Hörmüz boğazında hərəkət iflic vəziyyətinə düşdüyü, Brüssel isə avropalıları qaza qənaət etməyə çağırdığı bir vaxtda Azərbaycan investorlara 2026-cı ilin ən qıt məhsulunu satır: proqnozlaşdırıla bilənliyi. Bakıda baş tutan forumun əsas intriqası isə başqadır: ölkə neft sərvətini bir gün neftə ehtiyacı qalmayacaq iqtisadiyyat qurmağa sərf edə biləcəkmi?
Şənbə günü, sentyabrın 26-da Bakıda bir-birinə sığışdırılması çətin görünən iki xəbər axını eyni nöqtədə kəsişdi. Bir tərəfdə İran Vaşinqtona Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasına dair yeddi günlük plan təqdim edir, ABŞ tərəfi onu qəbul etməyə tələsmir, Avropa Komissiyası isə yüksək qiymətlər fonunda Aİ ölkələrini qaz istehlakını azaltmağa çağırırdı. Həmin səhər Azeri Light markalı neftin bir bareli 123,46 dollara satılırdı.
Digər tərəfdə isə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev BlackRock/GIP, Franklin Templeton, PGIM, Brookfield, KKR, Ares, Neuberger Berman, Türkiyə Sərvət Fondu və Sinqapurun Temasek fondu kimi nəhənglərin nümayəndələrinin toplandığı zalın qarşısına çıxırdı. Təşkilatçıların hesablamasına görə, İkinci Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumuna gələn qurumların idarə etdiyi aktivlərin ümumi həcmi təxminən 30 trilyon dollar idi.
Otuz trilyon dollar ABŞ-ın bir illik ÜDM-i ilə müqayisə oluna biləcək miqyasdır. Bu həcmdə pul forumlara nəzakət xatirinə gəlmir. Belə kapital gəlirliliyi, suveren riski, institutların keyfiyyətini və planlaşdırma üfüqünü hesablayır. Ona görə də 25-26 sentyabr tarixlərində keçirilən iki günlük foruma növbəti investisiya təqdimatı kimi deyil, bazarın verdiyi hökm kimi baxmaq daha düzgün olar: əsas ticarət arteriyalarının atəş altında qaldığı, təchizat zəncirlərinin sanksiya və müharibə xətləri boyunca qırıldığı dünyada Cənubi Qafqaz ayrıca aktivə çevrilib. Azərbaycan isə bu aktivin mərkəzində dayanır.
Forumun mövzusu dövrün diaqnozu kimi səslənirdi: parçalanmış dünyada etimadın bərpası və Cənubi Qafqazın qlobal əlaqəliliyin dayağına çevrilməsi. Strateji tərəfdaş qismində Avropanın ən nüfuzlu analitik platformalarından biri olan İtaliyanın The European House - Ambrosetti təşkilatı çıxış edirdi. Tərəfdaş seçimi özü çox şeyi deyir. Bakı Avropa kapitalı ilə Avropanın öz ekspert platformalarının dilində danışır.
Hörmüz bağlıdır, Bakı açıqdır: Xəzərə pulu əslində nə gətirdi
Böyük kapital adətən hər şeyin ən yaxşı olduğu yerə yox, hər şeyin ən pis olmayacağı yerə gedir. Dünya fondları bu sadə həqiqəti 2022-ci ildə, Rusiya bazarı bir neçə həftə ərzində portfellərdən yoxa çıxanda mənimsədi. 2026-cı ildə isə İran ətrafındakı qarşıdurma Fars körfəzini planetin ən etibarlı enerji anbarından sığorta riskləri zonasına çevirəndə həmin dərs bir daha möhkəmləndi.
Sentyabrın 26-da çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xatırlatdı ki, son otuz ildə ölkəyə 360 milyard dollardan çox investisiya yatırılıb, siyasi və iqtisadi sabitlik isə Azərbaycanda üç onillikdən artıqdır qorunur. Elə həmin çıxışda bu səviyyəli qonaqların, əslində, nəyə görə Bakıya gəldiyini izah edən əsas fikir də səsləndi: otuz il əvvəl imzalanmış sazişlər bu gün də toxunulmaz olaraq qalır.
