Moskva qarşıdakı üçilliyin hər ili üçün orduya 16 trilyon rubldan çox vəsait ayırır. Bunun bədəlini isə qazanxanalar, xəstəxanalar və istehlakçının cibindən çıxan pul ödəyəcək. Cəmi 0,6 faiz böyüyən iqtisadiyyatın çiyninə 3 faizlik artım üçün hesablanmış yük qoyulur.
2026-cı il oktyabrın 1-də Rusiya hökuməti Dövlət Dumasına Kremlin planlarını istənilən diplomatik ritorikadan daha açıq göstərən bir sənəd təqdim etdi. 2027-2029-cu illər üzrə federal büdcə layihəsində "Milli müdafiə" bölməsinə 17,1 trilyon rubl nəzərdə tutulub. Cəmi bir il əvvəl həmin Maliyyə Nazirliyi 2027-ci il üçün təxminən 13,6 trilyon rubl planlaşdırırdı. Aradakı 3,6 trilyon rubl fərq Rusiya hakimiyyətinin rəqəmlərə baxsaq, cəmi bir il ərzində müharibənin başa çatmasını planlarından çıxarmasının qiymətidir.
2028-ci il üçün 16,6 trilyon, 2029-cu il üçün isə 16,3 trilyon rubl nəzərdə tutulub. İnflyasiyanın 6 faizdən yüksək olduğu şəraitdə iki il ərzində cəmi 800 milyard rublluq azalma kurs dəyişikliyindən çox simvolik fasiləyə bənzəyir. Üç il ərzində orduya ümumilikdə təxminən 50 trilyon rubl xərclənəcək. Miqyası təsəvvür etmək üçün bir müqayisə kifayətdir: 2021-ci ilin payızında hazırlanan 2022-ci il federal büdcəsinin bütün xərcləri 24 trilyon rubldan az idi.
Müharibə artıq büdcənin dəyişməz sabitinə çevrilib.
Maliyyə naziri Anton Siluanov layihəni təqdim edərkən prioritetləri belə sıralayıb: "Qarşıdakı üçillik üçün büdcə layihəsinin əsas prioritetləri dövlətin sosial öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, ölkənin müdafiə və təhlükəsizlik ehtiyaclarının maliyyələşdirilməsi, xüsusi hərbi əməliyyat iştirakçılarının və onların ailə üzvlərinin dəstəklənməsidir".
Bu cümlədə sosial öhdəliklər birinci yerdədir. Xərclər cədvəlində isə məhz onlar bıçaq altına gedir.
Hər üç rubldan biri cəbhəyə
Hərbi xərclər federal büdcənin bütün məsrəflərinin 35 faizini təşkil edəcək. Ukraynaya genişmiqyaslı müdaxilədən əvvəl hazırlanan 2022-ci il büdcəsində müdafiənin payı 15 faiz idi. Bu göstərici iki dəfədən çox artıb. Özü də həmin beş ildə büdcənin özü də iki dəfə böyüyüb: 24 trilyon rubldan az olan xərclər 2027-ci ildə 48,7 trilyon rubla çatır.
Ordunun yanında "Milli təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə fəaliyyəti" bölməsi də şişir. 2027-ci ildə bu istiqamət üzrə xərclər 10 faiz artaraq 4,3 trilyon rubla çatacaq, sonrakı illərdə isə artım davam edəcək. Buraya həm Ukrayna istiqamətində istifadə olunan, həm də ölkə daxilində istənilən küçə etirazının yatırılmasına cavabdeh olan Rosqvardiya daxildir. Rusiya büdcə təsnifatında ordu ilə polis arasındakı sərhəd real həyatda olduğu kimi getdikcə silinir. Bu iki maddə birlikdə bütün xərclərin 44 faizini udur.
Dövlət pul kisəsinin az qala yarısı müharibəyə və güc aparatına işləyir.
Bu sistemdən kimin qazandığını mikroskopsuz da görmək mümkündür. İllərlə irəliyə sifarişlərlə təmin olunan müdafiə konsernləri nə neftin qiymətindən, nə də istehlakçı əhval-ruhiyyəsindən asılı olan zəmanətli tələbat əldə edir. Onların rəhbərləri bankirləri və xammal sektorunun nəhənglərini arxa plana keçirərək Rusiya elitasının ən nüfuzlu iqtisadi qrupuna çevrilirlər.
