Aİ anbarları 2011-ci ildən bəri aparılan müşahidələr dövründə heç vaxt indiki qədər zəif doldurulmayıb, qaz ötən illə müqayisədə iki dəfə bahadır, tələdən ən qısa çıxış yolu isə yenidən Kremldən keçir
Bazar ertəsi, 14 sentyabr 2026-cı ildə Niderlandın TTF qaz habında oktyabr fyuçersi təxminən dörd ildən sonra ilk dəfə min kubmetr üçün 1000 dollar həddini, yaxud meqavat-saat üçün təxminən 84 avronu keçdi. Avropada qaz bundan baha sonuncu dəfə 2022-ci ilin dekabrında satılmışdı. Həmin vaxt qitə Moskva ilə qaz savaşının ilk payızını başa vururdu.
O böhranın konkret siması vardı. İndiki böhranın isə yoxdur.
Rusiya Ukraynaya müdaxilə ərəfəsində Avropa İttifaqının qaz idxalının təxminən 45 faizini təmin edirdisə, indi bu göstərici 12 faiz civarındadır. Boruları partladılmış “Şimal axını” Baltik dənizinin dibində yatır, ittifaqın 27 ölkəsinin hamısı isə qanunla 2027-ci ilin payızında Rusiya qazı ilə birdəfəlik vidalaşmağı öhdəsinə götürüb. Avropa Kremllə qaz müharibəsini qazandı. Ancaq bu qələbədən dörd il sonra istilik mövsümünə son on beş ilin ən boş anbarları ilə girir.
Təzyiq rıçağının ünvanı dəyişib. O, artıq Moskvada deyil. İndi həmin rıçaq İranla Oman arasındakı təxminən 33 kilometr enində boğazın sularındadır. Müharibədən əvvəl buradan gündə 130-140 gəmi keçirdi, halbuki Avropanın qazının çox cüzi hissəsi bu marşrutdan gəlirdi.
2027-ci ilin yanvarında Almaniyanın kimya konserninin, Lombardiyadakı italyan ailəsinin və Polşadakı bələdiyyə qazanxanasının istiliyə nə qədər pul ödəyəcəyini artıq Rusiya sərhədindəki qaz kranı deyil, məhz bu boğaz müəyyən edəcək.
Brüsselin öyünmədiyi rekord
Rəqəmləri Avropa qaz infrastrukturu operatorlarının assosiasiyası Gas Infrastructure Europe dərc edir və onlarla mübahisə etmək çətindir: məlumatlar birbaşa anbar sahiblərindən gəlir.
Sentyabrın 28-nə Aİ-nin yeraltı qaz anbarları 71,16 faiz dolu idi. Bu tarix üçün beşillik orta göstərici bundan 15,6 faiz bəndi, ötən ilin səviyyəsi isə 11 faiz bəndi yüksəkdir. Sentyabrın sonu üçün bu, bütün müşahidə tarixində ən pis nəticədir.
Anbarlarda təxminən 78 milyard kubmetr qaz var. Bu, bir il əvvəllə müqayisədə 13 milyard kubmetr azdır və 2013-cü ildən bəri heç bir payızda Avropa mövsümə bu qədər zəif ehtiyatla girməyib.
Rusiyanın dövlət agentlikləri eyni məlumat bazasını yenidən hesablayaraq 71,5 faiz və 78,3 milyard kubmetr nəticəsini əldə ediblər. Moskvanın Avropadakı vəziyyəti mümkün qədər qaranlıq göstərməkdə birbaşa marağı var. Amma onun hesablamaları Brüsselin rəqəmləri ilə faizin onda birinə qədər üst-üstə düşürsə, mənzərəni bundan artıq qaraltmağa yer də qalmır.
Müqayisə üçün: 2022-ci ilin oktyabrının əvvəlində, “Qazprom”la qarşıdurmanın ən kəskin mərhələsində Avropa anbarları demək olar 90 faiz dolu idi. Aİ o zaman qazı qiymətinə baxmadan alırdı və 2022-ci ilin avqustunun sonunda TTF qiyməti tarixi rekord olan meqavat-saat üçün 340 avroya qədər qalxmışdı.
Dəhşətli pullar xərclənmişdi, əvəzində qış dolu anbarlarla qarşılanmışdı. Bu payız isə güzgüdəki əks kimidir: pula qənaət edildi, anbarlar boş qaldı.
İstilik mövsümünün formal başlanğıcı sayılan 1 noyabr üçün proqnozlar bir-birindən çox fərqlənmir. Amerikalı əmtəə analitikləri 74 faiz gözləyirlər. Britaniyalı məsləhətçilər hələ iyunda 76 faiz proqnozlaşdırırdılar və o vaxtdan sektorda nikbinlik artmayıb. İki faiz bəndi fərq var, istiqamət isə eynidir.
Avropa Komissiyasının özünün 90 faizdən 80 faizə endirdiyi hədəfə mövcud qazvurma tempi ilə çatmaq mümkün deyil.
