ABŞ və İsrailin zərbələri müəssisələri dağıdıb, rialı çökdürüb, milyonlarla iranlını işsiz qoyub. Lakin iqtisadi fəlakət hələlik Tehranı təslim olmağa məcbur etməyib. Əksinə, bu böhran SEPAH-ı gücləndirir, hakim elitanı daha da radikallaşdırır və Hörmüz boğazını qlobal şantaj alətinə çevirir.
İran müharibəni mühasibat hesabatlarında uduzur, amma siyasi müstəvidə hələ məğlub olmayıb.
ABŞ və İsrailin beş aydır davam edən zərbələrinin başlıca paradoksu da budur. Ölkənin hərbi infrastrukturu iflic vəziyyətinə salınıb. Sənaye mərkəzləri ciddi ziyan görüb. Neft-kimya sektoru fasilələrlə işləyir. Milli valyuta hakimiyyət qiymətləri yeniləməyə macal tapmamış dəyərdən düşür. Milyonlarla insan işini itirib və ya itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. İnflyasiya maaşları əridir, idxal daralır, ticarət kanalları bağlanır, dövlət isə eyni vaxtda müharibəni, repressiya aparatını, subsidiyaları və bərpa işlərini maliyyələşdirməyə məcbur qalır.
Amma İslam Respublikası təslim olmayıb.
Tehran nüvə məsələsindəki mövqeyindən geri çəkilməyib, raket proqramını ləğv etməyib, Livandakı “Hizbullah”la əlaqələri kəsməyib və Hörmüz boğazına nəzarəti əldən verməyib. Vaşinqton və Qüdsdə rejim dəyişikliyinə ümid bəsləyənlərin gözlədiyi kütləvi üsyan da baş verməyib. İranın dövlət maşını daha yoxsul, daha qəzəbli və daha gözlənilməz hala gəlib, lakin işləməyə davam edir.
İrana qarşı iqtisadi müharibə ölçülməsi ən asan olan sahələrdə nəticə verir: dağıdılmış zavodlarda, bağlanmış müəssisələrdə, itirilmiş iş yerlərində, real gəlirlərin azalmasında və qiymətlərin bahalaşmasında.
Ancaq strateji nəticənin görünməli olduğu əsas sahədə, yəni rejimin davranışının dəyişdirilməsində hələlik işlək mexanizmə çevrilməyib.
Münaqişə uzandıqca əsas sual daha kəskin səslənir: ABŞ və İsrail İranı sındırır, yoxsa daha hərbiləşmiş, qapalı və revanşist bir dövlət yaradır?
Banka qoymaq mümkün olmayan qələbə
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian rejimin ayaqda qalmasını tarixi zəfər kimi təqdim etməyə çalışır. Onun formulu sadədir: dünyanın iki ən güclü hərbi dövləti İran xalqını boyun əyməyə məcbur edə bilmədi, deməli, İran qalib gəldi.
Ancaq bu fikrin davamı artıq qələbə nitqindən çox zəifliyin etirafı kimi səslənir. Pezeşkian iqtisadiyyatı və əhalinin həyat səviyyəsini qarşıdurmanın əsas cəbhəsi adlandırır. O anlayır ki, rejimin hərbi dayanıqlılığı hələ müharibədən əvvəl də xroniki böhran içində olan təsərrüfat sisteminin dağıdılması hesabına təmin edilir.
İran hökumətinin ilkin hesablamasına görə, birbaşa və dolayı zərərin həcmi 270 milyard dollara çatıb. Bu rəqəm siyasiləşdirilib və yekun göstərici sayıla bilməz. Bununla belə, hətta xeyli aşağı müstəqil qiymətləndirmələr də itkilərin miqyasının adi sanksiya resessiyası ilə müqayisəyə gəlmədiyini göstərir.
Söhbət təkcə dağıdılmış obyektlərin dəyərindən getmir. Bu məbləğə dayandırılmış istehsal, pozulmuş ixrac, logistika itkiləri, enerji təchizatındakı fasilələr, sərmayələrin azalması, kapital axını və gələcək bərpa xərcləri də daxildir.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun aktual proqnozuna əsasən, 2026-cı ildə İranın real ümumi daxili məhsulu 5,4 faiz azalacaq, istehlak qiymətlərinin artımı isə 68,9 faizə çatacaq. Hətta bu proqnoz belə həddindən artıq yumşaq çıxa bilər. Çünki hesablamalarda yeni eskalasiyanın bütün nəticələri, nəqliyyat infrastrukturuna hücumlar və gəmiçiliyə tətbiq ediləcək əlavə məhdudiyyətlər tam nəzərə alınmayıb.
İran iqtisadiyyatı bundan əvvəl də sanksiya şokları ilə üzləşib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp 2018-ci ilin mayında Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından çıxdıqdan sonra Vaşinqton neft, bank, nəqliyyat və sığorta sektorlarına qarşı məhdudiyyətləri bərpa etmişdi. İranın keçmiş prezidenti Həsən Ruhani bildirirdi ki, 2020-ci ilədək sanksiyalar ölkəyə 150 milyard dollara başa gəlib.