Depressiv regionlarda yaşayan müqaviləli hərbçilər və onların ailələri də qazanır. Bəzi yerlərdə müqavilə imzalamağa görə birdəfəlik ödəniş yerli əhalinin birillik qazancından çoxdur.
Uduzan isə mülki sektordur. Onun payına bahalı kreditlər, işçi qüvvəsi çatışmazlığı və vergi artımları düşür. Bank əmanətçisi də yaddan çıxmayıb: dövlət artıq onun faiz gəlirinin 22 faizə qədərini götürəcək.
Hərbi iqtisadiyyat resursları Moskva və Sankt-Peterburqdan müdafiə sənayesinə bağlı monoşəhərlərə və kasıb milli respublikalara yönəldir. Bu modelin siyasi dayanıqlığının sirri də məhz bundadır: müharibənin davam etməsində maddi marağı olan geniş sosial təbəqə yaranıb.
17,1 trilyon rəqəmi tez-tez cari ilin büdcə qanununda müdafiəyə ayrılan təxminən 12,9 trilyon rublla müqayisədə üçdəbir artım kimi təqdim edilir. Riyazi baxımdan doğrudur. Mahiyyət etibarilə isə mənzərə başqadır. Müstəqil iqtisadçıların hesablamalarına görə, 2026-cı ilin faktiki hərbi xərcləri təsdiqlənmiş məbləğdən xeyli yüksək olub. Yeni layihə böyük ölçüdə yeni səviyyə müəyyənləşdirməkdən çox, artıq formalaşmış xərcləri geriyə dönük şəkildə rəsmiləşdirir.
Mən 17,1 trilyonu tavan kimi qəbul etməzdim. 2025-2026-cı illərin təcrübəsi göstərir ki, bu, daha çox döşəmədir.
87 faiz məxfiləşdirilib: deputatlar nəyə səs verdiklərini bilmədən səs verəcəklər
Gələcək müdafiə xərclərinin təxminən 87 faizi məxfiləşdirilib. Bu hesablamanı qanun layihəsinin əlavələrini sətir-sətir təhlil edən araşdırmaçı jurnalistlər aparıblar. Onların nəticəsinə etibar etməmək üçün əsas görmürəm: açıq və qapalı maddələrin hesablanma metodikası şəffafdır və nəticəni təkrar yoxlamaq mümkündür.
Dövlət Dumasının deputatları 17 trilyon rubla səs verəcəklər, halbuki bu pulun necə bölüşdürüləcəyini ən yaxşı halda yalnız müvafiq komitənin dar çevrəsi bilir.
Ən böyük xərc maddəsi üzərində ictimai nəzarət deyilən şey faktiki olaraq yoxdur.
Məxfiliyi adətən hərbi zərurətlə izah edirlər. İqtisadi izah isə daha prozaikdir. Qapalı maddələr pulları sifarişçilər arasında səs-küysüz bölüşdürməyə və hərbi əməliyyatların hər ayının cəmiyyətə neçəyə başa gəldiyini gizlətməyə imkan verir.
Bunun heç bir cədvəldə görünməyən qiyməti də var. Heç kimin yoxlamadığı pul hamının görə bildiyi puldan həmişə daha pis xərclənir. Xarici auditdən məhrum olan istənilən bürokratiya gec-tez özünü yaşatmaq üçün işləməyə başlayır. Hərbi bürokratiya da burada istisna deyil.
Roskomnadzora iki dəfə çox, "Putinin pionerləri"nə isə az
Yeni büdcənin ən çox mətləbdən xəbər verən sətri ümumi məbləğin çox cüzi hissəsini təşkil edir. Roskomnadzora tabe Baş Radiotezlik Mərkəzinə internet resurslarına çıxışın məhdudlaşdırılması sistemi üçün verilən subsidiya 9 milyard rubldan 19 milyarda qaldırılır.
Artım 2,1 dəfədir.
2026-cı ildə Rusiya mobil internetin kütləvi şəkildə söndürülməsini, internet kəsiləndə işləməyə davam edən saytların "ağ siyahıları"nın tətbiqini və yeni bloklama texnologiyalarını sınaqdan keçirdi. Maliyyənin iki dəfə artırılması çox sadə bir məna verir: eksperiment uğurlu sayılıb və artıq daimi rejimə keçirilir.
Dövlət ölkəni lazım bildiyi anda qlobal şəbəkədən ayırmaq hüququnu öz büdcəsinə ayrıca xərc maddəsi kimi yazır.