Mənim jurnalist nəslim 1994-cü ilin sentyabrında “Əsrin müqaviləsi”nin necə imzalandığını yaxşı xatırlayır. O vaxt ölkədə müharibənin yaraları hələ təzə idi, iqtisadiyyat dağılmış vəziyyətdəydi, Qərb neft şirkətləri isə az tanınan gənc dövlətlə müqavilə imzalayaraq böyük riskə gedirdilər. Həmin müqavilə o vaxtdan bəri nə birtərəfli qaydada yenidən yazıldı, nə konyunkturanın təzyiqi ilə “milliləşdirildi”, nə də siyasi şantaj alətinə çevrildi. İyirmi illik dövrlərlə düşünən investor üçün belə reputasiya istənilən vergi güzəştindən daha qiymətlidir.
Buradan dövlət başçısının birbaşa Avropa paytaxtlarına ünvanlanan ikinci mesajı doğur: regiondakı geosiyasi vəziyyət dəyişsə belə, Azərbaycan təchizatçılar üçün cəlbedici ölkə olaraq qalacaq.
Diplomatik dildən iqtisadi dilə tərcümə sadədir. Hörmüz bağlıdırsa, Bakı açıqdır.
Bu düzəndən kimin qazandığı aydındır. Daha maraqlısı uduzanlara baxmaqdır.
Siyahının başında etibarlılığı artıq tankerlərin sığorta haqları ilə ölçülən təchizatçılar dayanır. Fars körfəzində qeyri-müəyyənliyin hər günü Avropanın uzunmüddətli müqavilələrinin bir hissəsini daha riskli kateqoriyaya keçirir.
Ardınca sanksiya zonalarından keçən tranzit marşrutları gəlir. Çindən və Mərkəzi Asiyadan Avropaya sabit yol axtaran daşıyıcı obyektiv şəkildə Xəzər istiqamətinə sıxışdırılır.
Nəhayət, illər boyu Azərbaycanın təcrid olunacağına və Cənubi Qafqazda qeyri-sabitliyin əbədi qalacağına hesab quran regional siyasi qüvvələr uduzur. Bakı zalında təmsil olunan 30 trilyon dollar bu hesablamalara verilən ən inandırıcı cavabdır. Üstəlik, bu cavabı təbliğat yox, bazar verib.
Neft ölkəsi, amma neft artıq azlıqdadır
Azərbaycan haqqında “neft dövləti” stereotipi ən azı on il köhnəlib. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarının göstəriciləri tamam başqa quruluşlu iqtisadiyyat göstərir.
Səkkiz ay ərzində ÜDM 87,71 milyard manata çatıb və real ifadədə 1,2 faiz artıb. Neft-qaz sektoru 0,8 faiz azalaraq təxminən 26,18 milyard manata düşüb. Qeyri-neft-qaz sektoru isə 2,1 faiz böyüyərək təxminən 61,53 milyard manata yüksəlib.
Ölkə əlavə dəyərin 70 faizindən çoxunu artıq neft və qazdan kənarda yaradır. Dövlət başçısı forumdakı çıxışında bu rəqəmi xüsusi vurğuladı.
Diqqətli oxucu burada bir asimmetriyanı dərhal görəcək. Ümumi artımı 1,2 faizə endirən əsas amillərdən biri yetkin yataqlarda hasilatın təbii azalmasıdır. Qeyri-neft iqtisadiyyatı isə bundan təxminən iki dəfə sürətlə artır. Belə dinamika adətən neft asılılığının pik həddini keçib əvəzləmə mərhələsinə daxil olan ölkələr üçün xarakterikdir.
Amma növbəti mərhələnin əsas problemini də açıq demək lazımdır. İxracın strukturu ÜDM-in strukturundan daha yavaş dəyişir.
Karbohidrogenlər hələ də valyuta gəlirlərinin və xarici ticarət profisitinin əsas hissəsini formalaşdırır. Diversifikasiyanın birinci mərhələsi, yəni ölkə daxilində qeyri-neft iqtisadiyyatının yaradılması Azərbaycanda əsasən başa çatıb. İkinci və qat-qat çətin mərhələ isə ölkə hüdudlarından kənarda rəqabət apara bilən qeyri-neft iqtisadiyyatının yaranmasıdır.
Bu iki mərhələ arasındakı fərq prinsipialdır.
Ticarət mərkəzi, restoran, hotel və ya yaşayış kompleksi ÜDM-i artırır, lakin ölkənin dünya iqtisadiyyatındakı yerini demək olar dəyişmir.
Əczaçılıq məhsulu, kimyəvi material, sənaye avadanlığı və ya ərzaq istehsal edib xaricə satan zavod isə tamam başqa effekt yaradır. O, ölkəyə valyuta gətirir, kompetensiyalar formalaşdırır, əlaqəli sahələri özü ilə yuxarı çəkir və tədiyə balansının neft qiymətlərindən asılılığını azaldır.