Lakin indiki böhran mahiyyət etibarilə fərqlidir. Sanksiyalar iqtisadiyyatı gəlirlərdən tədricən məhrum edir. Müharibə isə eyni anda avadanlıqları, infrastrukturu, istehsal zəncirlərini və ixtisaslı kadr potensialını məhv edir.
Bu, artıq sadəcə valyuta qıtlığı deyil. Bu, ölkənin istehsal etmək, ixrac etmək və dağıdılanları bərpa etmək qabiliyyətinin aşınmasıdır.
270 milyard dollar: ödəyəcək adamı olmayan hesab
Zərərlə bağlı rəsmi qiymətləndirmə İran iqtisadiyyatının dollar ifadəsində illik həcminin böyük hissəsinə bərabərdir. Hətta real məbləğ xeyli aşağı olsa belə, itkilərin strukturu fəlakətli görünür.
Hava hücumlarının hədəfi yalnız aviabazalar, raket obyektləri, SEPAH qərargahları və “Bəsic” bölmələri olmayıb. Metallurgiya, energetika, kimya sənayesi, nəqliyyat, rabitə, anbarlar, dəmir yolları və ikili təyinatlı müəssisələr də atəş altına düşüb.
Peyk görüntüləri və videomateriallara əsaslanan araşdırmalar onlarla hərbi obyektin zədələndiyini təsdiqləyib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranın hərbi dəniz və hərbi hava qüvvələrinin tamamilə məhv edildiyini iddia edib. Belə mütləq ifadələr siyasi mübaliğədir. İran raket buraxmağa, pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə etməyə, gəmilərə hücum çəkməyə və regiondakı ABŞ infrastrukturunu vurmaq imkanlarını nümayiş etdirməyə davam edir.
Bununla belə, hərbi potensiala vurulan zərərin miqyası şübhə doğurmur. Aviabazalar, hərbi dəniz obyektləri, hava hücumundan müdafiə sistemləri, anbarlar, komanda məntəqələri, SEPAH bazaları və daxili müqaviməti yatırmaq üçün nəzərdə tutulan qüvvələr zədələnib.
Vaşinqtonun əsas problemi ondadır ki, ayrı-ayrı obyektlərin məhv edilməsi bütöv sistemin sıradan çıxarılması demək deyil. İranın müdafiə modeli əvvəlcədən tükəndirmə müharibəsinə uyğun qurulub: qüvvələrin səpələnməsi, yeraltı komplekslər, mobil qurğular, komandanlıq sisteminin təkrarlanması və funksiyaların bir hissəsinin qeyri-dövlət silahlı birləşmələrinə ötürülməsi.
Bərpanın qiyməti nəhəng olacaq. Lakin bərpa prosesinin özü də hərbi elita üçün yeni hakimiyyət mənbəyinə çevrilir.
İran daxilində ən iri tikinti, energetika, telekommunikasiya və logistika layihələri onilliklər boyu SEPAH-la əlaqəli strukturlar arasında bölüşdürülüb. Dağıntı nə qədər çox olarsa, dövlət müqavilələrinə, xarici valyutaya, idxal lisenziyalarına və xarici satınalma sxemlərinə məhz İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun çıxış əldə etməsi ehtimalı da bir o qədər yüksəlir.
İqtisadi müharibə İranı dövlət kimi zəiflədə, eyni zamanda SEPAH-ı dövlət içində dövlət kimi gücləndirə bilər.
Əsəluyəyə zərbə: zavodlar deyil, qarşıdakı on il bombalanır
İranın neft-kimya sisteminə endirilən zərbə xüsusilə ağır olub.
Məhşəhr və Əsəluye sadəcə sənaye rayonları deyildi. Bunlar polimer, metanol, ammonyak, karbamid və digər məhsulların istehsalı üzrə əsas mərkəzlər idi. Həmin məhsullar xam neftin birbaşa ixracından kənar kanallarla ölkəyə valyuta gətirirdi. Cənubi Pars İranın neft-kimya istehsalının əhəmiyyətli hissəsini təmin edir və ölkənin ən böyük qaz yatağı ilə bağlı idi.
Belə obyektlərin zədələnməsi zəncirvari reaksiya doğurur. Məhsul istehsalı dayanır. Əlaqəli müəssisələrə xammal tədarükü pozulur. Daxili qiymətlər yüksəlir. İxrac gəlirləri yoxa çıxır. Vergi daxilolmaları azalır. Podratçılar fəaliyyətini dayandırır. İşçilər ixtisar olunur. Bankların problemli kreditlərinin sayı artır.
Bəzi müəssisələrdəki avadanlıqları Qərb və ya Asiya texnologiyaları, lisenziyalar, ixtisaslaşdırılmış proqram təminatı və servis xidməti olmadan əvəz etmək mümkün deyil. Sanksiyalar satınalmaları çətinləşdirir, blokada isə çatdırılma və sığorta xərclərini artırır. Hətta müharibə dayandırılsa belə, ayrı-ayrı sənaye komplekslərinin tam bərpası illərlə çəkə bilər.