Bu çuxurun qazılmasına hələ qışda başlanmışdı. 2025/26-cı illərin soyuq qışı anbarlardan təxminən 60 milyard kubmetr qaz çəkib çıxardı. Aprelin 1-də, qazvurma mövsümü başlananda anbarlar cəmi 28 faiz dolu idi. Təxminən 31 milyard kubmetr. Bu, 2018-ci ildən bəri minimum göstərici idi.
Sonra iki amil üst-üstə düşdü və hər ikisi Yaxın Şərqdən gəlirdi.
Ən xarakterik mənzərə sentyabrda yarandı. Avropa şirkətləri anbarlara 7,8 milyard kubmetr qaz vurdular. Bu, bir il əvvəllə müqayisədə 15 faiz çox idi və son dörd ilin ən yüksək tempinə bərabər idi. Üstəlik, bütün bunlar 2022-ci ilin sonundan bəri ən yüksək qiymətlər fonunda baş verdi.
Yayda ucuz qaz almaq istəmədilər. Payızda baha qaz almağa məcbur oldular.
Avropa almadığı qazın pulunu necə ödəyir
Hadisələrin xronologiyası bir neçə tarixə sığır.
28 fevral 2026-cı ildə ABŞ və İsrail İrana qarşı müharibəyə başladı.
Martın 4-də QatarEnergy mayeləşdirilmiş təbii qaz istehsalını dayandırdı və fors-major elan etdi. Başqa sözlə, qarşısıalınmaz şərait səbəbindən müqavilələri yerinə yetirməmək hüququndan istifadə etdiyini bildirdi.
Martın 18-də İsrail İranın qaz hasilatının təxminən 70 faizinin bağlı olduğu Cənubi Pars yatağının qaz emalı obyektlərinə zərbə endirdi. Tehran buna Qətərin Ras Laffan kompleksinə hücumla cavab verdi. Ras Laffan dünyanın ən böyük qaz mayeləşdirmə kompleksidir.
Qətərin energetika naziri və QatarEnergy-nin rəhbəri Saad Şəridə əl-Kaabi sonradan ölkənin ixrac güclərinin 17 faizini itirdiyini bildirdi.
Qətərin payına dünya LNG, yəni mayeləşdirilmiş təbii qaz ticarətinin təxminən beşdə biri düşür və onun ixracının 93 faizi Hörmüz boğazından keçir.
Apreldən ABŞ donanması İran limanlarını blokadada saxlayır, İran isə cavab olaraq boğazı nişangah altında tutur.
İyunun ortalarında Pakistanın vasitəçiliyi ilə tərəflər 60 günlük atəşkəs və Hörmüzün mərhələli şəkildə açılması haqqında memorandum imzaladılar. İyunun 18-də Qətər qazdaşıyanları aylarla davam edən fasilədən sonra ilk dəfə Körfəzdən çıxışa doğru hərəkət etdi.
Amma fasilə qısa sürdü.
İyulda boğazda Qətərin Al Rekayyat tankeri hücuma məruz qaldı. Doha məsuliyyəti İranın üzərinə qoydu. Avqustun əvvəlində daha iki qazdaşıyan vuruldu, demək olar eyni vaxtda pilotsuz uçuş aparatı Misirin Dəmyat limanına hücum etdi.
Müharibənin ilk altı ayında Qətərin LNG ixracındakı azalma bəzi dövrlərdə 96 faizə çatdı. Mövcud hesablamalara görə, Dohanın satılmamış qazdan itirdiyi gəlir 24 milyard dolları keçdi.
Körfəz ölkələri neft məsələsində çıxış yolu tapmağı öyrəniblər. Tankerlər boğazdan qısa və sürətli keçidlər edir, çox vaxt transponderlərini söndürür, daha sonra xam nefti boğazdan kənarda başqa gəmilərə yükləyirlər.
Qazda bu fənd işləmir.
Mənfi 162 dərəcəyə qədər soyudulmuş metanı açıq dənizdə bir gəmidən digərinə neft qədər rahat boşaltmaq olmur. Buna görə də regiondakı bütün enerji daşıyıcıları arasında ən möhkəm tələyə düşən məhz Qətər LNG-si oldu.
Avropa birbaşa Qətərdən böyük həcmdə qaz almırdı. Qitəyə gətirilən mayeləşdirilmiş qazın aslan payını çoxdan ABŞ təmin edir. Amma istisnalar var və onlar ağrılıdır.
İtaliyanın Edison şirkəti iyulun sonuna qədər Qətərdən 24 tanker, təxminən 3 milyard kubmetr qaz ala bilmədi. Sentyabrda isə şirkət bildirdi ki, fors-major noyabrın əvvəlinə qədər uzadılıb. Beləliklə, fasilə faktiki olaraq yeddi aya çatdı.