Buna görə də Bakının iqtisadi siyasətinin növbəti mərhələsi qeyri-neft-qaz sektorunun ÜDM-də payı ilə deyil, yüksək əlavə dəyərli məhsulların ixracdakı payı ilə ölçüləcək.
Bir günə bağlana biləcək borc
Forumun ən güclü cümləsi investisiyalarla yox, borcla bağlı idi.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bildirdi ki, ölkə xarici dövlət borcunu bir gün ərzində sıfıra endirə bilər. Eyni vaxtda həm modernləşən, həm də milyardlarla dollar kreditə xidmət göstərən dövlətlərin fonunda bu bəyanat az qala meydan oxuma kimi səslənir.
Gəlin hesabı yoxlayaq.
2026-cı il sentyabrın 1-nə Azərbaycanın xarici dövlət borcu 4 milyard 559,5 milyon dollar təşkil edib. Bir il ərzində borc 7,8 faiz, təkcə avqust ayında isə daha 31,3 milyon dollar azalıb.
2025-ci ilin yekununda da borc 6,7 faiz azalaraq 4 milyard 813,5 milyon dollara düşmüşdü.
Ölkənin strateji valyuta ehtiyatları sentyabrın əvvəlinə 90 milyard dolları keçirdi. Ehtiyatlarla xarici dövlət borcunun nisbəti təxminən iyirmiyə birdir.
Deməli, dövlət başçısının bəyanatı ritorika deyil, mühasibat faktıdır.
İkinci göstərici isə bəlkə də daha maraqlıdır, sadəcə peşəkar dairələrdən kənarda ona az diqqət yetirilir.
Ölkənin valyuta bazarında dollar təklifinin artıqlığı müşahidə olunur. Təkcə avqust ayında Mərkəzi Bank bazardan 1,5 milyard dollar alıb. Tənzimləyicinin öz ehtiyatları ilin əvvəlindən 3,8 milyard dollar, yəni 33 faiz artaraq 15,3 milyard dollara çatıb.
Milli valyutanın həddən artıq möhkəmlənməsinin qarşısını almaq üçün bazardan dollar alan mərkəzi bank mənzərəsi inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatların əksəriyyətində gördüyümüz mənzərənin tam tərsidir.
Yanvar-avqust aylarında əsas kapitala investisiyalar təxminən 12,68 milyard manat olub və 10 faiz artıb. Bunun təxminən 8,43 milyard manatı qeyri-neft-qaz sektorunun payına düşüb.
İnformasiya və rabitə sektoru 10,7 faiz, nəqliyyat və anbar təsərrüfatı 8,7 faiz, qeyri-neft-qaz sənayesi isə təxminən 5,4 faiz böyüyüb.
Bu rəqəmlər Azərbaycan modelini onlarla başqa ölkədən fərqləndirən əsas nəticəni ortaya qoyur.
Bakı qlobal kapitalı özünü maliyyələşdirməyə pulu olmadığı üçün cəlb etmir. Ölkə valyuta ehtiyatı hesabına ala bilməyəcəyi şeylərə sahib tərəfdaşlar axtarır: texnologiya, istehsal standartları, intellektual mülkiyyət və ən vacibi, xarici bazarlara çıxış.
Sentyabrın 25-də Baş nazirin müavini Samir Şərifovun forum iştirakçılarına oxuduğu müraciətdə bu məntiq açıq şəkildə ifadə olunurdu: Azərbaycan texnologiyanı, ekspertizanı, innovasiyanı və yeni bazarlara çıxışı yüksək qiymətləndirir.
Hər milyardın qoxusu eyni deyil
Bir il əvvəl keçirilən ilk forumda 10 milyard dollardan çox məbləğdə sazişlər imzalanmışdı. Bunun 7 milyard dollardan çoxu qeyri-neft sektoruna aid idi.
İkinci forumun işi daha çətin görünürdü: imzaları işləyən zavodlara və real layihələrə çevirmək.
Ona görə də sentyabrın 26-da tərəflərin mübadilə etdiyi 11 sənəd ilk növbədə sahə strukturu ilə maraq doğurur.
ROX Group ilə tikinti və daşınmaz əmlakın inkişafı sahəsində əməkdaşlıq nəzərdə tutulur. Microsoft-un iştirakı ilə rəqəmsal iqtisadiyyata dair ayrıca sənəd imzalanıb. Digər sənəd günəş və külək enerjisi layihələrini əhatə edir.
