İxrac üç ildə dörd dəfədən çox artdı, cəmi bir il ərzində isə üçdəbir azaldı. İrəvan bunu artım adlandırır, Moskva sərfəli sövdələşmə sayır, gömrük statistikası isə erməni etiketi yapışdırılmış adi tranzitdən xəbər verir.
2026-cı ilin iyulunda Ermənistan rekord müəyyənləşdirdi. Ölkənin xarici ticarət kəsiri bir ayda 699,1 milyon dollara çatdı. Bu, respublikanın aylıq statistika aparmağa başladığı 2003-cü ilin yanvarından bəri idxalla ixrac arasındakı ən böyük fərq idi. Yanvar-avqust aylarında mənfi saldo 4,03 milyard dollar təşkil etdi. Yeddi ay ərzində ixrac 7,9 faiz azaldı, idxal isə 7,7 faiz artdı.
Rəqəmlər darıxdırıcı görünə bilər. Siyasi baxımdan isə partlayıcıdır.
Cəmi iki il əvvəl Ermənistan rəsmiləri və onları müşayiət edən media platformaları ölkənin üç ildə ixracını dörd dəfədən çox artırdığını fəxrlə danışırdılar. 2021-ci ildə Ermənistan xaricə təxminən 3 milyard dollarlıq mal satmışdı. Üç il sonra rəsmi rəqəmlərə görə bu göstərici artıq 13,1 milyard dollara çatmışdı. Bəzi hesablamalarda 13,4 milyard dollar da göstərilir, fərq hesablama metodikasından irəli gəlir. İqtisadiyyat naziri Gevorq Papoyan bildirirdi ki, 2021-2025-ci illərdə ÜDM-in orta artım tempi hökumətin 7 faizlik hədəfinə qarşı təxminən 8,13 faiz olub. 2022-ci ildəki 12,6 faizlik, 2023-cü ildəki 8,3 faizlik artım nefti və qazı olmayan kiçik bir ölkənin öz uğur formulunu tapmasının sübutu kimi təqdim edilirdi.
Formula doğrudan da tapılmışdı. Sadəcə, onun müəllifi Ermənistan deyildi.
Ermənistan statistikasının üzərindən tranzit axınlarının qalın qatını götürəndə altında 2022-ci ildən əvvəlki templərlə böyüməyə davam edən iqtisadiyyat görünür. Nə sıçrayış var, nə dönüş nöqtəsi, nə də möcüzə. Sadəcə, onun üstünə milyardlarla dollarlıq Rusiya qızılı, Asiya elektronikası və Qərb avtomobilləri axını gəldi. Ermənistan bu mallar üçün uyğun yurisdiksiyaya malik əlverişli ünvana çevrildi. Axın özgə qərarı ilə gəldi, özgə qərarı ilə də getdi. İrəvan bu hekayədə anbar, notarius və kassir rolunu oynayır, saxlama xidmətinə görə faizini götürürdü.
Havadan yaranan on üç milyard
Əvvəlcə heç bir təbliğatçının çəkmək istəməyəcəyi qrafikdən başlayaq. Harmonizə edilmiş Sistem üzrə 71-ci mal qrupu, yəni qiymətli metallar, daşlar və onlardan hazırlanmış məmulatlar 2022-ci ilin fevralına qədər Ermənistan ixracında demək olar ki, görünmürdü. 2022-ci ilin ortalarından etibarən xətt şaquli şəkildə yuxarı qalxmağa başlayır. 2024-cü ilin əvvəllərində Ermənistan hər ay 1,3 milyard dollardan çox qiymətli metal idxal edir, 1,5 milyard dollarlıq isə ixrac edirdi. İdxalla ixrac demək olar ki, paralel xətlərlə gedirdi. Aradakı nazik zolaq isə ölkənin özündə qalan hissə idi.
Erməni araşdırmaçı jurnalistlərin əldə etdiyi gömrük məlumatlarına görə, təkcə 2024-cü ilin ilk yarısında Ermənistan təxminən 66 ton, 4,4 milyard dollar dəyərində qızıl idxal edib. Bu həcmin, demək olar ki, hamısı Rusiyadan gəlib. Altı ayın yekununda Ermənistanın qızıl idxalının 95,9 faizini Rusiya təmin edirdi. Ermənistanın qızıl ixracının 84,2 faizi, almaz ixracının isə 82,7 faizi BƏƏ-yə gedirdi.