Pakistan və Banqladeş noyabrın sonuna qədər tədarükün ləğv edilməsi barədə bildiriş aldı. Hindistan və Cənubi Koreyadakı alıcılar da fors-majorun təsiri altına düşdü.
Avropaya zərbə mexanizmi sadə və amansızdır.
Qətər qazını itirən asiyalı alıcılar Atlantik spot bazarına çıxdılar və eyni Amerika partiyaları uğrunda avropalıların təkliflərini üstələməyə başladılar.
Qlobal LNG bazarı çoxdan vahid hovuzdur. Qiyməti isə həmin an qazı ən çox istəyən və ən çox pul ödəməyə hazır olan alıcı müəyyən edir.
Avropa faktiki olaraq öz qazının demək olar iştirak etmədiyi müharibənin hesabını ödəyir.
Diplomatiya hələlik nikbinliyə əsas vermir.
Sentyabrın sonunda BMT Baş Assambleyasının Nyu-Yorkdakı sessiyası çərçivəsində Tehran ABŞ-ın İran limanlarına tətbiq etdiyi dəniz blokadasının götürülməsi müqabilində yeni 60 günlük atəşkəs və boğazın mərhələli açılmasını təklif etdi.
Razılaşma elan olunmadı.
Paralel olaraq İranla Oman naviqasiya qaydalarını müzakirə edir, amma Tehran bu məsələni sanksiyalar və dondurulmuş aktivlər ətrafındakı daha geniş sövdələşmə ilə bağlayır.
İranın Hörmüzə nəzarət etmək üçün onu tam bağlamasına artıq ehtiyac yoxdur. Hansı gəminin keçəcəyini, hansının isə körpüdə qalacağını müəyyənləşdirmək kifayətdir.
Treyderləri aldadan atəşkəs
Paradoks ondadır ki, Avropanın qaz anbarlarına ən böyük zərbəni müharibə yox, iyun fasiləsi vurdu.
Memorandum bazarı sakitləşdirdi və iyunda yaxın aylıq fyuçersin orta qiyməti meqavat-saat üçün 44,94 avroya düşdü.
İlk baxışda qaz almaq üçün ideal vaxt idi. Treyderlər isə başqa cür düşündülər.
Qaz anbarlarının iqtisadiyyatı yay və qış qiymətləri arasındakı fərqə söykənir. Şirkət iyulda ucuz qaz alır, anbara vurur, yanvarda baha satır.
2026-cı ilin yayında qış müqavilələrinin qiyməti yay qiymətindən cüzi yüksək idi. Nəticədə qaz saxlamaq zərərli biznesə çevrildi.
Avropa hablarında qiymətlər eyni zamanda o qədər aşağı düşmüşdü ki, amerikalı ixracatçılar üçün partiyaları Avropaya yox, Asiyaya göndərmək daha sərfəli oldu.
Bazar tam rasional davranırdı. İrrasional olan nəticə idi.
Brüssel isə müəyyən mənada bu vəziyyətə özü də şərait yaratdı.
Hələ martda Avropa Komissiyası üzv ölkələrə anbarları ənənəvi 90 faiz əvəzinə 80 faizə, ən pis halda isə 75 faizə qədər doldurmağı tövsiyə etmişdi. Məqsəd isterik alışlarla qiymətləri süni şəkildə qaldırmamaq idi.
2025-ci ilin sentyabrından qüvvədə olan qaz anbarları haqqında reqlament islahatı onsuz da 90 faizlik həddə 1 oktyabr ilə 1 dekabr arasındakı istənilən tarixdə çatmağa imkan verir və çətinlik yaranacağı halda 10 faiz bəndlik elastiklik nəzərdə tutur.
İyunda Komissiyanın nümayəndəsi ehtiyatların böhrandan əvvəlki orta göstəricidən təxminən 10 faiz aşağı olduğunu, amma Aİ-də qaza tələbatın da 17 faiz azaldığını deyərək dərhal təhlükə olmadığını bildirmişdi.
Aİ ölkələri və Komissiyanın yaratdığı Qaz üzrə Koordinasiya Qrupu sentyabrın sonunda aşağı ehtiyatlara baxmayaraq tədarükün sabit olduğu qənaətinə gəldi.
Formal baxımdan hər şey doğrudur.
Siyasi baxımdan isə bu, ilk şaxtalar düşənədək populyar olmayan qərarları təxirə salmağa imkan verən rahat formuladır.
Avropanın bazara etibar etməyin strateji ehtiyatlar məsələsində necə nəticələndiyinə dair dərsi artıq olub.
2017-ci ildə Britaniyanın Centrica şirkəti Yorkşir sahillərində yerləşən Rough qaz anbarını bağlayacağını açıqladı. Böyük Britaniyanın bütün qaz saxlama güclərinin təxminən 70 faizi bu obyektin payına düşürdü. Səbəb sadə idi: anbarı saxlamaq kommersiya baxımından sərfəli deyildi.