Ağstafada plantasiya və emal müəssisələrinin yaradılması planlaşdırılır.
2020-ci ilin noyabrında işğaldan azad edilmiş Ağdamda Agro Dairy və Çexiyanın AGROFERT aqroholdinqinin iştirakı ilə quşçuluq layihəsi həyata keçiriləcək.
Baytarlıq vaksinlərinin istehsalı və əczaçılıq müəssisəsinin yaradılmasına dair sənədlər imzalanıb.
Azərbaycan-Oman Birgə İnvestisiya Fondu “Azər-Türk Bank”da nəzarət hüququ verməyən pay alacaq.
SOCAR, Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi və Esyasoft su idarəçiliyi sahəsində əməkdaşlıq barədə razılığa gəlib.
Azərbaycan və Ukrayna investisiyaların təşviqi ilə bağlı sənəd imzalayıb.
Bu siyahıda ən diqqətçəkən layihə isə yeni texnologiyalar əsasında silisium karbid, silisium oksid və silisium istehsalıdır.
İlk baxışda bu, sənədlərin arasında xırda şriftlə yazılmış bir bənd təsiri bağışlayır. Əslində isə son illərin bəlkə də ən iddialı sənaye siqnalından söhbət gedir.
Silisium karbid güc elektronikasının əsas materiallarından biridir. Müasir elektromobil invertorları, enerji doldurma stansiyaları, günəş enerjisi çeviriciləri və yüksək gərginlikli enerji avadanlıqları onsuz işləyə bilmir.
Mövcud qiymətləndirmələrə görə, silisium karbid altlıqları bazarı getdikcə daha çox Çində cəmləşir. Qərbin avtomobil və enerji şirkətləri isə alternativ təchizat mənbələri axtarır.
Ucuz elektrik enerjisi, öz qazı, Avropaya logistika çıxışı və sabit hüquqi rejimi olan ölkə məhz onların axtardığı profildir.
Tarixdə bunun nümunəsi var.
1972-ci ildə Intel Malayziyanın Penanq adasında kiçik yığım müəssisəsi açdı. Yarım əsr sonra Penanq dünya yarımkeçirici sənayesinin əsas qovşaqlarından birinə çevrildi, Malayziyada isə elektronika ixrac səbətində çoxdan nefti və palma yağını qabaqladı.
Hər şey bir zavoddan başlamışdı. Yerli hakimiyyət isə həmin zavodun ətrafında mühəndis məktəbləri, təchizatçılar və xidmət şirkətləri formalaşdırmadan onu tək buraxmadı.
Azərbaycan üçün “xammalı çıxartdıq, satdıq, sonra hazır məhsulu üçqat baha geri aldıq” modelindən birdəfəlik uzaqlaşmaq sərfəlidir.
İstehsal zəncirinin ölkə daxilində qalan hissəsi nə qədər uzun olarsa, maaşlar, vergi gəlirləri və iqtisadiyyatın texnoloji yetkinliyi də bir o qədər yüksək olar.
İdxaldan asılı daşınmaz əmlaka yatırılan bir milyard dollarla ixrac yönümlü texnoloji istehsala yatırılan bir milyard dollar yalnız investisiya statistikasında eyni görünür.
Exxon qayıdır, “Abşeron” böyüyür: dəbə rəğmən qaz renessansı
Karbohidrogenlərin tezliklə öləcəyi barədə dəbdə olan söhbətlərə Bakı heç vaxt kor-koranə inanmadı və nəticə göstərdi ki, bu yanaşma əsassız deyildi.
Sentyabrın 26-da çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Abşeron” qaz-kondensat yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsinə dair sazişin imzalandığını açıqladı.
Onun sözlərinə görə, layihə üç-dörd ildən sonra ölkədə qaz hasilatını əlavə 5 milyard kubmetr artıracaq.
Miqyasın nə demək olduğunu düzgün anlamaq vacibdir.
SOCAR-ın tərəfdaşlarının Fransanın TotalEnergies və BƏƏ-nin ADNOC şirkətləri olduğu “Abşeron” yatağının birinci mərhələsi 2023-cü ilin yayında ilk qazı verdi, lakin məhdud rejimdə işləyirdi.
İkinci mərhələ üzrə sahə hesablamaları yatağın ildə təxminən 5 milyard kubmetr qaz və 1 milyon tona yaxın kondensat hasilatına çıxmasını nəzərdə tutur.