Foundation for Defense of Democracies təşkilatının hesablamasına görə, iqtisadi zərərin təxminən üçdəikisi birbaşa hava kampaniyası, qalan hissəsi isə dəniz blokadası ilə bağlı olub. Təşkilat həmçinin ən ağır zərbələrdən birinin müharibədən əvvəlki neft-kimya istehsalının təxminən yarısı ilə əlaqəli olan Cənubi Pars obyektlərinə endirildiyini bildirib.
Bu qiymətləndirmələr Tehrana qarşı sərt siyasəti açıq şəkildə müdafiə edən struktur tərəfindən hazırlanıb. Buna görə də onların siyasi mövqeyi nəzərə alınmalıdır. Lakin hədəflərin seçimi özü göstərir ki, məqsəd yalnız İranın hərbi potensialını deyil, onun iqtisadi təkrar istehsal bazasını da dağıtmaq olub.
Məcburetmə ilə iqtisadi boğma arasındakı sərhəd məhz buradan keçir. Obyekti bir neçə aya bərpa etmək mümkündürsə, zərbə təzyiq vasitəsi sayılır. Onun yenidən qurulması on il çəkirsə, söhbət artıq ölkənin dünya iqtisadiyyatındakı yerini dəyişdirmək cəhdindən gedir.
Rial raketlərdən daha sürətlə düşür
Böhranın ən dəqiq gündəlik göstəricisi rialın məzənnəsi olaraq qalır.
Aprelin sonunda İran valyutası bir dollar üçün təxminən 1,81 milyon rialadək ucuzlaşıb və cəmi iki gün ərzində 15 faizə yaxın dəyər itirib. Buna döyüşlər və bayramlar dövründən sonra xarici valyutaya yığılıb qalmış tələbat, ixrac gəlirlərinin azalması və uzunmüddətli blokada gözləntiləri səbəb olub.
İran Mərkəzi Bankının martın 20-dən aprelin 20-dək olan dövr üzrə məlumatına görə, illik inflyasiya 65,8 faizə çatıb.
Çöküş mexanizmi çoxdan məlumdur. Dövlət neft və neft-kimya gəlirlərini itirir. İxracatçılar qazandıqları valyutanı ölkəyə qaytara bilmirlər. İdxalçılar dollar və dirhəm tapa bilmirlər. Biznes və əhali yığımlarını qızıla və xarici valyutaya çevirir. Mərkəzi Bank məhdud ehtiyatlarını xərcləyir, lakin tələbatı ödəyə bilmir.
Rialın zəifləməsi idxalı bahalaşdırır, qiymət artımı isə milli valyutadan qaçışın növbəti dalğasını gücləndirir.
Beləcə, qapalı dairə yaranır: müharibə valyuta daxilolmalarını azaldır, devalvasiya inflyasiyanı artırır, inflyasiya gəlirləri dəyərdən salır, gəlirlərin azalması daxili tələbi daraldır, tələbin azalması isə iflaslara və işdən çıxarmalara gətirib çıxarır.
Ərzaq inflyasiyası xüsusilə təhlükəlidir. Dünya Bankı hələ 2026-cı ilin fevralında istehlak qiymətlərinin illik ifadədə 62,2 faiz, ərzaq qiymətlərinin isə rekord səviyyədə, 99 faiz artdığını qeydə almışdı.
Hökumət buna adambaşına 10 milyon rial, təxminən yeddi dollar dəyərində elektron vauçerlər paylamaqla cavab verdi. Proqram təxminən 80 milyon vətəndaşı əhatə etdi. Belə ödəniş ən kasıb ailələrdə aclığı bir qədər gecikdirə bilər, amma alıcılıq qabiliyyətinin sistemli şəkildə çökməsini kompensasiya edə bilməz.
Dünya Bankının hesablamalarına görə, hazırkı böhran bütün miqyası ilə inkişaf etməzdən əvvəl belə iranlıların təxminən 36 faizi alıcılıq qabiliyyəti pariteti ilə gündə 8,30 dollardan az gəlirlə yaşayırdı.
Müharibə bu təbəqəni yalnız yoxsullar hesabına genişləndirmir. Şəhər qulluqçuları, mühəndislər, kiçik müəssisə sahibləri, müəllimlər, tacirlər və ixtisaslı fəhlələr də aşağı sosial təbəqəyə sürüklənir.
Bu, artıq ucqar bölgələrin yoxsulluğu deyil. Bu, İranın orta sinfinin dağıdılmasıdır.
Bir milyon iş yeri yoxa çıxıb, əmək bazarının yarısı növbəti sıradadır
İranın əmək nazirinin müavini Qulam Hüseyn Məhəmmədi bildirib ki, müharibə birbaşa olaraq bir milyondan çox iş yerini məhv edib, dolayısı ilə isə daha iki milyonadək insanı normal məşğulluq imkanından məhrum qoyub.
İranlı iqtisadçı Hadi Kahəlzadə ikinci dərəcəli təsirlər səbəbindən təhlükə altına düşən iş yerlərinin sayını 10-12 milyon civarında qiymətləndirir. Bu, ölkənin işçi qüvvəsinin təxminən yarısı deməkdir.