Cəmi bir neçə ay sonra, 2018-ci ilin fevralının sonunda ölkəyə “Şərqdən gələn vəhşi” adı verilən Arktika antisiklonu çökdü.
Martın 1-də National Grid qaz qıtlığı ilə bağlı rəsmi xəbərdarlıq yaydı, gün ərzində qaz qiymətləri bir neçə dəfə yüksəldi.
Məcburi ehtiyatı olmayan bazar sığortaya məhz ona ehtiyac duyulan günə qədər qənaət edir.
Soyuğun hesabı: 80 milyard 66 milyarda qarşı
Avropa qazla evlərini qızdırır və qazdan elektrik enerjisi istehsal edir. Buna görə də qışda tələbat kəskin artır. Xüsusilə sərt şaxtalarda və almanların Dunkelflaute, yəni “qaranlıq sakitlik” adlandırdığı günlərdə.
Belə vaxtlarda səma buludlu olur, külək kəsilir, günəş panelləri və külək turbinləri demək olar heç nə istehsal etmir.
Çatışmayan meqavatları qaz elektrik stansiyaları verməli olur. Heç bir idxal kanalı bir sutka ərzində tədarükü anbarlar qədər çevik artırmaq imkanına malik deyil.
Avropa bunun nə demək olduğunu yaxşı xatırlayır.
2024-cü il dekabrın 12-də növbəti “qaranlıq sakitlik” zamanı Almaniyada növbəti gün üçün elektrik enerjisinin qiyməti ayrı-ayrı saatlarda meqavat-saat üçün 1000 avroya yaxınlaşmışdı.
Buradan sadə hesab çıxır.
Noyabrın 1-nə Avropa anbarlarında təxminən 80 milyard kubmetr qaz olacaq.
2022/23 və 2023/24-cü illərin mülayim qışlarında Aİ yeraltı ehtiyatlardan 40-45 milyard kubmetr qaz işlədib. Belə qış təkrarlansa, hazırkı ehtiyat artıqlaması ilə kifayət edər.
Amma iki qış əvvəl anbarlardan 66 milyard kubmetr, ötən qış isə təxminən 60 milyard kubmetr qaz çıxarılıb.
Heç olmasa ötən qışın ssenarisi təkrarlansa, martın sonuna anbarlar praktik olaraq boşala bilər.
Fiziki baxımdan Avropa donmayacaq.
Qitə varlıdır, geniş interkonnektor şəbəkəsinə, onlarla LNG terminalına malikdir və dünya bazarında istənilən qiyməti üstələmək imkanı var.
Ayrı-ayrı ölkələrdə anbar göstəriciləri sıfıra yaxınlaşmazdan xeyli əvvəl başqa mexanizm işə düşəcək: qiymətlər sürətlə uçacaq. Hörmüz tam açılmasa, bu bahalaşma daha sərt olacaq.
Bu qışın əsas riski qazın ümumiyyətlə tapılmaması deyil. Əsas risk onun hesabıdır.
Britaniya ilə birlikdə hesablandıqda təxminən 110 milyard kubmetrlik tutuma malik Avropa anbarları çoxdan bütün dünyanın virtual qaz anbarına çevrilib.
ABŞ və Çindən başqa heç kimin qışda tələbatın qəfil sıçrayışını qiymət partlayışı olmadan yumşalda biləcək müqayisəolunan saxlama gücü yoxdur.
Avropanın anbarı boşalarsa, zərbə dalğası bütün dünyaya yayılacaq. İlk zərbəni isə pulu az olanlar hiss edəcək.
Daha təhlükəlisi yazdır.
2027-ci ilin aprelinə ehtiyatlar kritik səviyyəyə düşsə, sahə analitiklərinin hesablamalarına görə, Avropanın maydan noyabra qədər anbarları yenidən 90 faizə doldurmaq üçün əlavə 30 milyard kubmetr qaza ehtiyacı olacaq.
Bu məqamda Avropanın bəxti gətirmiş kimi görünür: bazara böyük LNG dalğası çıxır.
2026-cı ilin aprelində Texasdakı Golden Pass ilk partiyasını yola saldı. İkinci mərhələnin ilin ikinci yarısında, üçüncü mərhələnin isə 2027-ci ilin birinci yarısında işə düşməsi gözlənilir.
Luizianadakı Plaquemines, Kanadadakı LNG Canada, Seneqal və Mavritaniya sahillərindəki Greater Tortue Ahmeyim layihələri də istehsalı artırır.
Problem ondadır ki, dünya üzrə təklifdə altı ay ərzində gözlənilən bütün artım təxminən həmin 30 milyard kubmetrə bərabərdir.
Avropa bu həcmin hamısını özü alsa, yeni LNG dalğası qiymətləri çökdürməyəcək. Sadəcə onları yüksək platoda saxlayacaq.
Ardıcıl ikinci baha qaz yayı Avropa sənayesi üçün bir çətin qışdan qat-qat ciddi sınağa çevrilə bilər.