Müqayisə üçün, Azərbaycanın Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya illik qaz ixracı son illərdə 12-13 milyard kubmetr ətrafında olub.
Yəni söhbət Avropaya hazırkı tədarükün təxminən üçdə birinə bərabər əlavə həcmdən gedir.
Həmin gün imzalanan ikinci saziş daha da simptomatikdir.
Azərbaycan ExxonMobil ilə qeyri-ənənəvi neft və qaz ehtiyatlarının işlənməsinə dair sənəd imzalayıb.
Dövlət başçısı mərcin miqyasını diplomatik pərdəsiz ifadə etdi: kəşfiyyat uğurlu olarsa, bu, Azərbaycanda yeni neft-qaz bumuna gətirib çıxara bilər.
Amerika nəhənginin Azərbaycan yeraltı sərvətlərinə yeni formatda qayıtması Vaşinqtondakı dəyişikliklərin birbaşa nəticəsi kimi təqdim olunur.
Prezident İlham Əliyev Avro-Atlantik məkanda qalıq yanacaqlara münasibətdə əsas yanaşmanın dəyişdiyini açıq şəkildə bildirib və buna görə Prezident Trampa təşəkkür edib.
Cəmi üç il əvvəl beynəlxalq forumda belə bir cümlə ağlasığmaz görünə bilərdi. Bu gün isə reallığın bir hissəsidir: ABŞ administrasiyası neft və qazın üzərindən ideoloji damğanı götürüb, öz resurslarından heç vaxt utanmayan Bakı isə bu dönüşdən maksimum fayda əldə edib.
Tədarük coğrafiyası da əvvəllər fantastik görünən istiqamətlərə genişlənir.
2025-ci ilin avqustundan Azərbaycan qazı Türkiyə üzərindən Suriyaya nəql olunur. Mövcud məlumatlara görə, söhbət Qətərin maliyyə dəstəyi ilə ildə 1,2 milyard kubmetrə qədər həcmdən gedir.
Suriya marşrutu gələcəkdə xroniki enerji qıtlığı yaşayan qonşu Yaxın Şərq bazarlarına çıxış imkanı yarada bilər.
Amma məhz burada Avropalı tərəfdaşlar üçün ən narahat söhbət başlayır.
Böyük qaz layihələri uzunmüddətli müqavilələr tələb edir. On-on beş ildən sonra həmin qazı kimin alacağını bilmədən heç kim hasilata və nəqliyyata milyardlarla dollar yatırmaz.
Bu gün vətəndaşları qaza qənaət etməyə çağıran, dünən isə qazdan tezliklə imtina ediləcəyini elan edən Avropa seçim etməlidir.
Əlavə Azərbaycan qazı barədə söhbətin mənası yalnız investisiya riskinin satıcı ilə alıcı arasında necə bölüşdürüləcəyi müzakirə olunanda yaranır.
Bakı riskin öz payını artıq üzərinə götürüb.
160 giqavat külək, 250 meqavat batareya: Azərbaycan Avropaya elektrik satmaq istəyir
Azərbaycan strategiyasının paradoksu ondadır ki, ölkə eyni vaxtda həm qaz hasilatını artırır, həm də günəş və külək enerjisinə sərmayə qoyur.
Əslində burada ziddiyyət yoxdur.
Ölkə daxilində günəş və ya külək stansiyasının istehsal etdiyi hər kilovat-saat elektrik ixraca yönəldilə biləcək müəyyən həcmdə qazı azad edir.
Yaşıl enerji qaz gəlirlərinin əleyhinə deyil, onların xeyrinə işləyir.
Azərbaycanın Xəzər sektorunda külək enerjisinin potensialı təxminən 160 giqavat qiymətləndirilir.
Texniki potensialla real quraşdırılmış gücü qarışdırmaq olmaz. Bu iki göstəricinin arasında generasiya, yarımstansiyalar, enerji saxlama sistemləri və interkonnektorlara yatırılmalı on milyardlarla dollar dayanır.
İlk addım artıq atılıb.
Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, ölkədə 250 meqavat gücündə enerji saxlama sistemləri fəaliyyət göstərir və bu, yalnız başlanğıcdır.
Dövlət başçısının forumdakı formuləsi birmənalıdır: Azərbaycan çox mühüm elektrik enerjisi təchizatçısına çevrilmək istəyir.