Təbliğat vertikalının dotasiyaları demək olar ki, dəyişmir. RT 30 milyard rubldan çox, VGTRK isə təxminən 25 milyard rubl alacaq. Mitropolit Tixon Şevkunovla əlaqələndirilən "Mənim tarixim" fondu 2,8 milyard rubl qrant əldə edəcək. Bu struktur "Rusiya mənim tariximdir" adlı iyirmidən çox tarixi park yaradıb. Həmin parklarda ölkənin tarixi əsrlər boyu "düşmən Qərb"dən müdafiə xətti kimi təqdim edilir.
Daha maraqlısı başqadır. "Yunarmiya"nın subsidiyaları 7 faiz azaldılır, xalq arasında "Putinin pionerləri" adlandırılan "Birincilərin Hərəkatı"na dövlət dəstəyi isə 21 faiz ixtisar olunur.
İdeologiyasını gənclərin militarizasiyası üzərində quran rejim öz gənclər layihələrinə qənaət edir.
Ziddiyyət yalnız zahiridir. Burada məntiq ideoloji deyil, mühasibat məntiqidir. Senzura nəticəni dərhal verir və hakimiyyəti bu gün qoruyur. Loyal nəslin yetişdirilməsi isə özünü təxminən on beş ildən sonra doğruldacaq. Bu büdcə belə uzun perspektivə hesablanmayıb.
Qazanxanalar gözləsin: ordu naminə nələr kəsilir
2027-ci ilin gəlirləri 43,3 trilyon, xərcləri 48,7 trilyon rubl səviyyəsində planlaşdırılıb. Büdcə kəsiri təxminən 5,4-5,5 trilyon rubl və ya ÜDM-in 2,2 faizi olacaq.
Hətta bu rəqəmi əldə etmək üçün atəş açmayan hər şeydən kəsmək lazım gəlib.
"Sosial siyasət" bölməsi 2026-cı il büdcəsi ilə müqayisədə 6 faiz azaldılır. Uşağın doğulması ilə bağlı aylıq müavinətlər və analıq kapitalı ödənişləri kəsilir.
Eyni vaxtda əmək naziri Anton Kotyakov bildirir ki, 2027-ci ildə ilk uşağa görə analıq kapitalı 778,5 min rubla çatacaq, ikinci uşağı olan ailələr isə bir milyon rubldan çox alacaqlar.
Bir nəfərə düşən ödənişin artması ilə ümumi fondun azalmasını yalnız bir yolla uzlaşdırmaq mümkündür: əvvəlcədən nəzərdə tutmaq lazımdır ki, pul alanların sayı azalacaq.
Kremlin rəsmən milli təhlükəsizliyə təhdid adlandırdığı doğum səviyyəsinin azalması büdcə cədvəlində qənaət mənbəyinə çevrilir.
Mənzil-kommunal təsərrüfatı xərcləri 9 faiz kəsilir. Bu qərar 2026-cı ilin Yeni il bayramlarını gündə onlarla kommunal qəza ilə qarşılayan ölkədə verilir. Regionlarda bütöv məhəllələr istiliksiz və işıqsız qalmışdı. Onillərlə dəyişdirilməyən borular maliyyələşmə azalanda cavanlaşmayacaq. Növbəti qış eyni mənzərənin təkrarlanması riski yaradır.
Səhiyyə və iqtisadiyyata dəstək ayrı-ayrılıqda 3 faiz itirir. Təhsil, mədəniyyət, ətraf mühitin mühafizəsi və bir sıra başqa istiqamətlər nominal olaraq artır. Amma bu artım inflyasiyadan aşağıdır. Yəni real ifadədə onlar da arıqlayır.
Ən ağır zərbə gələcəyə dəyir. "İnnovativ iqtisadiyyat" proqramının maliyyəsi 30 faiz azalır. Halbuki eyni büdcə prioritetlər siyahısında texnoloji liderliyi ayrıca qeyd edir.
Kənd təsərrüfatına dəstək 10 faiz azaldılır. Bu da aqrar sektorun ixrac taxıl limanlarına zərbələr və heyvan xəstəliklərinin yayılması ilə üzləşdiyi bir ildən sonra baş verir. İrkutsk vilayətində dabaq şübhələri fonunda heyvanların kütləvi məhv edilməsi də buna daxildir. Sahəyə kömək məhz ona ən çox ehtiyac olduğu vaxtda kəsilir.