Başqasının müharibəsinə 100 milyard avro
Aİ-nin energetika və mənzil məsələləri üzrə komissarı Dan Yorgensenin açıq bəyanatlarına baxanda onun vəziyyətlə bağlı illüziyaya qapılmadığı görünür.
Hələ aprelin 21-də Madriddə o xəbərdarlıq etmişdi: “Biz ildə 370 milyard avrodan artıq məbləğdə qalıq yanacaq idxal etdiyimiz müddətdə həddən artıq həssasıq”.
Oktyabrda keçiriləcək Aİ enerji nazirləri görüşü ərəfəsində onun tonu daha da sərtləşdi: “Avropanı çox çətin qış gözləyir. Yalnız ümid edə bilərik ki, qış sərt olmayacaq”.
Ardınca bütün milli tənzimləyicilərin kabinetindən asılmağa layiq bir cümlə gəldi: “Ancaq ümid pis strategiyadır”.
Yorgensenin ritorikasında ən narahatedici məqam rəqəmdir.
Onun sözlərinə görə, İran müharibəsinin başlanmasından bəri Aİ-nin qalıq yanacaq idxalına çəkdiyi əlavə xərc 100 milyard avronu keçib. Özü də Avropa eyni həcmdə enerji üçün bu əlavə pulu ödəyib.
“Avropadakı enerji böhranı heç vaxt bitməyib”, deyə avrokomissar etiraf edib və mövcud qiymət səviyyəsinin yeni normaya çevrilməsinə imkan verilməməli olduğunu bildirib.
Avropa onsuz da qaza ABŞ-la müqayisədə təxminən üç dəfə baha, Asiyadan da baha pul ödəyir.
Meqavat-saat üçün 84 avro civarında qiymət Avropa sənayesində qazın bir milyon Britaniya istilik vahidi üçün maya dəyərini 28 dollardan yuxarı qaldırır. Texas və ya Luizianadakı amerikalı rəqib eyni yanacağa bundan dəfələrlə az pul verir.
Brüssel artıq bu hesabı öz prinsipləri hesabına ödəməyə başlayıb.
Dublində keçirilən nazirlər görüşündə Yorgensen bazara təzyiqi azaltmaq üçün Aİ-nin metan emissiyalarının azaldılmasına dair yeni qaydalarının qüvvəyə minməsini bir il təxirə salmağı təklif etdi.
“Şübhə yoxdur ki, bizi çətin qış gözləyir”, deyə o jurnalistlərə bildirdi.
Komissiya üçün yaxın vaxtlara qədər az qala toxunulmaz sayılan iqlim gündəliyi ilk dəfə açıq şəkildə istilik haqqına uduzdu.
İkinci rıçaq, istehlakın azaldılması isə siyasi baxımdan zəhərlidir.
Yorgensen enerji nazirlərinə məktubunda baş verənləri təchizat böhranının doğurduğu qiymət böhranı adlandırıb və hökumətləri qaz və elektrik enerjisinə tələbatı azaltmaq üçün tədbirlər barədə düşünməyə çağırıb.
Bu çağırış bir neçə ay gecikib.
Avropalı siyasətçilər tədarükün etibarlılığından həvəslə danışır, qənaət mövzusundan isə yayınırlar. Çünki qənaət reytinqlərə zərbə vurur.
2022-ci ildə də hadisələr eyni ssenari ilə inkişaf etmişdi: qərarlar qiymətlər artıq zirvəyə çatanda qəbul edildi.
Kim qazanır?
İlk növbədə ABŞ-ın LNG ixracatçıları. Ölkə daxilində ucuz xammalla Rotterdamdakı satış qiyməti arasındakı fərq onlar üçün əsl qızıl mədəninə çevrilib.
Aİ-nin ikinci əsas tədarükçüsü Norveç qazı maksimum gücdə hasil edir və fövqəladə gəlirlər əldə edir. Bu pullar dünyanın ən böyük suveren fondunda toplanır.
Atlantik və Sakit okean arasında tankerlərin istiqamətini çevirməyi bacaran treyderlər qazanır.
Paradoksal olsa da, aşağıda danışacağımız kimi “Qazprom” da qazanır.
Uduzanların sayı daha çoxdur.
Kimya sənayesindən polad istehsalına qədər Avropanın enerji tutumlu sənayesi artıq üçüncü ildir rəqabət qabiliyyətini itirir.
Ev təsərrüfatları qiymət artımını bir neçə aylıq gecikmə ilə hiss edəcək. Tənzimlənən tariflər birjaların arxasınca qalxanda hesablar bahalaşacaq.
Ən ağır zərbə isə Cənubi Asiyanın kasıb idxalçılarına dəyəcək.
2022-ci ildə varlı Avropa spot bazarında onların qiymətlərini üstələyəndə Pakistan və Banqladeş ilk olaraq növbəli elektrik kəsintilərinə keçmişdi.