Növbəti addım biabırçı dərəcədə sadədir. 2022-ci ilə qədər Ermənistan mallarına demək olar ki, maraq göstərməyən Əmirliklər 2024-cü ildə ilk dəfə Rusiyanı Ermənistan ixracının əsas alıcısı mövqeyindən sıxışdırıb çıxardı. Ermənistanın BƏƏ ilə ticarət dövriyyəsi 2024-cü ilin on ayında beş dəfədən çox artaraq 5 milyard dollara yaxınlaşdı. Eyni vaxtda Çinə ixrac da təxminən üç dəfə artaraq bir milyard dollara çatdı. Qalan qızılın mühüm hissəsi məhz ora getdi.
Mənzərə sadə həndəsəni xatırladır. Solda sanksiyalar üzündən London və Sürix bazarlarından kəsilmiş Rusiya. Sağda mənşə haqqında artıq sual verilmədən qızılın pula çevrildiyi Dubay və Honkonq. Ortada isə metalın pasportunu dəyişdiyi İrəvan.
Hətta Ermənistanın maliyyə naziri Vahe Ovannisyan 2024-cü ildə etiraf etmişdi ki, doqquz ay ərzində ixrac və idxalın artması ilk növbədə qızılın reeksportunun kəskin yüksəlməsi ilə bağlıdır. Etiraf sakit tonda səsləndi və zəfər raportlarının gurultusunda itib-batdı. Halbuki əbəs yerə. Təkcə bu cümlə "iqtisadi möcüzə" barədə bütün hekayəni hissələrə ayırmağa kifayətdir.
66 ton Rusiya qızılı: sxemin anatomiyası
Sövdələşmənin mexanizmini iki abzasda izah etmək mümkündür. 2022-ci ilin fevralından sonra London Qiymətli Metallar Bazarı Assosiasiyası Rusiya affinaj zavodlarını etibarlı tədarükçülər siyahısından çıxardı, Qərb birjaları və bankları Rusiya metalının üzünə bağlandı. Rusiyanın daxili bazarında dünya qiymətinə nisbətdə diskont yarandı. Ermənistandakı vasitəçi külçəni həmin endirimlə alır, onu yerli emaldan, sənəd üzərində və ya fiziki şəkildə keçirir, sonra Əmirliklərdə və ya Honkonqda artıq bazar qiymətinə satırdı.
Aylıq statistikanı təhlil edən İrəvan iqtisadçıları axının dəyərinin 10-15 faizinin Ermənistanda qaldığını hesablayırlar. Buraya saxlama, affinaj, maliyyə xidmətləri, logistika və sığorta daxil idi. Mənim kobud hesablamama görə, illik dövriyyənin bir neçə milyard dollara çatdığı pik dövrdə söhbət ildə bir neçə yüz milyon dollardan bir milyard dollara qədər məbləğdən gedə bilərdi. Təxminən 25 milyard dollarlıq iqtisadiyyat üçün bu, hiss olunan puldur. Milli istehsal barədə gurultulu söhbətlər fonunda isə olduqca cüzi göstəricidir.
İrəvanda yada salmağı sevmədikləri mühüm detal da var. Həmin erməni araşdırmaçı jurnalistlərin məlumatına görə, Rusiya qızılının iri həcmdə idxalı və reeksportunda ondan çox Ermənistan şirkəti iştirak edib. Onlardan birinin, onların məlumatına əsasən, hakim "Vətəndaş müqaviləsi" partiyasından deputat, biznesmen Xaçatur Sukiasyanın ailəsi ilə əlaqəsi var. Məhkəmədə heç kimə ittiham irəli sürülməyib və mən jurnalist araşdırmasını sübuta yetirilmiş fakt kimi təqdim etməyəcəyəm. Bununla belə, belə bir üst-üstə düşmə hakimiyyətin niyə rekordlardan həvəslə danışdığını, amma tranziti yerli istehsaldan ayırmağa niyə həvəs göstərmədiyini müəyyən qədər izah edir.
Almazlar ayrıca mövzudur. Burada Ermənistanın real tarixi bazası var idi. Daşların cilalanması sovet dövründə də mövcud idi, istehsal güclərinin bir hissəsi doxsanıncı illəri də adlaya bildi. 2022-ci ildən sonra bu bazanın üzərinə Rusiya almaz xammalı gəldi. O, Hindistan və Honkonq partiyaları ilə birlikdə idxal edilirdi. 2024-cü ilin ilk yarısında Ermənistanın almaz idxalının 45,2 faizi Hindistanın, 21,4 faizi Rusiyanın, 19,7 faizi isə Honkonqun payına düşürdü. Ermənistan cilalamasının harada bitdiyi, mənşə sertifikatının dəyişdirilməsinin harada başladığı statistikada görünmür. Amma nəticə görünür: ölkədə cilalayıcıların sayı artmayıb, daş ixracı isə dəfələrlə yüksəlib.