Bu rəqəm həmin iş yerlərinin hamısının artıq itirildiyi mənasına gəlmir. Söhbət mövcudluğu idxaldan, logistika imkanlarından, enerjidən, internetdən, ödəniş sistemindən və işlək sənaye zəncirlərindən asılı olan müəssisə və peşələrdən gedir.
Ən həssas sahələr kiçik biznes, pərakəndə ticarət, nəqliyyat, rəqəmsal xidmətlər, turizm, istehlak mallarının istehsalı və tikinti podratçılığıdır. İri dövlət şirkəti subsidiyalı kredit, xarici valyutaya çıxış və ya yeni sifariş ala bilər. Kiçik müəssisə isə bir neçə həftə xammalsız, elektriksiz və müştərisiz qaldıqdan sonra qapısına qıfıl vurur.
Dünya Bankı İranın 2025/26-cı maliyyə ilinin yekunlarına əsasən, əsas kapitala ümumi investisiyaların 11,9 faiz, mal və xidmət idxalının isə 14,8 faiz azalacağını gözləyirdi.
Bu rəqəmlər yalnız keçmiş itkiləri deyil, gələcək istehsal gücü çatışmazlığını da təsvir edir. Ölkə bu gün avadanlıq idxal etmirsə, sabah məhsul istehsal edə bilməyəcək.
Yüksək inflyasiya şəraitində işsizlik xüsusilə dağıdıcı təsir göstərir. Dövlət büdcə işçiləri və güc strukturlarının əməkdaşlarına maaş vermək üçün pul çap edə bilər. Amma eyni üsulla ehtiyat hissəsi, elektrik enerjisi, ixrac bazarı və sahibkarların etimadını yaratmaq mümkün deyil.
Müharibə İslam Respublikasının sosial müqaviləsini qiyməti sürətlə ucuzlaşan bir sövdələşməyə çevirir. Rejim əhalidən sədaqət tələb edir, əvəzində isə getdikcə daha az təhlükəsizlik, gəlir və sosial təminat təklif edir.
Aclıq niyə inqilaba çevrilmir
Vaşinqton və Qüds Yaxın Şərqdə dəfələrlə iflasa uğramış bir məntiqdən çıxış edirdi: əhali hakimiyyətə nifrət edirsə, həmin hakimiyyətə endirilən zərbələri alqışlamalıdır.
Lakin vətəndaş eyni anda həm rejimə nifrət edə, həm də xarici aviasiyanın onun ölkəsini bombalamasını istəməyə bilər.
Etiraz dalğası 2025-ci il dekabrın 28-də rialın çöküşündən, inflyasiyadan və normal biznes aparmağın mümkünsüzlüyündən narazı olan tacirlərin çıxışları ilə başladı. Sonra tələblər sürətlə siyasi xarakter aldı. Yanvarda etirazlar çoxsaylı şəhərləri bürüdü və 1979-cu il İslam İnqilabından bəri ölkənin ən ağır daxili böhranına çevrildi.
Repressiyalar misli görünməmiş səviyyədə idi. İran hakimiyyəti 3 117 nəfərin öldüyünü rəsmən etiraf etdi. Daha sonra HRANA hüquq müdafiə təşkilatı ölənlərin sayının yeddi mini keçdiyini, on minlərlə insanın həbs olunduğunu bildirdi.
Rabitənin kəsilməsi, senzura və ölkənin qapalı olması səbəbindən zorakılığın yekun miqyasını müstəqil şəkildə yoxlamaq mümkün deyil. Lakin hətta rəsmi rəqəm belə böhranın nə qədər dərin olduğunu göstərir.
İlk baxışda rejim zəifləmişdi. ABŞ Prezidenti Donald Tramp iranlıları etirazları davam etdirməyə çağırır və onları dəstəkləməyə hazır olduğunu bəyan edirdi. İsrail rəhbərliyi də komanda strukturlarının və etirazları yatıran qüvvələrin məhv edilməsinin üsyan üçün fürsət pəncərəsi açacağına ümid bəsləyirdi.
Bu baş vermədi.
Xarici zərbələr cəmiyyətin psixologiyasını dəyişdi. İqtisadi etirazı xarici müharibə təhlükəsi arxa plana atdı. Hətta rejimin əleyhdarları belə İran şəhərlərini, universitetlərini, sənaye müəssisələrini və yaşayış rayonlarını bombalayan dövlətlərin müttəfiqi kimi görünmək istəmirdilər.
Qızlar məktəbinin vurulması barədə xəbərlərdən sonra Vaşinqtonun çağırışları ilə üst-üstə düşən istənilən ictimai fəallıq müxalifət üçün siyasi baxımdan zəhərli hala gəldi.
Rejim bütün etiraz hərəkatını xarici sui-qəsdin tərkib hissəsi elan etmək imkanı qazandı. Bir müddət əvvəl inflyasiyaya görə cəmiyyət qarşısında özünə haqq qazandırmağa çalışan hakimiyyət yeni arqument əldə etdi: ölkə hücuma məruz qalıb, siyasi dəyişiklik tələbi isə düşmənin işinə yarayır.