Bu niyyətin iqtisadi təməli 2022-ci ilin dekabrında Buxarestdə qoyulub. Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan yaşıl enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq sazişi imzalayıb. Sənəd Qara dənizin dibi ilə sualtı kabel çəkilməsini nəzərdə tutur.
Bir vaxtlar ekzotika kimi görünən layihə 2026-cı ilin enerji böhranı fonunda Avropa təhlükəsizliyi məsələsinə çevrilib.
Forumda xüsusi həvəslə danışılan üçüncü ölçü də var.
Regionda artıq enerji gücünə malik ölkələrin sayı azdır. Qonşuların əksəriyyəti, o cümlədən Azərbaycanın özündən enerji idxal edir.
Ucuz elektrik enerjisinin artıqlığı isə data mərkəzləri və süni intellekt infrastrukturu üçün xammaldır.
Dövlət başçısının sözlərinə görə, Bakı artıq dünyanın aparıcı şirkətləri ilə çox fəal danışıqlar aparır.
Ölkə ərazisinin 96 faizi qazlaşdırılıb və bu göstərici enerji tutumlu rəqəmsal istehsal üçün hazır baza deməkdir.
Beləliklə, ikikonturlu model formalaşır.
Birinci kontur neft, qaz, neft-kimya və gübrə sektorlarından ibarətdir. Bu xətt gəlir və enerji təhlükəsizliyi təmin edir.
İkinci kontur günəş, külək, enerji saxlama sistemləri və data mərkəzləridir. Bu xətt qazın ixrac imkanlarını genişləndirir, zamanla isə özü Qara dəniz kabeli vasitəsilə Avropaya satılan ayrıca ixrac məhsuluna çevrilir.
16 milyon ton tranzit və niyə bu hələ kifayət deyil
Azərbaycanın növbəti nəhəng resursu coğrafiyadır.
Prezident İlham Əliyev xatırladıb ki, ölkə eyni vaxtda həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub dəhlizlərində fəal iştirak edən azsaylı dövlətlərdəndir. Bu il tranzit yüklərinin həcminin 16 milyon tona çatacağı gözlənilir.
Rəqəm təsirlidir. Amma xəritə öz-özünə pul qazandırmır.
Qlobal logistikanın gəliri konteynerin hərəkətindən yox, onun yol boyu başına gələnlərdən yaranır: anbarlama, çeşidləmə, qablaşdırma, sığorta, ticarət maliyyəsi, təmir, elektron ticarət.
Azərbaycan üçün sadəcə Çin yükünün Avropaya keçdiyi yol olmaq azdır.
Daha sərfəli model həmin yükün dəyərinin bir hissəsini ölkədə saxlamasıdır.
Ələt Azad İqtisadi Zonasının, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının və yenilənmiş dəmir yolu şəbəkəsinin strateji əhəmiyyəti də buradan gəlir.
Dövlət başçısı forumda bu barədə bir çox məsləhətçidən daha sərt danışdı.
Onun sözlərinə görə, çoxlu körpü, liman və gəmi tikmək mümkündür, amma rəqəmsallaşma və gömrük idarəçiliyində geri qalaraq, yük rəsmiləşdirilməsini sadələşdirmədən yenə də uduzmaq olar.
Konteyner tranzit haqqında ən gözəl nitqlərin söyləndiyi marşruta yox, daha sürətli, daha ucuz və daha proqnozlaşdırıla bilən yola gedir.
Bu gün liman, dəmir yolu və gömrük sistemlərinin informasiya platformalarını bir-birinə bağlamaq bəzən əlavə bir körpü tikməkdən daha qiymətlidir.
Tranzit üçün geosiyasi fon isə bəlkə də heç vaxt bu qədər əlverişli olmayıb.
BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Azərbaycanla Ermənistan arasında de-fakto sülhün əldə olunduğunu bildirib.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən görüşdə sülh sazişinin mətninin paraflanması və Zəngəzurdan keçəcək marşrut konsepsiyasının rəsmiləşdirilməsindən sonra Cənubi Qafqaz son otuz ildə ilk dəfə investorun gözündə açıq cəbhəsi olmayan region kimi görünür.
90 mindən çox vətəndaş artıq işğaldan azad edilmiş ərazilərə qayıdıb.
Dövlət başçısının sentyabrın 25-də səsləndirdiyi “Cənubi Qafqazda formalaşan sülh investisiyalar üçün yeni imkanlar yaradır” fikri qalib tərəfin dilində xahişdən çox dəvət kimi səslənir.
