Xəzər dənizi Azərbaycan üçün çoxdan sırf coğrafi anlayış olmaqdan çıxıb. Bu gün Xəzər ticarət arteriyası, siyasi dəhliz və ölkəmizi Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən strateji körpüdür. Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi, Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyevin Transxəzər Forumundakı çıxışı zamanı səsləndirdiyi bəyanata da məhz bu məntiqlə baxmaq lazımdır.
“Xəzər dənizi Azərbaycan üçün ticarət vasitəsidir və ölkəmizi Mərkəzi Asiya ilə birləşdirir”, - deyə Hikmət Hacıyev bildirib.
Bu formula regionun yeni reallığını əks etdirir. Azərbaycan artıq sadəcə Şərqlə Qərbin arasında yerləşən ölkə deyil. O, yeni Avrasiya bağlantılarının - nəqliyyat, enerji, ticarət və siyasi əlaqələrin formalaşdığı əsas dövlətlərdən birinə çevrilir.
Ötən il Azərbaycanın region ölkələrinin yekdil dəstəyi və qərarı ilə Mərkəzi Asiya üzrə Məşvərət Görüşünün tamhüquqlu iştirakçısı kimi qəbul edilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı üçün bu, protokol jesti deyil, onun regional arxitekturada təbii rolunun etirafıdır.
“Mən bunu metaforik olaraq C5+1 adlandırıram”, - deyə Hikmət Hacıyev bildirib.
Bu formulun arxasında yeni siyasi məntiq dayanır. Mərkəzi Asiya və Azərbaycan artıq bir-birinə Xəzərin ayırdığı uzaq məkanlar kimi baxmır. Əksinə, Xəzər onların maraqlarını, marşrutlarını və strateji perspektivlərini birləşdirən həlqəyə çevrilir.
“Mərkəzi Asiya və Azərbaycanı tarixi, mədəni, dil dəyərləri və normaları birləşdirir”, - deyə Prezidentin köməkçisi vurğulayıb.
Bu bağlar bu gün konkret siyasi və iqtisadi məzmun qazanır. Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və regionun digər ölkələrinin strateji müttəfiqidir. Hikmət Hacıyevin sözlərinə görə, Türk Dövlətləri Təşkilatı bu formata “daha bir çərçivə əsası” verir.
Qlobal nəqliyyat zəncirlərinin yenidən qurulduğu, Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artdığı və türk məkanının rolunun gücləndiyi bir vaxtda Azərbaycan yeni Avrasiya xəritəsinin mərkəzi qovşaqlarından birinə çevrilir. Gənc demoqrafiya, enerji resursları, kritik əhəmiyyətli minerallar, güclü iqtisadiyyatlar və ortaq siyasi iradə türk dünyasını artıq mədəni metafora yox, real gücə çevirir.
“Gənc demoqrafiya, strateji enerji və mühüm mineral resurslar, güclü iqtisadiyyat sayəsində türk dünyası geniş Avrasiya qitəsində yeni siyasi reallığa və əməkdaşlıq platformasına çevrilir”, - deyə Hikmət Hacıyev bildirib.
Bu mənada Xəzər Azərbaycan üçün sərhəd deyil, istiqamətdir. Su məsafəsi deyil, yaxınlaşma məkanıdır. Periferiya deyil, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni əməkdaşlıq modelinin qurulduğu oxdur.
Hikmət Hacıyev Transxəzər Forumunda Xəzər dənizinin Azərbaycan üçün ticarət vasitəsi olduğunu və ölkəmizi Mərkəzi Asiya ilə birləşdirdiyini deyəndə bu, diplomatik formula kimi səslənmədi. Bu, yeni geosiyasi reallığın dəqiq tərifi idi. Xəzər bu gün artıq sadəcə sahillər arasında yerləşən su hövzəsi deyil. O, iqtisadi mexanizmə, nəqliyyat sürətləndiricisinə, enerji körpüsünə və ətrafında yeni Avrasiya arxitekturasının tədricən formalaşdığı siyasi oxa çevrilir.
Azərbaycan üçün Xəzər həmişə dənizdən daha böyük məna daşıyıb. Bu dənizdən karvanlar, neft, taxıl, metal, pambıq, insanlar, ideyalar, dillər və imperiya maraqları keçib. Amma XXI əsrdə onun əhəmiyyəti keyfiyyətcə dəyişib. Əvvəllər Xəzər çox vaxt böyük marşrutların kənarı, keçmiş sovet respublikaları, İran və Rusiya arasında qapalı hövzə kimi qəbul edilirdi. Bu gün isə o, yeni logistikanın mərkəzinə çevrilir. Çünki dünya ticarəti artıq əvvəlki sistemlə yaşamır. Şimal marşrutları siyasi baxımdan yüklənib, cənub xətləri hərbi böhranlar qarşısında həssasdır, Yaxın Şərqdən keçən dəniz kommunikasiyaları qeyri-sabitlikdən asılı qalır, Avropa və Asiya isə daha qısa, təhlükəsiz və şaxələndirilmiş bağlantı xətləri axtarır.