Hərbi kampaniya daxili narazılığı yox etmədi. Sadəcə onu müvəqqəti olaraq müstəqil siyasi dildən məhrum etdi.
Rejimin güc strukturları var, müxalifətin isə dövləti yoxdur
İnqilab üçün yoxsulluq, qəzəb və hakimiyyətə nifrət kifayət etmir. Bunun üçün elita daxilində parçalanma, komandanlıq böhranı, təşkilatlanmış müxalifət, alternativ legitimlik mərkəzi və güc strukturlarının heç olmasa bir hissəsinin etirazçıların tərəfinə keçməsi lazımdır.
Bu şərtlərin heç biri tam şəkildə formalaşmayıb.
SEPAH, “Bəsic”, polis, kəşfiyyat strukturları və məhkəmə sistemi idarəetmə şaqulisini qoruyub saxlayıb. Onlar itkilər veriblər, amma dağılmayıblar. Üstəlik, müharibə onların siyasi çəkisini artırıb: təhlükəsizliyə, resurslara, valyutaya, müqavilələrə və dövlət himayəsinə çıxışı məhz bu strukturlar bölüşdürür.
İran müxalifəti isə parçalanmış vəziyyətdə qalır. Monarxistlər, respublikaçılar, solçular, milli hərəkatlar, etnik təşkilatlar və rejimin keçmiş funksionerləri bir-birinə etibar etmirlər. Onların keçid dövrü üçün ortaq proqramı, vahid komandanlığı və ölkə daxilində davamlı təşkilati şəbəkəsi yoxdur.
Reuters agentliyinin Rza Pəhləvinin fəaliyyəti ilə bağlı araşdırması göstərib ki, o, tanınmışlığını və diasporanın bir hissəsinin dəstəyini İran daxilində kütləvi siyasi struktura çevirə bilməyib. ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası da onun ölkənin gələcək lideri kimi irəli sürülməsi ehtimalından məsafə saxlayıb.
Bu, rejim dəyişikliyi strategiyasının fundamental problemidir. Mövcud hakimiyyəti dağıtmaq yenisini qurmaqdan daha sürətli başa gəlir. Alternativ sistem olmadıqda isə yaranmış boşluğu liberal mühacirlər deyil, silahlı təşkilatlar, regional komandirlər, kriminal şəbəkələr və köhnə aparatın ən intizamlı hissələri doldurur.
İranda belə qüvvə SEPAH-dır.
Sanksiyalar siyasi elitanı deyil, cəmiyyəti daha sürətlə dağıdır
İqtisadi təzyiq nadir hallarda hamıya eyni dərəcədə təsir edir.
Yüksək vəzifəli məmurun, SEPAH komandirinin və ya dövlət korporasiyasının rəhbərinin valyutaya, qurumlara məxsus tibb xidmətlərinə, xidməti mənzilə, qapalı idxal kanallarına və qorunan gəlirlərə çıxışı var. Fəhlə, müəllim və ya mağaza sahibi isə rialla aldığı maaşla dolanır və ərzağı bazar qiymətinə alır.
Buna görə də sanksiyalar və blokada ilk növbədə rejimi deyil, cəmiyyətin müstəqilliyini məhv edir.
Orta sinif əmanətlərini itirir. Sahibkar dövlət lisenziyasından asılı vəziyyətə düşür. Şirkət hərbi vasitəçi axtarmağa məcbur olur. İdxalçı boz kanallara nəzarət edən strukturlara pul ödəyir. Banklar kreditləri siyasi himayəsi olan müştərilərin xeyrinə bölüşdürür. Qara bazar böyüyür, ona nəzarət edənlər isə varlanır.
SEPAH onilliklər ərzində sanksiya sisteminə uyğunlaşıb. Onun müəssisələri tikinti, energetika, neft sektoru, telekommunikasiya, nəqliyyat və xarici ticarət sahələrində fəaliyyət göstərir. Qanuni biznes aparmaq nə qədər çətinləşirsə, qeyri-qanuni marşrutlara nəzarət edənlərin qazancı bir o qədər artır.
Qərbin təzyiqinin ən xoşagəlməz nəticələrindən biri də budur: sanksiyalar milli gəliri azalda, eyni zamanda həmin gəlirin güc elitasının nəzarətində olan hissəsini artıra bilər.
Rejim mütləq rəqəmlərlə yoxsullaşır, amma öz əhalisi ilə müqayisədə daha da güclənir.
Vaşinqton razılaşma, İsrail isə başqa İran istəyir
ABŞ və İsrail eyni rəqibə qarşı iki fərqli müharibə aparır.
İsrail sağçıları üçün İslam Respublikasının məhv edilməsi və ya ciddi şəkildə zəiflədilməsi ayrıca məqsəddir. İsrailin maliyyə naziri Bezalel Smotriç açıq şəkildə bildirib ki, ən yaxşı nəticə rejimin devrilməsinə qədər zəiflədilməsi olardı.
