ssenari "kiçik razılaşma" adlandırıla bilər.
Bu variantda idxalçı ölkələrin, ilk növbədə Hindistanın, Pakistanın və Afrika İttifaqına üzv dövlətlərin təzyiqi nəticəsində tərəflər humanitar dəhlizin nüvə məsələsi ilə əlaqələndirilmədən açılmasına razılıq verirlər.
Mexanizm on gün ərzində işə düşür. Hörmüz boğazından sutkada beş-altı quru yük gəmisi keçməyə başlayır. Karbamidin qiyməti aşağı düşür.
Ancaq kükürd qıtlığı səbəbindən fosforlu gübrələr 2027-ci ilin ortalarınadək baha qalır.
Cənub yarımkürəsində əkin kampaniyasının bir hissəsini xilas etmək mümkün olur. Hindistanda isə rabi mövsümü lazım olan azotu gecikmə ilə alır.
Bu ssenarinin reallaşma ehtimalını təxminən üçdəbir səviyyəsində qiymətləndirirəm.
İkinci ssenari münaqişənin uzanmasıdır.
Məncə, ən real variant da məhz budur.
Vasitəçilər üzərindən danışıqlar davam edir. Hörmüz boğazı gəmi hərəkətinin böyük hissəsi üçün bağlı qalır. Ayrı-ayrı gəmilər BMT mexanizmi və təhlükəsizlik zəmanətləri olmadan Tehranla ikitərəfli razılaşmalar əsasında keçid əldə edirlər.
Əkin mövsümünün fürsət pəncərəsi bağlanır.
Məhsuldarlığa dəyən zərbə dərhal deyil, 2027-ci ilin birinci yarısında hiss olunur. Cənubi Asiya və Afrikada taxıl istehsalının azalması idxalçı ölkələrin onsuz da məhdud olan ehtiyatları ilə eyni vaxta təsadüf edir.
Üçüncü ssenari eskalasiyadır.
Bu, müharibənin eyni vaxtda Qırmızı dənizdə və Qara dənizdə daha da genişlənməsi ilə bağlıdır.
Belə olarsa, Beynəlxalq Ticarət Palatasının modellərində göstərilən ekstremal risklər artıq ən pis ehtimal olmaqdan çıxaraq əsas proqnoza çevrilər.
İndi isə yoxlanılması mümkün olan konkret proqnozlarımı irəli sürürəm.
BMT-nin mexanizmi 2026-cı il noyabrın 15-dək işə salınmayacaq.
Dekabrın 1-dək BMT-nin himayəsi altında gübrə daşıyan bir gəmi belə Hörmüz boğazından keçməsə, 2027-ci ilin martında FAO-nun taxıl qiymətləri indeksi 2026-cı ilin oktyabr səviyyəsindən ən azı 10 faiz yüksək olacaq.
Fosforlu gübrələrin qiyməti isə boğazın nə vaxt açılmasından asılı olmayaraq, ən azı 2027-ci ilin iyuluna qədər müharibədən əvvəlki səviyyəni üstələyəcək.
Yazda bu rəqəmlərə qayıdıb öz proqnozlarımın nə dərəcədə doğrulduğunu yoxlamağa hazıram.
Ancaq bir sual var ki, onun cavabını mən də bilmirəm.
Nə baş verməlidir ki, Vaşinqton və Tehran gündə beş quru yük gəmisinin keçidinə icazə verməyi bu müharibəyə heç bir aidiyyəti olmayan ölkələrdə bomboş qalmış tarlaların fotolarını görməkdən daha kiçik güzəşt hesab etsinlər?
İlk sətri belə doldurulmayan qeydiyyat jurnalı
Oktyabrın 12-də Omanın Musandam yarımadasından çəkilmiş kadrlarda Hörmüz boğazının girişində dayanmış gəmilər görünürdü.
Son yeddi ayın artıq adi mənzərəsinə çevrilmiş görüntülər.
Reyddə lövbər salmış gəmilərin siluetləri. Sonsuz gözlənti. Qaranlıqda yanıb-sönən siqnal işıqları.
BMT-nin planına əsasən, Oman sahillərinin harasındasa gəmi qeydiyyatı jurnalına, liman müşahidəçilərinə və hərəkəti izləmə sisteminə malik koordinasiya mərkəzi fəaliyyət göstərməlidir.
Bütün bunlar yazdan bəri kağız üzərində mövcuddur.
Amma qeydiyyat jurnalına hələ birinci sətir belə yazılmayıb.
Pəncabda və Mozambikin Nampula əyalətində çalışan aqronomların təqvimində isə günlər bir-birinin ardınca qeyd olunur.
Rabi mövsümündə səpinin başa çatmasına aylar deyil, həftələr qalır.
Moreyra da Silva altı ay ərzində dünyaya üç dəfə xəbərdarlıq edib ki, vaxt tükənmək üzrədir.
Dördüncü xəbərdarlıq üçün artıq gec ola bilər.
O zaman baş verənlər barədə hesabatları diplomatlar deyil, yığıla bilməyən məhsulun həcmini və aclıqla üzləşən insanların sayını hesablayan statistiklər hazırlayacaqlar.