Xərclərin coğrafiyası da çox şey deyir. Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərinin işğal edilmiş hissələrinin bərpası proqramı 1 faiz azaldılır. İlhaq edilmiş Krıma xərclər isə 12 faiz artırılacaq.
Mən bu fərqi Kremlin öz daxili qiymətləndirməsi kimi oxuyuram: yarımadanı uzunmüddətli olaraq özününkü sayır, yeni əraziləri isə hələlik cəbhə zonası hesab edir və ora böyük sərmayə yatırmağa tələsmir.
"Olmayacaq" deyilən altı vergi
İxtisarlar kifayət etmədi və hökumət müharibə başlayandan bəri üçüncü dəfə vergilərə əl atdı.
Birinci mərhələ 2025-ci ildə oldu: fiziki şəxslərin gəlir vergisinin proqressiv şkalası tətbiq edildi. İkinci mərhələ 2026-cı il yanvarın 1-də gəldi: ƏDV 20 faizdən 22 faizə qaldırıldı, kiçik və orta biznes güzəştlərinin bir hissəsini itirdi. Nəticədə ilin əvvəlində qiymətlər kəskin sıçradı və kiçik şirkətlərin bağlanması dalğası başladı.
2026-cı ilə böyük vergi ehtiyatları artıq tükənmişdi. İndi pul qəpik-qəpik yığılır.
Bank əmanətlərinin faizləri də daxil olmaqla passiv gəlirlər üzrə yuxarı vergi dərəcəsi 15 faizdən 22 faizə qaldırılır. Metallurgiya şirkətlərinin izafi mənfəəti 30 faiz, qızıl hasilatçılarının mənfəəti isə 20 faiz dərəcə ilə vergiyə cəlb ediləcək. Maliyyə Nazirliyi bunu həmin şirkətlərin 2026-cı ildə dünya qiymətlərinin sıçrayışından böyük qazanc götürməsi ilə izah edir.
Əvvəllər vergidən azad olan pay investisiya fondlarının gəlirləri 15 faizlə vergiyə cəlb ediləcək. Qeyri-rezidentlərin dividendləri üzrə vergi 30 faizə qaldırılacaq. Halbuki xaricilər xüsusi hesablardakı bu vəsaitləri onsuz da faktiki olaraq ölkədən çıxara bilmirlər.
Xarici marketpleyslərdən alışlara 22 faiz ƏDV tətbiq olunacaq. Xaricdən gələn, dəyəri 200 avroyadək olan hər bağlamaya isə 100 rubl gömrük rüsumu qoyulacaq.
İqtisadçıların, o cümlədən iri dövlət banklarının mütəxəssislərinin hesablamalarına görə, bütün bu paket xəzinəyə təxminən bir trilyon rubl gətirəcək.
Bu isə kəsirin beşdəbirindən də azdır.
Siyasi baxımdan daha maraqlı məqam başqadır: bu artımların hər birindən əvvəl rəsmilər belə artımın olmayacağını vəd ediblər.
2025-ci ilin dekabrında ƏDV-nin artırılması qərarını şərh edən Vladimir Putin demişdi: "Bunun əbədi olub-olmayacağı barədə eyhamınızı başa düşdüm. Əlbəttə, yox. Son məqsəd gələcəkdə vergi yükünün azaldılmasıdır və hökumət də məhz bu istiqamətdə hərəkət edəcəyini əsas götürür".
2026-cı ilin yazında Anton Siluanov yeni vergi artımı barədə söhbətləri "saxta informasiya atışları" adlandırmış və vergi sistemində əsas dəyişikliklərin artıq qəbul edildiyini bildirmişdi.
2026-cı il sentyabrın 9-da prezidentin mətbuat katibi Dmitri Peskov hökumətin vergiləri qaldırmaq planı barədə suala belə cavab vermişdi: "Belə bir məsələ müzakirə olunmayıb".
Üç həftə sonra yeni vergiləri nəzərdə tutan layihə Dövlət Dumasının masasında idi.
Kremlin təkzibi artıq etibarlı qabaqlayıcı indikator funksiyasını yerinə yetirir.