İsrail İranı yalnız nüvə proqramı olan dövlət kimi görmür. Tehran silahlı müttəfiqlər şəbəkəsinin mərkəzi, raket texnologiyalarının mənbəyi, “Hizbullah”ın maliyyə himayədarı və İsrailin mövcudluq hüququnu inkar edən ideoloji rəqibdir. İsrailin baxışına görə, rejimi və onun regional infrastrukturunu qoruyub saxlayan hər hansı razılaşma növbəti müharibəni yalnız təxirə salır.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə başqa cür hərəkət edir. Münaqişə boyunca onun məqsədləri dəyişsə də, tədricən iki əsas hədəfə qədər daralıb: İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçiliyi bərpa etmək.
Ağ Evin rəsmi bəyanatlarında İranın raket və hərbi dəniz potensialının bir hissəsinin məhv edilməsi də yer alırdı. Lakin rejim dəyişikliyi artıq müharibənin başa çatması üçün məcburi şərt sayılmırdı.
Bu fərq ABŞ-İran memorandumunun layihəsində özünü göstərdi. Sənəddə sanksiyalardan istisnalar, neft ixracının bərpası, aktivlərin mərhələli şəkildə dondan çıxarılması və ən azı 300 milyard dollar həcmində yenidənqurma və iqtisadi inkişaf fondunun yaradılması nəzərdə tutulurdu. Bunun həyata keçirilməsi üçün maliyyə əməliyyatlarına xüsusi lisenziya və icazələr lazım idi.
Belə sənəd tam iqtisadi məhvetmə siyasəti ilə uzlaşmır. O göstərir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Tehran onun şərtlərini qəbul edəcəyi təqdirdə İranın bərpasına yardım etməyə hazırdır.
Başqa sözlə, Vaşinqton iqtisadi ağrıdan bazarlıq vasitəsi kimi istifadə edir. İsraildə hakim koalisiyanın bir hissəsi isə iqtisadi dağıntını rejimin sökülməsinə aparan yol hesab edir.
Bu iki strategiya bombardmanlar zamanı üst-üstə düşə bilər, amma danışıqlar başlayanda bir-biri ilə toqquşur.
Hörmüz: İranın yaratmağa ehtiyac duymadığı nüvə bombası
Tehranın əsas iqtisadi silahı zənginləşdirilmiş uran deyil, coğrafiya oldu.
Müharibədən əvvəl dünya neftinin və mayeləşdirilmiş təbii qazının təxminən beşdə biri Hörmüz boğazından keçirdi. İran klassik hərbi dəniz mənasında bütün akvatoriyaya nəzarət etmək iqtidarında deyil. Amma sığorta şirkətlərinin tarifləri qaldırması, ekipajların səfərlərdən imtina etməsi, gəmi sahiblərinin marşrutları dəyişməsi və birjaların neft qiymətinə mümkün eskalasiya riskini əlavə etməsi üçün kifayət qədər təhlükə yarada bilər.
Boğazın bağlanması İranın özünə də zərər vurur, çünki ixracını məhdudlaşdırır. Lakin rejim ağrının qeyri-bərabər bölüşdürüləcəyinə bel bağlayır. İran əhalisi qıtlığa və sanksiyalara öyrəşib. Qərb istehlakçıları, maliyyə bazarları və idxalçı ölkələrin hökumətləri isə yanacaq qiymətlərinin kəskin artmasına daha həssasdır.
Ən pis ssenaridə uzunmüddətli müharibə 2026-cı ildə dünya iqtisadiyyatının artım tempini əvvəlki ilin 2,9 faizindən 1,3 faizə endirə, qlobal inflyasiyanı isə 4,5 faizə qaldıra bilər. Bu proqnozu Dünya Bankının baş iqtisadçısı İndermit Gill təqdim edib. O, borclanma xərclərinin artması, ərzaq riskləri və yoxsul ölkələr üçün borc böhranı təhlükəsi barədə də xəbərdarlıq edib.
Bu, Hörmüzü Vaşinqtona təzyiq alətinə çevirir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp hərbi eskalasiyaya tab gətirə bilər. Amma 2026-cı il noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilər ərəfəsində benzin qiymətlərinin artmasına dözmək daha çətindir.
İran ABŞ donanmasına qalib gələ bilməz. Amma Amerikanın seçki təqviminə qalib gəlməyə cəhd göstərə bilər.
Çin oksigeni getdikcə azalır
Tehran üçün xarici valyutanın əsas mənbəyi Çinlə ticarət olaraq qalır. Uzun illər İran nefti vasitəçilər, yüklərin bir gəmidən digərinə keçirilməsi, adlarının dəyişdirilməsi, mənşənin saxtalaşdırılması və kölgə tanker donanmasından istifadə kimi mürəkkəb sxemlərlə Çin alıcılarına çatdırılıb.
Bu sistem İrana sanksiyalara tab gətirməyə kömək edib. Lakin o, nefti fiziki olaraq ixrac etmək imkanından və Çin şirkətlərinin siyasi və sığorta riskini üzərinə götürmək istəyindən asılıdır.
Dəniz blokadası hesablamaları dəyişir. Ayrı-ayrı tankerlər keçə bilsə belə, ixracın həcmi azalır, daşınma xərcləri artır, alıcı isə əlavə endirim tələb edir. Nəticədə hər barel Tehrana daha az valyuta qazandırır.