Erməni pasportlu smartfon
Qızıl bu magistralın ən iri, amma yeganə zolağı deyildi. İkinci zolaq şimala doğru uzanırdı və Qərbin Rusiyaya birbaşa satmağı qadağan etdiyi hər şeydən ibarət idi: smartfonlar, prosessorlar, mikrosxemlər, kompüter avadanlığı, içində yarımkeçirici olan məişət texnikası və avtomobillər.
Burada mexanizm qızıldan da sadədir. Ermənistan Avrasiya İqtisadi İttifaqının üzvüdür. Deməli, Ermənistana qanuni şəkildə gətirilmiş mal ittifaq daxilində gömrük maneələri olmadan hərəkət edə bilir. Çin, BƏƏ və ya Avropadan alış Ermənistan şirkətinin adına rəsmiləşdirilir, sonra yük Yuxarı Lars vasitəsilə Rusiyaya gedir. Hələ 2023-cü ildə Qərb analitik araşdırmalarında dərc olunan hesablamalara əsasən, Ermənistan yeni avtomobil idxalını 170 faiz, elektronika idxalını iki dəfə, maşın və mexaniki qurğuların idxalını isə 52 faiz artırmışdı. Ayrı-ayrı mal mövqelərində gətirilən məhsulun 97 faizinə qədəri sonradan Rusiyaya göndərilirdi.
Vaşinqton bunu erkən gördü. 2022-ci ilin yayında Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Uilyam Börns İrəvana səfəri zamanı Ermənistan rəhbərliyinə Rusiyanın sanksiyalardan yayınmasına yardım etməyin, ilk növbədə texnoloji məhsullar üzrə belə dəstəyin yolverilməz olduğunu bildirdi. 2023-cü ilin martında ABŞ tərəfi Ermənistanı Rusiyaya qaçaqmalçılıq tədarükünün həyata keçirildiyi ölkələr sırasına daxil etdi.
2023-cü il aprelin 12-də ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi, OFAC, 2022-ci ilin mayında qeydiyyata alınmış, tamamilə Rusiya vətəndaşına məxsus və elektronika, telekommunikasiya avadanlığı satan İrəvanın TAKO şirkətini sanksiya siyahısına daxil etdi. ABŞ qurumunun məlumatına görə, şirkət "Radioavtomatika" konserni ilə əməkdaşlıq edərək Rusiya müdafiə istehsalına elektronika tədarük edirdi.
2023-cü il mayın 19-da ABŞ Ticarət Nazirliyi Ermənistanın "Medisar" şirkətini də qara siyahıya saldı. Şirkətin adının açıqlanmasını istəməyən nümayəndəsi jurnalistlərlə söhbətdə etiraf etmişdi ki, firma ABŞ və Aİ-dən kimyəvi maddələr və laboratoriya avadanlığı gətirərək Rusiyaya satıb. Eyni zamanda o, Ermənistan qanunlarının pozulmadığını və hakimiyyətin şirkətin fəaliyyətindən xəbərdar olduğunu deyirdi.
Sonuncu qeyd ayrıca diqqətə layiqdir. Ermənistan hakimiyyəti bilirdi.
2023-cü il iyunun 23-də Avropa İttifaqı üçüncü ölkələr vasitəsilə məhdudiyyətlərdən yayınmaya qarşı yeni aləti özündə ehtiva edən on birinci sanksiyalar paketini qəbul etdi. Rusiyaya ikili təyinatlı malların tədarükünə görə ixrac rejimi sərtləşdirilən 87 şirkətin arasında ilk dəfə Ermənistanda qeydiyyatdan keçmiş strukturlar da yer aldı. Onlar Honkonq, BƏƏ, Suriya və Özbəkistan şirkətləri ilə eyni siyahıda idi. Həmin dövrün Avropa sənədlərində Ermənistan Çin, Türkiyə və Qazaxıstanla yanaşı, ixrac qadağalarının effektivliyini zəiflədən tranzit qapılarından biri kimi çəkilirdi.