Yeni vergilər əvvəlcədən planlaşdırılmış ödənişlər selinin üstünə gəlir. Oktyabrın 1-dən mənzil-kommunal xidmət tarifləri artırılıb. Rusiya Dəmir Yollarının tarifləri yüksəlir və bu, dəmir yolu ilə daşınan hər şeyin qiymətinə təsir edəcək. Artırılmış utilizasiya rüsumu avtomobillərin qiymətini bahalaşdırmaqda davam edir. Dekabrın 1-dən isə idxal elektronikasına yeni rüsum qüvvəyə minəcək.
Ayrı qanun layihəsi ilə hökumət İnzibati Xətalar Məcəlləsinin onlarla maddəsi üzrə cərimələri artırır. Ən kəskin artım "ekstremist materialların" hazırlanması və yayılması ilə bağlıdır: vətəndaşlar üçün cərimə 1-3 min rubldan 50-100 min rubla qalxır. Yəni 30-50 dəfə artırılır.
Bir çox regionda aylıq əməkhaqqına bərabər məbləğ bir repostun qiymətinə çevrilir.
Bu konstruksiyanın mahiyyəti sadədir. Dövlət xərcləri vətəndaşların üzərinə atır və istehlakçının cibinə getdikcə daha dərindən girir. Fiskal yük çoxdan elə həddi keçib ki, hər növbəti vergi rublunu toplamaq əvvəlkindən çətinləşir. Biznesin bir hissəsi kölgəyə keçir, digər hissəsi sadəcə qapısını bağlayır.
İqtisadçılarda ipin həddindən artıq dartıldığı hissi hələ 2026-cı ilin yazında yaranmışdı.
İpi isə dartmaqda davam edirlər.
Neft 73 dollardır, xəzinəyə isə elə bil 50 dollardan satılır
İxtisarlar və vergilərdən sonra belə kəsiri borclanma hesabına bağlamaq lazım gələcək. Xarici kapital bazarları 2022-ci ildən Rusiya üçün bağlıdır. Geriyə daxili bazar qalır. Burada isə investorlar müharibə riskinə görə əlavə gəlir tələb edirlər.
Rusiya Mərkəzi Bankının əsas faiz dərəcəsi 2026-cı il sentyabrın 11-dən 14 faiz səviyyəsindədir. Tənzimləyici 2025-ci ilin aprelindən bəri ilk dəfə faiz endirimi silsiləsini dayandırıb. Səbəb sentyabrın 7-nə illik inflyasiyanın 6,3 faizə, baza inflyasiyasının isə 7 faizə yüksəlməsidir.
Mərkəzi Bank növbəti qərarını oktyabrın 23-də verəcək və büdcə layihəsi onun əsas diqqət mərkəzində olacaq.
Dövlət borcu 2027-ci ildə ÜDM-in 19,9 faizindən 21,7 faizinə yüksələcək. Siluanov 2025-ci ildə orta müddətli perspektivdə borcun ÜDM-in 20 faizini keçməyəcəyini və aşağı borc yükünün Rusiya iqtisadiyyatının üstünlüyü olduğunu deyirdi.
Dünya standartları ilə 21,7 faiz hələ də böyük göstərici deyil.
Amma müqayisəni borcun ÜDM-də payı ilə yox, faiz dərəcələri ilə aparmaq lazımdır. İqtisadiyyatı 1 faizdən az böyüyən ölkə ikirəqəmli faizlə borclanırsa, onun borca xidmət xərcləri gəlirlərindən daha sürətlə artır.
Milli Rifah Fondu kağız üzərində kifayət qədər sanballı görünür: fondda 13 trilyon rubldan çox vəsait var. Ancaq bu pulların böyük hissəsi dövlətin müxtəlif illərdə yardım etdiyi Rusiya şirkətlərinin qiymətli kağızlarına yatırılıb və onları tez satmaq mümkün deyil.
Mövcud məlumatlara görə, yuan və rublda olan likvid hissə təxminən 4 trilyon rubla qədər azalıb.
Müqayisə üçün, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında büdcə kəsiri illik 3,8 trilyon rubl planına qarşı 5,8 trilyon rubla çatıb. 2025-ci ildə isə kəsir 5,7 trilyon rubl olub. Bu, ilkin təsdiqlənmiş göstəricidən təxminən beş dəfə çoxdur.
2027-ci ildə Milli Rifah Fondundan daha 459 milyard rubl götürmək planlaşdırılır. Bu, onun likvid hissəsinin təxminən 11 faizidir.