Çin İranın süqutunda maraqlı deyil. Pekinə enerji tədarükü, quru nəqliyyat marşrutları və Yaxın Şərqdə sabitlik lazımdır. Amma Çin İran iqtisadiyyatının bərpasını maliyyələşdirməkdə və ya ABŞ donanması ilə birbaşa qarşıdurmaya girməkdə də maraqlı deyil.
Rusiya silah, kəşfiyyat məlumatı, sanksiyalardan yayınma texnologiyaları və diplomatik dəstək verə bilər. Lakin Moskvanın özü də məhdudiyyətlər altındadır və İranın yenidən qurulması üçün sərbəst yüz milyardlarla dollar vəsaiti yoxdur.
Strateji tərəfdaşlıq haqqında ritorika ixrac gəlirlərini əvəz etmir.
İnformasiya blokadası hakimiyyəti xilas edir, iqtisadiyyatı boğur
Tehran daxili zəifliyə informasiya üzərində nəzarəti gücləndirməklə cavab verir.
Etirazlar və müharibə zamanı internet ölkə miqyasında kəsilirdi. Şəbəkə infrastrukturu üzrə araşdırma göstərib ki, görünən İran şəbəkə prefikslərinin 96,5-97,4 faizi mərkəzləşdirilmiş marşrutlaşdırma yolu ilə faktiki bloklanıb. Bəzi dövlət, akademik və iri platformalarla əlaqəli şəbəkələr məhdud çıxışı qoruyub saxlayıb.
Güc strukturları üçün bu, səmərəli vasitədir. Rabitənin kəsilməsi etirazların əlaqələndirilməsinə, videoların yayılmasına, repressiyaların sənədləşdirilməsinə və müxalifətin xarici dünya ilə əlaqəsinə mane olur.
İqtisadiyyat üçün isə bu, növbəti zərbədir. Elektron ticarət dayanır. Bank və biznes əməliyyatları kəsilir. Şirkətlər müştərilərini itirir. Frilanserlər sifarişsiz qalır. Logistika kor-koranə işləyir. Dövlət rabitə kanallarına çıxışı olmayan kiçik müəssisələr ilk sırada yoxa çıxır.
İnformasiya təcridi daha bir paradoks yaradır: rejimin siyasi böhrandan sağ çıxmasına imkan verən tədbir iqtisadi böhranı sürətləndirir.
Dövlət təbliğatı rejimin ayaqda qalmasını qələbə elan edə bilər. Əhali isə qələbəni dolların məzənnəsi, ətin qiyməti, elektrik enerjisinin olub-olmaması və iş tapmaq imkanı ilə ölçür.
Televiziya reallığı ilə ekran arxasındakı həyat arasındakı uçurum nə qədər dərinləşirsə, gələcək etimadsızlıq partlayışı da bir o qədər güclü olur.
Yeni hücum göstərdi: iqtisadi dalan hərbi dalana çevrilir
İyulun 29-u səhər saatlarında münaqişə yenidən genişlənməyə başladı.
ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı İranın dəstəklədiyi silahlı birləşmələri Səudiyyənin neft obyektlərinə pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumda ittiham edərək İraqın şərqindəki mövqelərinə zərbələr endirdi. İran məsuliyyəti rədd etdi və hesablamalarda ciddi səhvə yol verildiyi barədə xəbərdarlıq etdi.
SEPAH Hörmüz boğazında üç tankerə hücum etdiyini və İordaniyadakı ABŞ obyektlərinə ballistik raketlər buraxdığını açıqladı. Eskalasiya xəbərlərindən sonra neftin qiyməti bir barel üçün üç dollardan çox artdı.
Bu, mühüm siqnaldır. İqtisadi təzyiq müharibəni əvəz etmədi. O, İraq, İordaniya, Səudiyyə Ərəbistanı, Qırmızı dəniz və dəniz kommunikasiya xətlərinə yayılan müharibənin bir hissəsinə çevrildi.
Vaşinqton hesab edirdi ki, dağıntı və blokada münaqişənin davam etdirilməsini Tehran üçün həddindən artıq baha edəcək. Tehran isə münaqişənin qiymətini bütün digərləri üçün artırmaqla cavab verir.
İran infrastrukturuna endirilən hər yeni zərbə rejimin cavab eskalasiyasına ehtiyacını artırır. İranın neft obyektlərinə və ya gəmiçiliyə hər yeni hücumu isə ABŞ blokadasını sərtləşdirir.
Beləcə, iqtisadi ağrının kompromisə deyil, yeni zorakılığa əsas yaratdığı özünü qidalandıran bir dövrə meydana çıxır.
Üç ssenari: razılaşma, hərbi diktatura və ya tədrici çürümə
Birinci ssenari böyük razılaşmadır. İran nüvə proqramına yoxlanıla bilən məhdudiyyətlərə, zənginləşdirilmiş uran üzərində nəzarət rejiminə və Hörmüz boğazı üzrə kompromisə razılaşır. ABŞ sanksiyaların bir hissəsini tədricən aradan qaldırır, neft ixracına icazə verir, aktivləri blokdan çıxarır və yenidənqurmanın maliyyələşdirilməsi üçün kanallar açır.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp qələbə kimi təqdim edə biləcəyi saziş əldə edir. Tehran isə rejimi qoruyub saxlayır və müharibəyə tab gətirdiyini, Vaşinqtonu bərpa xərclərini ödəməyə məcbur etdiyini bəyan edir.