Avtomobil zolağını isə nə Avropa, nə də Amerika bağladı. 2023-cü ilin avqustunda Gürcüstan sanksiya altındakı avtomobillərin öz ərazisindən tranzitinə məhdudiyyət qoydu. Ermənistanın maşın və avadanlıq ixracı demək olar ki, dərhal, iki ay ərzində aşağı düşdü. İrəvanın şimala başqa yolu yoxdur. Türkiyə ilə sərhəd doxsanıncı illərin əvvəlindən, Azərbaycanla sərhəd də uzun illər bağlı qalıb. Ermənistan təbliğatının onilliklər boyu "blokada" kimi təsvir etdiyi coğrafiya 2023-cü ildə sanksiya boru xəttinin kranını bağlayan klapan rolunu oynadı.
Burada bir qeyd də vacibdir. Ekspert dairələrində yayılan arayışlardan birində maşın və avadanlıq ixracında Ermənistan istehsalının payı 5 faizdən aşağı qiymətləndirilir. Bu rəqəmi açıq mənbələrlə yoxlamaq mümkün deyil. Nə Dövlət Gəlirləri Komitəsi, nə də Ermənistan Statistika Komitəsi Ermənistan mənşəli malların ixracına dair ayrıca məlumat dərc edir. 2025-ci ilin yekununda elektrotexnika və elektronika təxminən 1,12 milyard dollarlıq ixrac yaradıb. Bunun nə qədərinin Ermənistanda istehsal edildiyini, nə qədərinin sadəcə yenidən qablaşdırıldığını, deyəsən, Ermənistan hökumətinin özü də bilmir. Yaxud bilir, demək istəmir.
Özgə malını çıxanda nə qalır
Ədalətli təhlil Ermənistanda həqiqətən mövcud olanları da etiraf etməlidir. Mədən sənayesi, Zəngəzur kombinatının mis və molibden konsentratı, sink, ölkənin özündə hasil olunan qızıl realdır və əsasən Çinlə Avropaya ixrac edilir. Ərzaq məhsulları, konyak, şərab, quru meyvələr, konservlər ölkənin daxilində istehsal olunur. "Armenal" zavodunun alüminium folqası, İrana ötürülən elektrik enerjisi, Rusiya bazarından çıxmış brendlərin tollinq sifarişləri ilə işləyən tikiş sexləri də real iqtisadiyyatın bir hissəsidir.
Problem bundadır ki, məhz bu real sektor heç bir fövqəladə sıçrayış etməyib. Aylıq statistika göstərir ki, ənənəvi Ermənistan ixracı 2022-ci ildən əvvəl də, sonra da yavaş və sabit artıb. Nə 2022-ci ildə partlayış var, nə də 2025-ci ildə uçurum. Tranzit gəlirləri iqtisadiyyatın üstünə əlavə qat kimi gəldi, istehsal toxumasına nüfuz etmədi. Ermənistanda ixrac rəqəmlərinin miqyasına uyğun yeni iri zavodlar yaranmadı. Bu rəqəmləri izah edə biləcək mütəxəssis ordusu da meydana çıxmadı.
Rəqəmlər barədə ermənilərin özlərinin necə mübahisə etdiyinə baxın. 2026-cı ilin fevralında iqtisadiyyat naziri Gevorq Papoyan bildirdi ki, 2025-ci ildə Ermənistan təxminən 4,5 milyard dollarlıq erməni mənşəli mal ixrac edib. Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ümumi ixrac 8,395 milyard dollar idi. Nazirin öz versiyasına əsasən belə, ixracın az qala yarısı Ermənistan mənşəli deyildi.
Erməni araşdırmaçı jurnalistlər daha da irəli gedərək Papoyanın rəqəminin şişirdildiyini göstərdilər. Görünür, həmin hesablamaya zərgərlik məmulatları da daxil edilmişdi. Halbuki söhbət mahiyyət etibarilə yenə də başqa formaya salınmış Rusiya qızılından gedirdi. 2025-ci ildə bu "zərgərlik" məhsullarının böyük hissəsi BƏƏ-yə, qalanı isə Honkonqa getmişdi.
İki qiymətləndirməni müqayisə edin. Nazirə inansaq, 2025-ci ildə tranzitin ixracdakı payı təxminən 46 faiz idi. Rusiya qızılının idxalı ilə Əmirliklərə ixracının müqayisəsinə əsaslanan hesablamalar isə başqa mənzərə göstərir. Pik 2024-cü ildə özgə malları ümumi ixracın yarısından çoxunu, ayrı-ayrı aylarda qızıl və almazlar isə bütün satışların dörddə üçünə qədərini təşkil edib. İki hesab arasında fərq böyükdür. Amma hər ikisinin gəldiyi nəticə eynidir: Ermənistanın "iqtisadi möcüzəsi"nin az qala yarısı özgə metalından ibarət idi.