İndi onlar eyni vaxtda həm uzunmüddətli müqavilələr üzrə Qətər qazını, həm də bazardan əvəzləyici qaz almaq imkanını itiriblər.
Sibir borusunun yerinə Texas borusu
Avropa Rusiya asılılığından qurtulmağın əvəzində yeni bir asılılıq əldə etdi. Brüsseldə bu barədə həvəssiz danışırlar.
Müxtəlif hesablamalara görə, ABŞ-ın Aİ-yə LNG idxalındakı payı 57-63 faiz arasındadır və 2026-cı ildə bu göstərici üçdə ikiyə yaxınlaşır.
2025-ci ilin iyulunda Avropa İttifaqı Donald Tramp administrasiyası ilə Şotlandiyanın Turnberry kurortunda ticarət sazişi bağlayarkən üç il ərzində ABŞ-dan 750 milyard dollarlıq enerji daşıyıcısı almağı vəd etmişdi.
O zaman bu, gömrük rüsumlarını azaltmaq üçün siyasi güzəşt kimi görünürdü.
İndi isə yeganə real qaz mənbəyi kimi görünür.
Amerika qazı Rusiya qazından daha etibarlıdır, çünki Vaşinqton hələ Avropanın işığını söndürməyib.
Onun başqa problemi var: ABŞ qazı bazar qiymətinə satır. Müharibə ilində bazar qiyməti isə Tokio, Seul və ya Şanxayda ən çox qorxuya düşmüş alıcının ödəməyə hazır olduğu qiymət deməkdir.
Moskva asılılığı siyasi xarakter daşıyırdı.
LNG-dən asılılıq başqa cürdür, qiymət vasitəsilə işləyir. Amma Hörmüz bağlı qalanda bu iki asılılıq arasındakı fərq getdikcə azalır.
Bu hekayədə qəsdən uydurmaq çətin olan bir ironiya da var.
Texasdakı yeni Golden Pass terminalının 70 faizi QatarEnergy-yə, yalnız 30 faizi ExxonMobil-ə məxsusdur. Terminal ilk partiyasını 22 aprel 2026-cı ildə yola salıb.
Ras Laffanın zədələnmiş xətləri dayanarkən Qətər kapitalı Meksika körfəzi sahillərindən Avropaya qaz satır.
Doha öz fors-majorundan pul qazanmağı öyrənib.
Ən sonda xatırlanan Xəzər dəhlizi
Avropada qış təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələrdə son beş ildə Avropanı bir dəfə də yarı yolda qoymayan marşrutun adı demək olar çəkilmir.
Təxminən 3500 kilometr uzunluğunda Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycanın Xəzərdəki yataqlarından Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə İtaliyanın cənubuna uzanır.
Onun Avropa hissəsi olan Trans-Adriatik Boru Kəməri, TAP, 31 dekabr 2020-ci ildən işləyir.
Azərbaycan Energetika Nazirliyinin 1 oktyabr 2026-cı il məlumatına görə, bu müddətdə TAP vasitəsilə Avropaya 61,4 milyard kubmetr qaz çatdırılıb. Bunun 6 milyard kubmetri Yunanıstanın payına düşüb.
2025-ci ildə Azərbaycan Avropa alıcılarına 12,8 milyard kubmetr qaz göndərib.
Bu marşrut Hörmüzdən asılı deyil, Ukraynadakı cəbhə xəttindən keçmir və sanksiya altında deyil.
2022-ci ildə “Qazprom” Avropaya gedən boruları bir-bir bağlayanda Azərbaycan qazı fasiləsiz axırdı.
Dörd il sonra, Qətər tankerləri Körfəzdə ilişib qalanda da eyni qaz eyni sabitliklə gedir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bunu ardıcıl strategiyaya çevirib.
Bu gün Azərbaycan qazını 16 ölkə alır, onlardan 13-ü Avropa ölkəsidir.
2026-cı ilin yanvarından İtaliya üzərindən Almaniya və Avstriyaya da qaz tədarükünə başlanıb. Almaniyanın dövlət şirkəti SEFE ilə onillik müqavilə imzalanıb. Müqavilə üzrə həcmlər tədricən 15 teravatt-saata, yəni ildə təxminən 1,5 milyard kubmetrə çatdırılacaq.
Yunanıstandakı Kipi kompressor stansiyasında işlər başa çatdıqdan sonra TAP 1 yanvar 2026-cı ildən etibarən əlavə 1,2 milyard kubmetr uzunmüddətli illik ötürmə gücü əldə edib.
Amma dürüst olmaq üçün məhdudiyyətləri də etiraf etmək lazımdır.
Xəzər bu qış Qətəri əvəz etməyəcək. Bakıda da heç kim belə vəd vermir.
Azərbaycanla Avropa Komissiyasının 2022-ci ilin iyulunda imzaladığı memorandum 2027-ci ilədək Aİ-yə qaz tədarükünün iki dəfə artırılaraq 20 milyard kubmetrə çatdırılmasını nəzərdə tutur.