Mərkəzi Asiya da hərəkətə gəlir.
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Amerika biznes nümayəndə heyəti ilə Özbəkistana səfərə hazırlaşır.
Daşkəndə və ya Daşkənddən ən qısa, İran və Rusiya ərazisindən keçməyən marşrutla hərəkət edəcək istənilən Amerika konteyneri qaçılmaz olaraq Xəzər və Azərbaycan üzərindən keçəcək.
Mis, qızıl, su: ikinci nəsil yeraltı iqtisadiyyat
Enerji keçidi dövründə mədənçilik artıq “köhnə sənaye” deyil.
Elektromobillər, batareyalar, külək turbinləri və elektrik şəbəkələri dünya hasilatının hələ hazır olmadığı həcmdə mis, sink və nadir metallara ehtiyac duyur.
Forum ərəfəsində, sentyabrın 24-də açıqlanan iki rəqəm miqyas barədə təsəvvür yaradır.
Filizçay polimetal yatağı layihəsinin iqtisadi dəyəri 29,7 milyard manat qiymətləndirilib.
AzerGold rəhbərliyi Söyüdlü və Ortakənd yataqlarında 1,28 milyon unsiya qızıl hasil ediləcəyini bildirib.
Avropa İnvestisiya Bankı isə forum çərçivəsində Azərbaycanın mədənçilik sektoruna sərmayə yatırmağa maraq göstərdiyini açıq şəkildə bəyan edib.
Burada klassik tələ hamıya məlumdur: çıxart, vaqona yüklə, ölkədən apar.
Ən yüksək gəlir isə zənginləşdirmə, metallurgiya, material və komponent istehsalı ölkə daxilində həyata keçiriləndə yaranır.
Silisium karbid layihəsi ilə Filizçay eyni iqtisadi məntiqin iki halqasıdır.
Ərzaq təhlükəsizliyi də artıq sırf sahə məsələsi olmaqdan çıxaraq strateji mövzuya çevrilib.
Prezident İlham Əliyev bunu daxili tələbatla bağlı əsas prioritetlərdən biri adlandırıb.
Kənd, meşə və balıqçılıq təsərrüfatı ÜDM-in təxminən 6,2 faizini formalaşdırır. Amma sektorun real çəkisi bu rəqəmdən qat-qat böyükdür. Regionlarda məşğulluğun mühüm hissəsi burada cəmlənib, ərzaq idxalı və istehlak inflyasiyasının bir hissəsi də buradan qaynaqlanır.
Ağdamdakı quşçuluq kompleksi, Ağstafadakı müəssisələr, baytarlıq vaksinləri istehsalı və SOCAR ilə Esyasoft-un su layihəsi əslində vahid zəncir yaradır.
Quraq regionda su bəzən neftdən də qiymətlidir.
Su ehtiyatlarının rəqəmsal idarə olunması isə imzalanan on bir sənəd arasında bəlkə də ən az qiymətləndirilənidir.
Ən qıt resursu heç bir pula almaq olmur
Müasir zavod almaq olar.
Avadanlıq sifariş etmək, proqram təminatı əldə etmək, konsultant tutmaq mümkündür.
Amma milli mühəndislik məktəbini pulla bir gecədə qurmaq mümkün deyil.
Prezident İlham Əliyevin forumda təhsili bir nömrəli prioritet adlandırması bütün gündəmin bəlkə də ən dəqiq nöqtəsidir.
Əhalinin demək olar yüz faizlik savadlılıq göstəricisi möhkəm baza yaradır.
Ancaq yüksək əlavə dəyərli iqtisadiyyata yarımkeçirici mühəndisləri, kimyaçılar, biotexnoloqlar, energetiklər, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri, logistlər və maliyyə analitikləri lazımdır.
Silisium karbid zavodu və ya data mərkəzi tikməyə gələn investor əmin olmalıdır ki, beş ildən sonra personalın yarısını xaricdən gətirməli olmayacaq.
Dövlət siyasəti bu istiqamətdə artıq hərəkət edir. Forum ərəfəsində dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsi üçün yeni mexanizmin tətbiqi elan olunub.
Microsoft ilə əməkdaşlıq, rəqəmsal iqtisadiyyatın və kibertəhlükəsizlik infrastrukturunun inkişafı yalnız onların ətrafında yerli mütəxəssislər, startaplar və tədqiqat mərkəzləri ekosistemi yarandıqda uzunmüddətli dəyər qazanacaq.