Eyni zamanda hökumət fondu yenidən doldurmaq istəyir. Neft-qaz gəlirlərinin hansı qiymətdən yuxarı hissəsinin fonda yönəldiləcəyini müəyyən edən kəsim qiyməti barel üçün 50 dollara endirilir. Halbuki baza proqnozunda neftin qiyməti 73 dollar götürülüb.
5,5 trilyon rubl kəsir şəraitində ehtiyat toplamaq absurd görünür və bir çox iqtisadçı bunu açıq şəkildə absurd adlandırır.
Mən burada hesablanmış gediş görürəm. Hökumət neft qiymətlərinin kəskin enməsindən sığortalanır və Mərkəzi Banka büdcə qaydasını heç olmasa formal şəkildə qoruduğunu göstərir. Mərkəzi Bank isə bunun müqabilində faiz dərəcəsini azaltmaq üçün əlavə arqument əldə edir.
Olmayan ehtiyat tənzimləyici ilə danışıqlar alətinə çevrilir.
Neftin özü də kömək etmir. ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi fonunda 2026-cı ilin böyük hissəsində qiymətlər yüksək qalsa da, Moskva bundan qazanc götürə bilmədi.
2025-ci ilin oktyabrında ABŞ Maliyyə Nazirliyi ölkənin iki ən böyük neft şirkəti olan "Rosneft" və "Lukoyl"a sanksiya tətbiq etdi. 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında neft və qaz hasilatı və satışından daxil olan vergilər əvvəlki illə müqayisədə 20 faiz azaldı.
Eyni zamanda neft şirkətlərinə dempfer mexanizmi üzrə ödənişlər 34 faiz artdı. Bu mexanizm dünya qiymətləri yüksək olanda daxili bazarda satışa görə şirkətlərə kompensasiya verir.
Beləliklə, bahalı neft xəzinəyə iki tərəfdən zərbə vurur: sanksiyalar səbəbindən verilən endirimlərlə və şirkətlərə ödənilən kompensasiyalarla.
İqtisadi inkişaf naziri Maksim Reşetnikov "xarici şərtlərin konservativ olaraq qaldığını" vurğulayıb. Hökumət Urals neftinin qiymətini 53 dollar götürür və Brent-lə fərqin 20 dollara qədər azalacağını hesablayır.
2022-ci ilə qədər bu fərq cəmi 1-2 dollar idi.
Müstəqil analitiklər daha bədbindirlər. Ən ehtiyatlı hesablamalarda Urals neftinin qiymətinin 45 dollar ətrafında olacağı gözlənilir. İki qiymətləndirmə arasındakı barelə görə 8 dollarlıq fərq indiki ixrac həcmləri ilə yüz milyardlarla rubl itirilmiş gəlir deməkdir.
Büdcədə isə bu pul itkisi hələ nəzərə alınmayıb.
Heç vaxt düz çıxmayan proqnozlar
"Büdcə balanslaşdırılıb... müxtəlif ssenarilərə davamlıdır", Siluanov əminliklə bildirib.
Bu formul ildən-ilə dəyişmir. Dəyişən yalnız faktiki rəqəmlərdir. Onlar da həmişə eyni istiqamətdə dəyişir.
2025-ci il üçün hökumət ÜDM-in 2,5 faiz artacağını gözləyirdi. Faktiki artım 1 faiz oldu. 2026-cı il üçün əvvəlcə 1,3 faiz nəzərdə tutulmuşdu, son rəsmi proqnoz isə 0,6 faizdir.
2027-ci il üçün əvvəlcə 2,8 faiz yazılmışdı. İndi baza proqnozu 1,4 faizə endirilib.
Beynəlxalq təşkilatlar daha ehtiyatlıdır: BVF 1,1 faiz, Dünya Bankı 0,7 faiz, İƏİT isə 0,6 faiz artım gözləyir.
Son iki ildə İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozları orta hesabla iki dəfə yanılıb. Mən bu rəqəmlərin üzərində heç bir ciddi hesab qurmazdım. Reallığa daha yaxın olan diapazonun aşağı həddidir.
Putinin 2024-cü ilin mayında imzaladığı milli inkişaf məqsədləri haqqında fərman məmurlardan iqtisadi artımı dünya üzrə orta göstəricidən yüksək səviyyəyə çıxarmağı tələb edir.
İqtisadiyyatın 0,6 faizdən necə 3 faizə və daha yuxarı sürətlənəcəyi büdcə sənədlərində izah edilmir.