Bu, ən rasional və eyni zamanda siyasi baxımdan ən mürəkkəb variantdır. İstənilən güzəşt İran radikalları tərəfindən kapitulyasiya, İsrail sağçıları tərəfindən isə düşmən rejimin xilas edilməsi kimi təqdim ediləcək.
İkinci ssenari hərbiləşdirilmiş qaladır. Danışıqlar pozulur. Blokada davam edir. SEPAH bütün əsas maliyyə, istehsal və bölüşdürmə mexanizmlərini nəzarətə götürür. Özəl sektor daralır. Bazar öz yerini talon sisteminə, dövlət sifarişlərinə, qaçaqmalçılığa və hərbi səfərbərliyə verir. İran yoxsullaşır, amma rejimin əhalini ram etmək qabiliyyəti qalır.
Bu, qələbə deyil, sağ qalma modelidir. Güc strukturları kifayət qədər resurs aldığı və cəmiyyət parçalanmış vəziyyətdə qaldığı müddətdə bu sistem illərlə mövcud ola bilər.
Üçüncü ssenari inqilabsız tədrici çürümədir. Dövlət formal olaraq qalır, amma infrastruktur sıradan çıxır, regionlar qeyri-bərabər şəkildə yoxsullaşır, mühacirət artır, su və enerji böhranları dərinləşir, mərkəzi hakimiyyət isə əsas xidmətləri getdikcə daha pis göstərir.
SEPAH güclənir, amma eyni zamanda üzərinə daha çox funksiya götürməyə məcbur olur. Belə sistemdə rejim bir anda süqut etməyə bilər. O, onilliklər boyu idarəetmə qabiliyyətini itirərək rəqabət aparan güc və iqtisadi klanların şəbəkəsinə çevrilə bilər.
Bu, region üçün ən təhlükəli variantdır. Zəif İran mütləq sülhsevər İran demək deyil. Tehran daxili tənəzzülü raketlər, pilotsuz uçuş aparatları, müttəfiq silahlı qruplar və gəmiçiliyə təhdidlərlə kompensasiya edə bilər.
İqtisadi müharibə işləyir. Məhz buna görə uduza bilər
ABŞ və İsrail İrana nəhəng zərər vurmaq imkanına malik olduqlarını sübut etdilər. Onlar hərbi infrastrukturun bir hissəsini məhv etdi, sənaye bazasını zədələdi, ixracı azaltdı, valyutanı çökdürdü və nəticələri uzun illər hiss ediləcək məşğulluq böhranı yaratdı.
Amma zərər vurmaq məqsədə çatmaq demək deyil.
İqtisadi müharibə dağıtmaq vasitəsi kimi effektivdir, siyasi mühəndislik mexanizmi kimi isə xeyli etibarsızdır. O, gələcək liderləri seçmir, demokratik institutlar yaratmır, müxalifəti birləşdirmir və güc strukturlarının cəmiyyətin tərəfinə keçəcəyinə zəmanət vermir.
İranda təzyiq hələlik gözlənilənin əksinə nəticə verir. Mötədillər arqumentlərini itirir. Güc strukturları yeni səlahiyyətlər qazanır. Özəl sektor dövlətdən daha çox asılı vəziyyətə düşür. Cəmiyyət yoxsullaşır və eyni zamanda xaosdan qorxur. Xarici təhlükə rejimə repressiyalara haqq qazandırmaq və istənilən narazılığı xəyanət elan etmək imkanı verir.
İran iqtisadiyyatı həqiqətən də dağılma nöqtəsinə yaxınlaşa bilər. Amma səfərbərlik, nəzarət və zorakılıq üçün qurulmuş dövlət adi cəmiyyətdən daha uzun müddət iqtisadi fəlakətə tab gətirə bilər.
Tehranın rəqiblərinin əsas yanlış hesablaması iqtisadi çöküşün avtomatik olaraq İslam Respublikasının siyasi sonuna çevriləcəyini düşünməkdir. Sanksiya rejimlərinin tarixi bunun əksini göstərir: avtoritar hakimiyyətlər əhalinin həyatı dözülməz hala gələndə nadir hallarda təslim olur. Onlar elita müqaviməti davam etdirməyi sərfəli və təhlükəsiz hesab etməyəndə geri çəkilirlər.
Hələlik belə bir vəziyyət yaranmayıb.
İrana qarşı iqtisadi müharibə işləyir. O, ölkəni sürətlə, dərindən və bəlkə də geri dönməz şəkildə dağıdır.
Amma ən vacib məsələdə nəticə vermir: rejim hələ də ayaqdadır, SEPAH daha da güclənir, dağıntının hesabı isə artıq yalnız iranlılara deyil, bütün dünyaya təqdim olunur.