2023-cü ilin dekabrında Serbiyanın Niş şəhərində Prezident İlham Əliyev Bakının bu öhdəliyi yerinə yetirəcəyini bir daha təsdiqləmişdi.
Ancaq TAP üzrə keçirilən bazar sınağında Avropa alıcıları əlavə cəmi 1,2 milyard kubmetr həcm sifariş etdilər. Tədarükü iki dəfə artırmaq üçün isə təxminən 10 milyard kubmetr əlavə həcm lazımdır.
“Şahdəniz” yatağında hasilatı dəstəkləməli olan 2,9 milyard dollarlıq kompressor layihəsinin tikintisinə SOCAR və BP yalnız 2026-cı ilin üçüncü rübündə başlayır.
Dar boğaz Bakı deyil.
Hələ 2019-cu ilin noyabrında Avropa İnvestisiya Bankı 2021-ci ilin sonundan qalıq yanacaqla bağlı layihələrin maliyyələşdirilməsini dayandırmağa qərar verdi.
Beləliklə, qaz infrastrukturunun genişləndirilməsi Avropa pulları üçün sanki siyasi baxımdan ədəbsiz işə çevrildi.
Avropa illərlə Azərbaycandan daha çox qaz tələb etdi, eyni zamanda bu qazın keçəcəyi borulara pul yatırmaqdan imtina etdi.
İndi hər əlavə milyard kubmetr uğrunda Asiya rəqiblərinə artıq pul ödəmək lazım gələndə həmin naz-qəmzə xüsusilə baha görünür.
Kreml cazibəsi: Şərqdən gələn “xilas” niyə qazın özündən baha başa gələcək
Qiymətlər qalxdıqca Avropada Rusiya qazı ilə vidalaşmaya yenidən baxmağı və ya heç olmasa onu təxirə salmağı təklif edən səslər daha ucadan eşidilir.
Aİ-nin bir sıra ölkələrində ifrat sağçı partiyalar tədarükün bərpasını açıq şəkildə müdafiə edir. Boş anbarlar fonunda onların “lazımsız prinsipiallıq üzündən ucuz qazdan imtina etdik” arqumenti qulaq asan tapır.
Hüquqi baxımdan isə qatar artıq stansiyadan çıxıb.
Rusiya qazına dair REPowerEU reqlamenti, EU/2026/261, fevralın 2-də Aİ-nin Rəsmi Jurnalında dərc olunub və fevralın 3-də qüvvəyə minib.
Rusiya LNG-si üzrə qısamüddətli müqavilələr 25 aprel 2026-cı ildən, boru qazı üzrə qısamüddətli müqavilələr isə 17 iyundan qadağan edilib.
2027-ci il yanvarın 1-dən LNG üzrə uzunmüddətli müqavilələr də qadağa altına düşür. Bununla NOVATEK-in “Yamal LNG”si Avropa bazarından kənarda qalacaq.
Uzunmüddətli müqavilələr üzrə Rusiya boru qazı 30 sentyabr 2027-ci ildən qadağan ediləcək. Anbarları kifayət qədər doldurulmayan ölkələr üçün bu müddətin 2027-ci ilin oktyabrının sonuna qədər uzadılmasına imkan verilir.
Aİ Şurası sənədi yanvarın 26-da yekun şəkildə təsdiqlədi. Macarıstan və Slovakiya əleyhinə səs verdilər və reqlamenti Avropa İttifaqı Məhkəməsində mübahisələndirəcəklərini açıqladılar.
Macarıstanın xarici işlər naziri Peter Siyarto elə həmin gün məhkəməyə müraciət etmək niyyətini bildirdi, Slovakiyalı həmkarı Yuray Blanar da onu dəstəklədi.
Amma Rusiya qazı yoxa çıxmayıb.
2025-ci ildə “Qazprom” Avropaya təxminən 18 milyard kubmetr qaz göndərib. Bu həcmin hamısı 1 yanvar 2025-ci ildə Ukrayna tranzitinin dayandırılmasından sonra salamat qalan yeganə boru marşrutu olan “Türk axını” ilə keçib.
2026-cı ilin yayında nəql artıb.
Avropa operatorlarının məlumatına görə, iyulda “Türk axını” vasitəsilə təxminən 1,74 milyard kubmetr qaz gəlib. İyunda göstərici 1,26 milyard kubmetr idi.
Dəyər ifadəsində boru ilə gətirilən Rusiya qazı Aİ-nin idxal strukturunda ilk dəfə Rusiya LNG-sini geridə qoyub.
Bununla yanaşı, Rusiya LNG-si hələ də Avropa İttifaqının bütün mayeləşdirilmiş qaz idxalının təxminən 14 faizini təşkil edir.
Yanvarın 1-dən, qışın tam ortasında, həmin payı başqa mənbə ilə əvəz etmək lazım gələcək.
Keçmiş həcmləri bərpa etmək fiziki baxımdan mümkün deyil.