Bu məntiqdə təhsilə xərclər istehsal infrastrukturuna kapital qoyuluşudur və Ələt limanından heç də az strateji deyil.
Bundan sonra nə olacaq: təqvim üçün dörd tarix
Proqnozsuz analitika sadəcə ədəbiyyatdır.
Oxucunun gələcəkdə bu məqaləni yoxlaya bilməsi üçün dörd zaman nöqtəsi müəyyənləşdirək.
Birincisi. 2026-cı ilin yekununda Azərbaycan üzərindən tranzit elan olunan 16 milyon tona çatacaq. 2027-ci ildə isə Ermənistan istiqamətində geosiyasi risklərin azalması və Mərkəzi Asiyaya marağın artması fonunda 18 milyon tonu keçəcək.
İkincisi. 2027-ci il yanvarın 1-nə xarici dövlət borcu 4,5 milyard dollardan aşağı düşəcək. Neftin hazırkı qiymətləri qorunarsa, strateji valyuta ehtiyatları 90 milyard dollardan yuxarı qalacaq.
Üçüncüsü. 2027-ci ilin sonunadək Bakıda iştirak edən iri fondlardan ən azı biri Azərbaycanın enerji və ya logistika infrastrukturuna birbaşa sərmayə elan edəcək. İnfrastruktur üzrə ixtisaslaşan strukturlar, ilk növbədə BlackRock tərkibində GIP və Brookfield mümkün namizədlər sırasındadır.
Dördüncüsü. “Abşeron” yatağının ikinci mərhələsindən ilk qaz 2029-2030-cu illərdə alınacaq, Avropalı alıcılarla uzunmüddətli müqavilələr məsələsi isə 2027-ci ildə Bakı-Brüssel qaz dialoqunun əsas mövzusuna çevriləcək.
Amma bir sual qalır və mənim hələ ona cavabım yoxdur.
Silisium karbid istehsalında yetişmiş ilk azərbaycanlı mühəndisin öz şirkətini quraraq məhsulunu Almaniyaya satması üçün neçə il lazım olacaq?
Neft başlanğıc kapitalı kimi
Ağıllı diversifikasiyanı neft iqtisadiyyatına qarşı populist mübarizədən bir şey fərqləndirir: ağıllı model sərvətin mənbəyindən imtina etmir, ondan başlanğıc kapitalı kimi istifadə edir.
Azərbaycanın neft və qazdan imtina etməsinə ehtiyac yoxdur.
Əsas məsələ karbohidrogenlər hələ baha və tələbatlı resurs olduğu müddətdə həmin pulla gələcəkdə onsuz da rəqabət apara biləcək iqtisadiyyat qurmağa çatdırmaqdır.
Bakı bir dəfə artıq buna bənzər transformasiya həyata keçirib.
1994-cü ildə ölkə nefti geosiyasi subyektliyə çevirdi.
İndi vəzifə daha çətindir: ehtiyatları məhsuldarlığa, coğrafiyanı logistika rentasına, qazı yeni sənayeləşmənin maliyyə mənbəyinə, Xəzərin küləyini ixrac məhsuluna, təhsili isə milli istehsal gücünə çevirmək.
Uğurun meyarları sərt olacaq: qeyri-neft-qaz ixracının payı, əmək məhsuldarlığı, yüksək maaşlı iş yerlərinin sayı, rəqəmsal xidmətlərin ixracı, Azərbaycan şirkətlərinin beynəlxalq təchizat zəncirlərində iştirakı.
Sentyabrın 26-da Bakıda plenar çıxışlar başa çatanda idarəetməsində 30 trilyon dollar olan fondların nümayəndələri ikitərəfli görüşlərə dağılışdı.
Təxminən elə həmin saatlarda başqa bir tanker Hörmüz boğazının girişində heç kimin verə bilmədiyi icazəni gözləyirdi.
İki dünya arasındakı bütün fərq bundan ibarətdir.
Biri risk satır.
Digəri isə otuz ildir qüvvədə qalan imza.
Növbəti onilliyin əsas intriqası isə artıq Azərbaycanın nə qədər kapital cəlb edə biləcəyində deyil.
Əsas sual ölkənin həmin kapitalın nə qədərini öz əlavə dəyəri üçün işlədə biləcəyidir: zavodlarda, laboratoriyalarda, universitetlərdə və bir gün ölkə üçün Xəzərin dibindəki bütün ehtiyatlardan daha qiymətli olacaq insanların beynində.