Ermənistan hakimiyyətinin üstündən keçməyi üstün tutduğu başqa bir məqam da var. 2025-ci ildə Ermənistan ixracının yalnız 7,9 faizi Avropa İttifaqının, 38,4 faizi Aİİ-nin, 53,7 faizi isə digər ölkələrin payına düşüb. Aİ-nin payı son on ildə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb. Regionda Avropa seçimi barədə ən gur səslə danışan hökumət faktiki olaraq Avropa ilə on il əvvəlkindən daha az ticarət edirdi.
2025-ci ilin yekununda Rusiya 2,9 milyard dollarla Ermənistan mallarının ən böyük alıcısı olaraq qalırdı. Əmirliklər 2,05 milyard dollarla ikinci, Honkonq isə 536 milyon dollarla dördüncü yerdə idi. Ölkələr üzrə ixrac cədvəli diversifikasiya xəritəsindən çox sanksiya tranzitinin xəritəsinə bənzəyirdi.
Əsas qazanan Moskvadadır
İrəvanda qurulan təbliğat mənzərəsi elədir ki, guya Ermənistan hamını aldadıb, qlobal qarışıqlıqdan pul qazanmağı bacarıb. Real mühasibat başqa şey deyir.
Əsas qazancı Rusiya götürdü. Ermənistan dəhlizi vasitəsilə dünya bazarına onlarla ton qızılı sanksiya endirimi ilə satmaq və ya anbarda saxlamaq əvəzinə bazar qiymətinə yaxın məbləğə çıxara bildi. Əldə olunan valyuta müharibə aparan ölkənin büdcəsinə və iqtisadiyyatına gedirdi. Eyni dəhlizlə Rusiya elektronika, komplektləşdirici hissələr və ikili təyinatlı texnologiya alırdı. Bunlar olmadan onun müdafiə sənayesi daha çətin işləyərdi. Ermənistana isə komissiya qalırdı.
Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk 2026-cı ilin avqustunda Qırğızıstan-Rusiya İqtisadi Forumunda xatırlatdı ki, 2024-cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi rekord səviyyəyə, təxminən 12 milyard dollara çatıb. O bunu «Nəhəng rəqəmdir» sözləri ilə şərh etmişdi. Bir il əvvəl, 2025-ci ilin sentyabrında keçirilən Şərq İqtisadi Forumunda isə daha dəqiq rəqəm, 12,4 milyard dollar səsləndirmişdi.
Müqayisə üçün, Ukraynadakı müharibədən əvvəl, 2021-ci ildə Rusiya ilə Ermənistan arasında ticarət dövriyyəsi bundan bir neçə dəfə aşağı idi. İki il ərzində qarşılıqlı ticarətin iki-üç dəfə artmasını Ermənistan bağlarında daha çox meyvə yetişməsi və üzüm bağlarının məhsuldarlığı ilə izah etmək mümkün deyil.
İkinci qazananlar qrupu daha az görünür, amma əhəmiyyəti az deyil. Avropa və Asiyanın elektronika, avtomobil və avadanlıq tədarükçüləri Rusiya bazarındakı satışlarını formal olaraq qadağaları pozmadan qorudular. Mal erməni alıcısına gedirdi, sonra həmin alıcının onunla nə etdiyi isə artıq tədarükçünün problemi sayılmırdı. Dubay və Honkonqdakı qızıl tacirləri təmiz sənədlərlə metal əldə etdilər. Banklar, logistika şirkətləri və sığortaçılar zəncirin hər mərhələsində öz paylarını götürdülər. Ermənistan ünvanı hamısına legitim görüntü verirdi. Qərbin İrəvana təzyiqinin bu illər ərzində təəccüblü dərəcədə yumşaq qalmasının səbəblərindən biri də bu idi: milyardlarla dollarlıq axın fonunda sanksiya siyahısına düşən şirkətlərin sayı cəmi bir neçə onluq oldu.
Ayrıca xətt İrandır. Ermənistan onilliklər boyu Tehran üçün Qərb məhdudiyyətlərindən yayınmaq üçün pəncərə rolunu oynayıb. 2007-ci ildən ABŞ sanksiyaları altında olan İranın "Mellat" bankının filialı İrəvanda fəaliyyət göstərir və əsasən iranlı müştərilərə xidmət edir. 2025-ci ildə Ermənistan təxminən 680 milyon dollarlıq İran qazı idxal edib. Bu, 2021-ci illə müqayisədə 55 faiz çoxdur. Bir sanksiya altındakı qonşuya xidmət etmək təcrübəsini digərinə tətbiq etmək çətin olmadı.