Birinci “Şimal axını”nın hər iki xətti və ikinci “Şimal axını”nın bir xətti 26 sentyabr 2022-ci ildə partlayışlarla sıradan çıxarılıb.
“Yamal-Avropa” 2022-ci ildən işləmir.
Ukrayna tranziti bağlanıb.
“Şimal axını-2”nin salamat qalan yeganə xəttinin işə düşməsi üçün Almaniya sertifikasiyası, sanksiyaların götürülməsi və bunu etməyə cəsarət edəcək istənilən Berlin hökumətinin siyasi intiharı lazımdır.
Brüssel və Moskvada siyasi iradə yaransa belə, qaz sehrli çubuqla boruya dolmayacaq.
Əsas sual heç borular da deyil.
Vladimir Putin Avropanı xilas etmək istəyəcəkmi?
2022-ci ildə o, qaz tədarükünü öz şərtlərinə bağlamışdı. Martın 31-də fərmanla ödənişin rublla aparılmasını tələb etdi. Bundan sonra Polşa, Bolqarıstan, Finlandiya və bir sıra digər alıcılar Rusiya qazsız qaldı.
“Şimal axını” isə 2022-ci ilin avqustunun sonunda turbin təmiri bəhanəsi ilə tam dayandırıldı.
İndi Kreml malının qiymətini çox yaxşı bilən tacir kimi davranır.
Sentyabrda Rusiya prezidenti açıq şəkildə bildirdi ki, Avropada qazın qiyməti min kubmetr üçün 1500 dollara qədər qalxa bilər.
Bunu analitikin proqnozu kimi yox, daha çox qiymət cədvəli kimi oxumaq olar.
Avropa Moskvadan kömək istəsə, Kremlin ən mümkün cavabını əvvəlcədən təsəvvür etmək çətin deyil: ya nümayişkaranə şəkildə imtina, ya da Ukraynaya dəstək məsələsində güzəşt tələbi.
İkinci variant Avropa üçün dörd illik enerji müstəqilliyinin əslində sadəcə müvəqqəti icarə olduğunu etiraf etmək demək olardı.
Yanvar imtahanı: tarixləri göstərilən dörd proqnoz
Sonradan yoxlanıla biləcək konkret proqnozlar vermək haqqını özümdə saxlayıram.
Birincisi. 1 noyabr 2026-cı ilədək Aİ anbarları Komissiyanın tövsiyə etdiyi 80 faizə çatmayacaq. Yekun doluluq 73-75 faiz olacaq və Brüssel çox səs-küy salmadan elastiklik mexanizminə istinad edəcək.
İkincisi. 2027-ci ilin yanvarı temperatur baxımından heç olmasa orta səviyyədə keçərsə və Hörmüz tam açılmazsa, TTF üzrə yaxın aylıq fyuçers 15 fevral 2027-ci ilədək ən azı bir dəfə meqavat-saat üçün 100 avrodan yuxarı bağlanacaq.
Üçüncüsü. 1 aprel 2027-ci ilədək Avropa anbarlarının doluluğu 25 faizdən aşağı düşəcək. Yayda Avropa qazı meqavat-saat üçün 60 avrodan baha qiymətə alacaq və 2027-ci il ardıcıl ikinci enerji bahalılığı ili olacaq.
Dördüncüsü. Qışın sonuna qədər heç bir Aİ ölkəsi yanvarın 1-də qüvvəyə minəcək Rusiya LNG-si qadağasını ləğv etməyəcək. Amma Macarıstan və Slovakiya aşağı ehtiyatlardan istifadə edərək boru qazı qadağasının mümkün olan son tarixə, 2027-ci ilin oktyabrının sonuna qədər təxirə salınmasını müdafiə edəcək.
Qış 2023-cü ildəki qədər isti keçərsə, bu bəndlərdən birində yanılmağa hazıram.
Amma buna ümid etmək də elə avrokomissarın xəbərdarlıq etdiyi həmin “pis strategiya”dır.
Dörd il əvvəl Avropa özünün əsas zəif yerinin ünvanının Moskva olduğuna qərar verdi və təqdirəlayiq qətiyyətlə həmin ünvanı bağladı.
Amma nəzərdən qaçırdı ki, enerji təhlükəsizliyinin bir ünvanı olmur.
Yalnız təhlükəsizlik ehtiyatı olur. O ya kifayət edir, ya da etmir.
Avqustda Ras Laffan körpülərində Qətər LNG-si ilə artıq yüklənmiş doqquz qazdaşıyan dayanmışdı. Hamısı boğazdan keçməyə icazə gözləyirdi.
Tankerdəki mayeləşdirilmiş qaz fasiləsiz buxarlanır və yükün hər gün təxminən onda bir faizini itirir.
Nyu-Yorkda diplomatlar atəşkəsin müddəti barədə bazarlıq etdiyi vaxt Avropanın qışı Fars körfəzi üzərindəki səmaya yavaş-yavaş buxarlanır.