Gələcək artımın təməli olan investisiyaların 2027-ci ildə cəmi 0,2 faiz artacağı nəzərdə tutulub. Reşetnikov özü bu proqnozu "simvolik" adlandırıb.
Əhalinin real sərəncam gəlirləri iki illik sürətli artımdan sonra 2026-cı ilin birinci yarısında cəmi 1,5 faiz yüksəlib. 2027-ci il üçün bundan da az, 1,4 faiz gözlənilir.
Qlobal iqtisadiyyat zəifləyir, dünyada inflyasiya yüksəlir və xarici tələb Rusiya iqtisadiyyatını dartıb çıxarmayacaq. İqtisadçıların bir qismi artıq 2027-ci ildə resessiyanı açıq şəkildə proqnozlaşdırır.
Rusiya maliyyəsini müzakirə etdiyim mütəxəssislər arasında büdcənin təsdiq edilmiş formada icra olunacağına inanan demək olar ki, yoxdur.
Arqument birdir: hökumət hərbi blokun iştahasını məhdudlaşdırmağa heç cəhd də etmir.
Xərclər real ifadədə demək olar ki, artmır. Yəni inflyasiyanı əvvəlcədən kompensasiya etmirlər. Bu isə o deməkdir ki, yazda büdcəyə yenidən baxmaq lazım gələcək.
İqtisadçılar arasında geniş yayılmış qiymətləndirməyə görə, sənəd daha rahat görünsün və Mərkəzi Bankı qorxutmasın deyə bu formada hazırlanıb. Əks halda tənzimləyici əsas faiz dərəcəsinin trayektoriyasını dəyişməli olardı.
Formal olaraq büdcə üçillikdir.
2025 və 2026-cı illərdə onun necə yenidən yazıldığına baxsaq, faktiki olaraq bu, altı aylıq büdcədir.
Kremlin öyrənmədiyi 1989-cu il dərsi
Tarixdə illərlə sülh dövrü iqtisadiyyatının daşıya bilməyəcəyi həcmdə resursu orduya xərcləyən və ümidini neftə bağlayan bir ölkə artıq olub.
1989-cu ilin yayında Mixail Qorbaçov Xalq Deputatlarının Birinci Qurultayının tribunasından ilk dəfə Sovet İttifaqının hərbi xərclərinin rəsmi rəqəmini açıqladı: 77,3 milyard rubl.
Qərb kəşfiyyatı real yükün bundan dəfələrlə yüksək olduğunu hesab edirdi və müdafiə sənayesinin sovet ümumi milli məhsulundakı dəqiq payı barədə mübahisə bu gün də bitməyib.
1986-cı ildə neft qiymətlərinin çökməsi Moskvanı valyuta gəlirlərindən məhrum etdi. Büdcə kəsiri pul çap etməklə bağlanırdı. Pul dəyərdən düşür, mallar mağaza rəflərindən yoxa çıxırdı.
1991-ci ilin yanvarını, Pavlovun əlli və yüz rublluq əsginasların dəyişdirilməsi qərarını yaxşı xatırlayıram. İnsanlara cəmi üç gün vaxt verilmişdi, bir nəfərin dəyişə biləcəyi məbləğ də məhdudlaşdırılmışdı.
Əmanət kassalarının qarşısındakı növbələr, "qara gün" üçün pul yığmış çaşqın pensiyaçılar, dövlətin bir fərmanla hər ailənin cibinə girdiyi hissi...
O vaxt çoxlarına elə gəlirdi ki, bu, ayrıca bir tədbirdir.
Bir il sonra hər şey dağıldı.
Birbaşa analogiya aparmaq düzgün olmazdı və mən də bunu etmirəm.
Bugünkü Rusiya bazar iqtisadiyyatıdır. Mağaza rəfləri doludur, məzənnə üzəndir, Mərkəzi Bank isə hələlik inflyasiyanı birrəqəmli səviyyədə saxlaya bilir. Rejim gec sovet sistemindən qat-qat təkmil nəzarət aparatına söykənir.
2022-ci ilin yazında Rusiyada sürətli iqtisadi çöküş proqnozlaşdıranlar yanıldılar. Bunu etiraf etmək lazımdır.
Rusiya iqtisadiyyatı Qərbdə gözlənildiyindən daha çevik çıxdı.
Oxşarlıq başqa yerdədir.
Deqradasiya tədricən gedir.