Bu fonda Azərbaycan regionların arasında yox, onların birləşdiyi mərkəzdə dayanır. Məhz bu məqam ölkəmizin xarici siyasətinin mahiyyətini prinsipial şəkildə dəyişir. Onilliklər boyu regional münaqişələr prizmasından təsvir edilməyə çalışılan ölkə bu gün getdikcə daha çox tranzit, enerji, bağlantı, rəqəmsal dəhlizlər, liman infrastrukturu, dəmir yolları, multimodal logistika və siyasi vasitəçilik kateqoriyaları ilə dəyərləndirilir. Bakı yolayrıcındakı dövlət rolundan çıxaraq qovşaq dövlətə çevrilib.
Son illərin əsas dönüşü ondan ibarətdir ki, Mərkəzi Asiya Azərbaycan üçün artıq sadəcə yaxın mədəni məkan deyil. O, strateji istiqamətə çevrilir. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistan bu gün öz transformasiya mərhələsini yaşayır: əhali artır, sənaye modernləşir, bazarlar uğrunda rəqabət güclənir, kritik minerallara maraq yüksəlir, enerji şaxələndirilməsi aktuallaşır, Qərb, Çin, Türkiyə və Körfəz ölkələri ilə əlaqələr fəallaşır. Bu proseslər xarici bazarlara çıxış tələb edir. Mərkəzi Asiya resurslarla zəngindir, amma onun əsas struktur problemi coğrafiyadır. Regionun Dünya okeanına birbaşa çıxışı yoxdur. Buna görə də marşrut məsələsi onun üçün texniki yox, strateji məsələdir.
Azərbaycan Mərkəzi Asiyaya məhz çatışmayan imkanı təklif edir: Xəzərə, Cənubi Qafqaza, Türkiyəyə, Qara dənizə, Aralıq dənizinə və Avropaya çıxış. Bu, abstrakt ideya şəklində deyil, artıq qurulmuş infrastruktur formasındadır. Ələtdəki Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Azərbaycanın dəmir yolu şəbəkəsi, Bakı-Tbilisi-Qars xətti, avtomobil dəhlizləri, enerji kəmərləri, rəqəmsal layihələr, Ələt Azad İqtisadi Zonası - bütün bunlar vahid sistemin elementləridir. Ayrı-ayrılıqda onların hər biri vacibdir. Bir yerdə isə onlar nəqliyyat-iqtisadi orqanizm yaradır.
Ona görə də Hikmət Hacıyevin Mərkəzi Asiya və Azərbaycan kontekstində metaforik şəkildə işlətdiyi C5+1 formulu dərin məna daşıyır. Söhbət Bakının beş Mərkəzi Asiya paytaxtına mexaniki şəkildə əlavə edilməsindən getmir. Söhbət daha geniş regional platformanın yaradılmasından gedir: burada Mərkəzi Asiya qərb dayağı qazanır, Azərbaycan isə şərq dərinliyi əldə edir. Bu, artıq klassik qonşuluq diplomatiyası deyil. Bu, məkanın geoiqtisadi genişlənməsidir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşünə tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması regional xəritənin dəyişdiyinin siyasi etirafı oldu. Azərbaycan coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyada yerləşmir, amma funksional baxımdan onun gələcəyinin bir hissəsinə çevrilib. Müasir siyasətdə isə funksionallıq çox vaxt coğrafi sxemdən daha önəmlidir. Əgər bir ölkə marşrut, təhlükəsizlik, enerji, bağlantı və bazarlara çıxış təmin edirsə, o, məktəb xəritəsindəki sərhədlərdən asılı olmayaraq regionun bir hissəsinə çevrilir.
Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanın yaxınlaşmasının bir neçə səviyyəsi var. Birinci səviyyə tarixi və mədənidir. Türk dil və sivilizasiya qurşağı süni konstruksiya deyil. O, dildə, yaddaşda, ticarətdə, miqrasiyada, mədəni kodlarda, ailə və işgüzar əlaqələrdə yaşayır. İkinci səviyyə enerjidir. Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan böyük enerji resurslarına malikdir, Azərbaycan isə Xəzər enerjisinin mürəkkəb boru kəmərləri və tərəfdaşlıqlar sistemi vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılması təcrübəsinə sahibdir. Üçüncü səviyyə nəqliyyatdır. Burada Azərbaycan Orta Dəhlizin əsas həlqəsinə çevrilib. Dördüncü səviyyə siyasidir. Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə işləməyi bacarır, amma başqalarının gündəliyində ərimir. Mərkəzi Asiya üçün bu xüsusilə vacibdir, çünki region özü də çoxvektorlu siyasətə can atır.
Orta Dəhliz dəbdə olan termin deyil, köhnə qloballaşmanın böhranına verilən praktik cavabdır. Ukraynada müharibə başlayandan, sanksiya rejimləri sərtləşəndən və şimal marşrutlarında risklər artandan sonra Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun əhəmiyyəti kəskin şəkildə yüksəldi. Çin - Qazaxıstan - Xəzər - Azərbaycan - Gürcüstan - Türkiyə - Avropa marşrutu artıq ehtiyat xətt kimi yox, real alternativ kimi qəbul edilməyə başladı. Onun güclü tərəfi təkcə məsafədə deyil, həm də siyasi məntiqdədir. Bu xətt axınları bloklamaqda yox, ticarətin inkişafında maraqlı olan ölkələrdən keçir.
2024-cü ildə Transxəzər marşrutu üzrə yük axını təxminən 4,5 milyon tona çatdı, konteyner daşımaları isə bir neçə dəfə artdı. Hələ yaxın vaxtlara qədər tam yüklənməmiş və parçalanmış infrastruktur sayılan bir sistem üçün bu, ciddi sıçrayışdır. 2025-ci il üzrə proqnoz yük axınının 5,2 milyon tona qədər artacağını nəzərdə tuturdu. Bəli, bu həcmlər hələlik şimal və dəniz marşrutlarının nəhəng axınları ilə müqayisə oluna bilməz. Amma dəhlizlərin siyasi iqtisadiyyatı yalnız cari tonnajla ölçülmür. Burada daha önəmli olan dinamika, investisiya qərarları, tariflərin uzlaşdırılması, prosedurların rəqəmsallaşdırılması, liman güclərinin genişləndirilməsi və yük göndərənlər tərəfindən davamlı tələbatın formalaşmasıdır.
Məhz buna görə Ələtdə yerləşən Bakı Limanının əhəmiyyəti adi liman statistikasının çərçivəsindən xeyli kənara çıxır. Bu, artıq lokal infrastruktur deyil, Xəzər üzrə paylayıcı mərkəz roluna iddiadır. Liman sadəcə sahildə yerləşmir. O, dənizin dəmir yolu, avtomagistrallar, azad iqtisadi zona və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri ilə qovuşduğu nöqtədə qərarlaşıb.
Ələt bu mənada köhnə anlayışdakı liman deyil. Bu, sənaye-logistika habıdır. Onun işi təkcə konteynerləri gəmidən dəmir yoluna aşırmaq deyil. Onun missiyası əlavə dəyər yaratmaqdır: saxlama, emal, çeşidləmə, qablaşdırma, gömrük rəsmiləşdirilməsi, paylama, servis, təmir, maliyyə müşayiəti, sığorta, rəqəmsal izləmə. Müasir dəhlizlər məhz belə qurulur. Qalib gələn coğrafi mövqeyə sahib olan yox, coğrafiyanı xidmətə çevirən tərəfdir.
Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu modernləşmədən sonra bu sistemin daha bir kritik elementinə çevrildi. Onun illik buraxılış qabiliyyətinin 1 milyon tondan 5 milyon tona qaldırılması o deməkdir ki, qərb istiqamətindəki zəif halqa tədricən möhkəmlənir. Orta Dəhliz üçün bu, prinsipial məsələdir: əgər yüklər Xəzəri sürətlə keçirsə, amma Türkiyəyə gedən dəmir yolunda ləngiyirsə, dəhliz cazibəsini itirir. Əgər liman, dəmir yolu, gömrük və tarif siyasəti sinxron işləyirsə, marşrut artıq şüarlarla yox, müddət və etibarlılıqla rəqabət aparmağa başlayır.
Azərbaycanın burada unikal üstünlüyü var. O, sadəcə tranzit ərazi deyil. O, artıq regional miqyaslı mürəkkəb infrastruktur layihələrini həyata keçirmək bacarığını sübut edib. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı-Tbilisi-Qars, liman infrastrukturunun modernləşdirilməsi, hava yükdaşımalarının inkişafı - bütün bunlar ölkəyə geosiyasi layihələri mühəndis nəticəsinə çatdırmağı bacaran dövlət reputasiyası qazandırıb. Avrasiyada belə dövlətlərin sayı çox deyil. Çoxları dəhlizlərdən danışır. Azərbaycan isə onları tikir.