Bir qərarla ləğv olunan möcüzə
Bu hekayənin Ermənistan təbliğatı üçün ən acı epizodu İrəvanda baş vermədi. Erməni iqtisadçılarının hesablamalarına görə, 2024-cü ilin aprelində Rusiya qızıl ixracı qaydalarını dəyişərək ixrac rüsumunu ləğv etdi. Ermənistan marşrutunun kommersiya məntiqi bununla aradan qalxdı. Həcmlər bir neçə ay ərzində enməyə başladı.
Davamında statistika sadəcə özgə qərarının nəticələrini qeydə aldı. 2025-ci ilin yanvar-avqustunda Ermənistan ixracı 48,8 faiz azalaraq 5 milyard dollara düşdü. 2025-ci ilin avqustunda illik azalma 40,8 faiz idi. Qiymətli metal və daşların reeksportu nəzərə alınmadan isə eniş cəmi 6,1 faiz təşkil edirdi. BƏƏ ilə ticarət 2025-ci ilin ilk səkkiz ayında 69,9 faiz azaldı.
İlin yekununda ixrac 8,395 milyard dollar oldu. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 36,1 faiz az idi. Xarici ticarət dövriyyəsi 29 faiz azalaraq 21,43 milyard dollara endi. 2026-cı ildə eniş davam etdi. Yanvar-iyul aylarında Əmirliklərlə dövriyyə daha 72,1 faiz azalaraq 356,5 milyon dollara düşdü.
Rusiya hökumətinin ixrac rüsumu barədə qərarı ilə ləğv edilə bilən möcüzə, möcüzə deyil. Bu, icarədir.
İndi Moskva eyni rıçaqdan əks istiqamətdə istifadə edir. Overçukun sözlərinə görə, 2026-cı ildə Rusiya-Ermənistan ticarət dövriyyəsi 2025-ci ilin səviyyəsi ilə müqayisədə təxminən üçdəiki azalıb. O bildirmişdi: «Vəziyyət belədir ki, azalma, şübhəsiz, davam edəcək».
Ermənistan statistikası daha az dramatik mənzərə göstərir. 2026-cı ilin yanvar-iyulunda Rusiya ilə dövriyyə 20,5 faiz azalaraq 3,12 milyard dollara, Rusiyadan idxal isə 28,3 faiz aşağı düşüb. 2025-ci ilə dair qiymətləndirmələr də üst-üstə düşmür. Overçuk bəzi çıxışlarında təxminən 8 milyard, digərlərində isə 6,4 milyard dollar göstərib. Moskva ilə İrəvanın rəqəmləri arasındakı fərq o qədər böyükdür ki, bunu yalnız hesablama metodikasına bağlamaq çətindir. Hər iki tərəf statistikadan öz siyasi məqsədinə uyğun istifadə edir: Moskva İrəvana Avropa ilə yaxınlaşmanın qiymətini göstərmək, İrəvan isə seçicini hər şeyin nəzarətdə olduğuna inandırmaq istəyir.
Siyasi fon aydındır. 2026-cı ildə Rusiyada 70 min şüşə Ermənistan suyunun satışına icazə verilmədi. Papoyan da etiraf etdi ki, yanvar-avqust aylarında Ermənistan mənşəli məhsulların Aİİ-yə ixracı təxminən 5 faiz azalaraq 943 milyon dollara düşüb və bunun səbəblərindən biri Rusiya məhdudiyyətləridir. Rusiya bazarı Ermənistan konyakı, meyvəsi və konservləri üçün əsas bazar olaraq qalır. Yəni həqiqətən Ermənistanda istehsal olunan sektor Moskvanın təzyiqi qarşısında ən həssas sahəyə çevrildi. Tranzit milyardları getdi, asılılıq isə qaldı.
Neft onlarda, möcüzə bizdə: təhlükəli mifin anatomiyası
Bütün bu rekordlar konstruksiyası ümumiyyətlə nəyə lazım idi? Cavab daxili siyasətlə revanşist mifologiyanın kəsişdiyi yerdədir.
Birinci məqsəd praqmatik idi. Hakimiyyət 2026-cı il iyunun 7-də keçirilən parlament seçkilərinə gedirdi. Ermənistan Mərkəzi Seçki Komissiyasının yekun məlumatına görə, Nikol Paşinyanın "Vətəndaş müqaviləsi" 49,75 faiz səs və 105 yerdən 64 mandat qazandı. Milyarder Samvel Karapetyanın Rusiyaya yaxın "Güclü Ermənistan" bloku 23,27 faiz, Robert Koçaryanın "Ermənistan" bloku isə 9,92 faiz səs topladı. Seçici fəallığı təxminən 59 faiz oldu.