Mərkəzi Bankın keçmiş rəhbərlərindən biri bu prosesi çoxlarından daha dəqiq təsvir etmişdi: iqtisadiyyat uzun müddət çöküş yaşamadan, səssiz-səmirsiz aşağı gedə bilər.
İnsanlar daha az alır, paltarlarını daha uzun geyinir, daha ucuz ərzaq seçirlər.
Başqa həyatdır, amma hələ yaşamaq mümkündür.
Büdcə layihəsində mərc də məhz bu dözümlülüyə qoyulub. Kreml hesab edir ki, 22 faizlik ƏDV-yə qarşı üsyan etməyən cəmiyyət bank əmanətinə qoyulan vergiyə, bağlama rüsumuna və soyuq radiatorlara görə də ayağa qalxmayacaq.
"Yaşamaq olar" rejimində dözümlülük tükənənədək neçə il yaşamaq mümkündür?
Bunu heç kim bilmir.
Büdcəni yazanlar da daxil.
Bakıdan bu rəqəmlər xüsusilə diqqətlə oxunur. Rusiya Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üçün hələ də böyük bazar və pul köçürmələri mənbəyidir. Rusiya regionlarında istehlak tələbinin daralması qaçılmaz olaraq qonşu ölkələrdə də hiss olunacaq.
Büdcəsinin 35 faizini orduya, güc strukturları ilə birlikdə isə 44 faizini hərbi və təhlükəsizlik aparatına xərcləyən ölkə xarici siyasətini ticarətin deyil, hərbi idarənin məntiqi ilə quracaq.
Bütün region üçün bu, Xəzəri Rusiya ərazisindən yan keçməklə Avropaya bağlayan marşrutların, o cümlədən Orta Dəhlizin xeyrinə əlavə arqumentdir.
Mühasirəyə alınmış qala iqtisadiyyatı tərəfdaşları istənilən sanksiyadan daha etibarlı şəkildə özündən uzaqlaşdırır.
Tarixi olan və yoxlanıla biləcək dörd proqnoz
Yoxlanıla bilən proqnozu olmayan analitikanın dəyəri yoxdur. Buna görə dörd proqnozu indidən qeyd edirəm.
Birincisi. 2027-ci il iyulun 1-dək hökumət 2027-ci ilin büdcəsinə dəyişiklikləri Dövlət Dumasına təqdim edəcək və həmin sənəddə kəsir hazırda nəzərdə tutulan 5,5 trilyon rubldan yüksək olacaq.
İkincisi. 2027-ci ilin yekununda "Milli müdafiə" bölməsi üzrə faktiki xərclər 17,1 trilyon rubldan çox olacaq.
Üçüncüsü. Rosstatın 2028-ci ilin fevralında açıqlayacağı ilkin qiymətləndirmədə 2027-ci ilin ÜDM artımı 1 faizdən yüksək olmayacaq. Yəni hətta aşağı salınmış rəsmi proqnozdan da zəif olacaq.
Dördüncüsü. Hökumətin 2027-ci ilin payızında Dövlət Dumasına təqdim edəcəyi 2028-2030-cu illər büdcə layihəsində yaz və yay aylarında veriləcək istənilən vədlərə baxmayaraq, yenidən vergi və ya rüsum artımı olacaq.
Bu proqnozlardan ən azı ikisi özünü doğrultmasa, deməli, mən hərbi iqtisadiyyatın inersiyasını olduğundan artıq qiymətləndirmişəm.
Hələlik oktyabrın 1-də təqdim olunan sənəddə gördüyüm hər şey bunun əksini deyir.
Rubильnik və radiator
Eyni qanun layihəsindəki iki rəqəmi yadda saxlamaq faydalıdır.
İnterneti söndürən "rubilnik" üçün Baş Radiotezlik Mərkəzinə əlavə 10 milyard rubl.
Borulara, qazanlara və yarımstansiyalara, yəni mənzil-kommunal təsərrüfatına isə mənfi 9 faiz.
2027-ci ilin qışında Perm diyarının və ya Zabaykalyenin hansısa rayon mərkəzində təmirinə pul tapılmayan növbəti qazanxana dayanacaq.
Beşmərtəbəli binanın sakinləri sosial şəbəkədə şikayət etmək istəyəndə isə şəhərlərində mobil internetin də söndürüldüyünü görə bilərlər.
Hər iki qərar eyni sənəddə yazılıb.
Və hər ikisi eyni səsvermə ilə təsdiqlənəcək.