Hakim partiyanın qələbəsində iqtisadiyyatı bütün qonşulardan daha sürətlə böyüdən kompetent hakimiyyət obrazının da rolu vardı. İxrac və ÜDM rəqəmləri bu obraz üçün istənilən plakatdan daha yaxşı işləyirdi.
İkinci məqsəd daha təhlükəlidir. Ermənistanın ictimai məkanında məğlubiyyəti izah edən təsəlliverici sxem çoxdan dolaşır: Azərbaycan ona görə qalib gəldi ki, nefti var, Ermənistan isə istedadına və millətin qədimliyinə söykənən öz iqtisadi möcüzəsini yaradanda üstünlüyü geri alacaq.
Bu sxem xoş səslənir. O, Ermənistan cəmiyyətini otuz illik işğal və uduzulmuş müharibəyə görə məsuliyyət barədə ağır suallardan uzaqlaşdırır. Üstəlik, hansı pulla və hansı ordu ilə həyata keçiriləcəyini izah etmədən revanş vəd edir.
Ermənistanın iqtisadi möcüzəsi haqqında mif də bu konstruksiyanın yanacağıdır. Əgər ixrac dörd dəfə artıbsa, deməli, zaman Ermənistanın xeyrinə işləyir, Azərbaycanın neft üstünlüyü isə müvəqqətidir. Hakim partiya birbaşa revanşist şüarlar səsləndirmir, amma revanşistlərin rahat işləyə bildiyi zəmin yaradıb. Rəsmi rəqəmlərlə dövriyyəyə buraxılan "Ermənistan sıçrayışı" obrazını sülh prosesini xəyanət sayan diaspor və müxalif platformalar həvəslə götürür.
Problemin kökü ondadır ki, bu sxemin hər iki hissəsi yanlışdır.
Azərbaycanın 2020-ci ildəki qələbəsi neft buruğunun qələbəsi deyildi. Neft gəlirləri müharibədən onilliklər əvvəl verilən qərarların nəticəsi idi. "Əsrin müqaviləsi" 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanıb. Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri 2006-cı ildə istifadəyə verilib və o vaxtdan bəri 4,7 milyard bareldən çox neft nəql edib. Bu pulların orduya, hərbi islahatlara, ittifaqlara və infrastruktura çevrilməsi dövlətin iyirmi ildən artıq müddətdə ardıcıl şəkildə məhz belə məqsəd müəyyənləşdirməsinin nəticəsi idi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev hələ 2000-ci illərin ortalarında qara qızılın insan kapitalına çevrilməsi vəzifəsini ortaya qoymuşdu. Ermənistan isə həmin illərdə özgə torpaqlarını nəzarətdə saxlayır, Rusiyadan pul köçürmələri və diaspor ianələri ilə yaşayırdı.
Sxemin ikinci yarısı, yəni "erməni möcüzəsi" isə gördüyümüz kimi, təxminən yarıya qədər Rusiya qızılı və Asiya smartfonlarından ibarətdir. Özgə metalının arbitrajı üzərində qurulan revanş Moskva növbəti dəfə gömrük rüsumunu dəyişən gün müflis olar.
Baltikyanı deja-vü
Bu hekayənin dəqiq tarixi analoqu var və mənim nəslim onu yaxşı xatırlayır. Doxsanıncı illərin əvvəllərində Estoniya qəfil dünyanın iri əlvan metal ixracatçılarından birinə çevrilmişdi, halbuki ölkə ərazisində nə mis, nə də nikel yatağı vardı. Mövcud məlumatlara görə, dağılmaqda olan sovet məkanından metallar Tallin üzərindən Qərbə gedir, Estoniya statistikası isə bunu milli ixrac kimi qeydə alırdı. Rusiya ixrac nəzarətini sərtləşdirəndən sonra dalğa çəkildi. Estoniya iqtisadiyyatında həmin dövrdən bir neçə sərvət və liman infrastrukturu qaldı.
Fərq bir məqamdadır. Estoniya metal tranzitinin üzərində milli üstünlük mifi qurmağa çalışmadı. Qazandığı pullardan Avropa institutlarına inteqrasiya üçün istifadə etdi və on il sonra Avropa İttifaqına üzv oldu. Ermənistan isə hələlik tranzit rəqəmlərindən daxili təsəlli vasitəsi kimi istifadə edir.
İkinci nümunə bizə zaman baxımından daha yaxındır. 2022-ci ildən sonra Aİİ ölkələri arasında müharibədən əvvəlki orta göstərici ilə müqayisədə ÜDM artım tempində Ermənistandan daha böyük sıçrayışı yalnız Qırğızıstan göstərib. Ermənistan iqtisadiyyatında fərq 4,3 faiz bəndi idi. Bişkek də öz sanksiya dividendlərini eyni reeksport sxemi ilə qazandı.
Bundan sonra nə olacaq: möcüzəsiz iki ssenari
Birinci ssenari yumşaq normallaşmadır. Ermənistan iqtisadiyyatı Beynəlxalq Valyuta Fondunun ildə təxminən 4,5 faiz qiymətləndirdiyi potensial artım tempinə qayıdır. Dünya Bankı hələ 2025-ci ilin yanvarında açıq şəkildə yazırdı ki, yavaşlama 2024-cü ildəki birdəfəlik amillərin, o cümlədən reeksportun təsirinin tükənməsi ilə bağlıdır.
2025-ci ildə 20,2 faiz böyüyən tikinti, turizm və dövlət investisiyaları tranzit gəlirlərinin itməsini qismən kompensasiya edir. Hakimiyyətin istinad etdiyi 2025-ci ilin yekunundakı 7,2 faizlik ÜDM artımı bu ssenaridə son sıçrayış kimi qalır. Onu ixrac deyil, kapital axını, o cümlədən İran kapitalı və tikinti sektoru izah edir.
İkinci ssenari daha sərtdir. Rusiya Ermənistan mallarını öz bazarından sıxışdırmağa davam edir, konyaka, meyvəyə, mineral suya, yəni ölkənin həqiqətən özünün istehsal etdiyi ixrac sektoruna zərbə vurur. Ticarət kəsiri böyüyür, dram dayağını itirir, "möcüzə" barədə hesabat verən hökumət isə seçiciyə həmin möcüzənin hara yoxa çıxdığını izah etməli olur.
Qərb tənzimləyiciləri bu vaxt İrəvandan əvvəlkindən daha çox güzəşt əldə edir və əvvəllər yalnız cari sxemlərlə kifayətləndikləri halda, keçmiş əməliyyatlar barədə də suallar verməyə başlayırlar.
Mən yoxlanıla bilən proqnozları qeydə almağa hazıram. 2026-cı ilin yekununda Ermənistanın ixracı 8 milyard dolları keçməyəcək və 2025-ci ilin göstəricisindən aşağı olacaq. 2026-cı ilin ticarət kəsiri 5,5 milyard dolları aşacaq və müstəqil Ermənistan tarixində ən yüksək həddə çatacaq. 71-ci mal qrupu üzrə aylıq ixrac 2026-cı ilin sonunadək bir dəfə də 500 milyon dollar həddinə qayıtmayacaq. Bu proqnozlardan heç olmasa biri doğrulmasa, Ermənistan iqtisadiyyatını lazımınca qiymətləndirmədiyimi məmnuniyyətlə etiraf edərəm.
Bir sual isə cavabsız qalır. 2022-2024-cü illərdə Ermənistanda qalan həmin komissiyanın nə qədəri istehsala, nə qədəri daşınmaz əmlaka, ofşor hesablara və seçki büdcələrinə getdi? Ermənistan statistikası bunu göstərmir. Ermənistan hakimiyyəti də hesablamağa tələsmir.
Möcüzə əvəzinə qəbz
İrəvan üç il ərzində özgə yükünün keçdiyi anbar sahibinin qazandığını qazandı: saxlama faizi, ətraf kafelərdə canlanma və öz var-dövlətinə dair illüziya. Yükün sahibi daha ucuz marşrut tapanda anbar boşaldı. İxrac göstəriciləri müharibə olmasaydı hansı səviyyədə olacaqdısa, ora qayıtdı. Fərq yalnız nəhəng ticarət kəsiri və əsas satış bazarı ilə korlanmış münasibətlər oldu.
Hakim partiyanın görünməmiş iqtisadi artım hekayəsi üzərində də qələbə qazandığı həmin 2026-cı ildə Rusiyada 70 min şüşə Ermənistan suyunun satışına icazə verilmədi.
Su həqiqi idi. Ermənistan suyu idi. Ermənistan bulaqlarından çıxmışdı.
Üç il ərzində əfsanənin qurulduğu qızıl isə heç vaxt Ermənistan qızılı olmamışdı.