Xəzərin enerji ölçüsü də az əhəmiyyət daşımır. Qazaxıstan üçün Azərbaycan üzərindən keçən marşrut neft ixracının şaxələndirilməsi vasitəsidir. 2023-cü ildə Qazaxıstan neftinin Azərbaycan üzərindən tranziti təxminən 1,4 milyon ton təşkil edirdi, daha sonra bu həcmin 1,7-1,8 milyon tona, sonrakı mərhələdə isə 2,2 milyon tona və daha yuxarı səviyyəyə qaldırılması müzakirə olunurdu. Strateji perspektivdə liman infrastrukturu, neftin keyfiyyəti, tanker donanması və boru kəmərlərinin buraxılış qabiliyyəti ilə bağlı məsələlər həllini tapsa, söhbət daha böyük həcmlərdən gedə bilər. Qazaxıstan üçün bu, məhdud ixrac marşrutlarından asılılığın azaldılması məsələsidir. Azərbaycan üçün isə enerji tranzit mərkəzi statusunun möhkəmləndirilməsidir.
Amma yeni Transxəzər gündəliyi artıq neft və qazla məhdudlaşmır. Mərkəzi Asiya yaşıl enerji və kritik minerallar baxımından mühüm zonaya çevrilir. Qazaxıstan və Özbəkistan bərpa olunan enerji sahəsində ciddi potensiala, eləcə də yeni sənaye üçün zəruri olan xammal ehtiyatlarına malikdir: uran, mis, volfram, nadir torpaq elementləri, litium, xrom, manqan, sink, titan. Qərb, Çin, Türkiyə, Körfəz ölkələri bu resurs qurşağını diqqətlə izləyir. Əsas sual isə budur: bu resurslar hansı marşrutlarla bazarlara çıxacaq və yeni emal zəncirləri harada formalaşacaq?
Azərbaycan Mərkəzi Asiya üçün sadəcə Qərbə gedən yol yox, sənaye uzlaşması məkanına çevrilə bilər. Əgər yüklər Bakı üzərindən keçirsə, burada anbarlar, emal müəssisələri, yığım gücləri, ticarət evləri, maliyyə alətləri, sığorta mərkəzləri yaratmaq məntiqlidir. Ələt Azad İqtisadi Zonası bu məntiqdə xüsusi əhəmiyyət qazanır. O, Mərkəzi Asiya mallarının beynəlxalq bazarlara adsız xammal kimi yox, daha mürəkkəb dəyər zəncirinin bir hissəsi kimi çıxış əldə etdiyi məkana çevrilə bilər.
Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında Xəzər yaşıl enerji dəhlizi layihəsi göstərir ki, söhbət artıq növbəti mərhələdən gedir. Xəzər və Cənubi Qafqaz üzərindən təkcə neft, konteynerlər, taxıl və metallar deyil, bərpa olunan mənbələrdən istehsal edilən elektrik enerjisi də keçə bilər. Bu, regionun fəlsəfəsini dəyişir. Xəzər neft hövzəsindən tədricən yeni tipli enerji körpüsünə çevrilir. Onilliklər boyu neft-qaz ölkəsi kimi tanınan Azərbaycan üçün bu, keçmişin deyil, gələcəyin enerji tranziti rolunu möhkəmləndirmək şansıdır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı bu geoiqtisadiyyata siyasi-sivilizasion çərçivə əlavə edir. Hikmət Hacıyevin haqqında danışdığı türk dünyası doğrudan da yeni siyasi reallığa çevrilir. Bu, kiməsə qarşı qapalı blok yaradılması demək deyil. Əksinə, onun gücü şəbəkə xarakterindədir. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və digər iştirakçılar dilin, infrastrukturun, təhlükəsizliyin, energetikanın, ticarətin və diplomatiyanın üst-üstə düşdüyü məkan formalaşdırır. Klassik beynəlxalq institutların tez-tez iflic vəziyyətinə düşdüyü, regional birliklərin isə daha praktik alətə çevrildiyi şəraitdə belə format xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Türk məkanının ümumi iqtisadi potensialı artıq trilyonlarla dollarla ölçülür. Əhali gəncdir, bazarlar böyüyür, enerji və mineral resurslar əhəmiyyətlidir, coğrafiya genişdir. Bununla belə, türk dövlətlərinin yalnız mədəni klub kimi qalmaq lüksü yoxdur. Onların real gələcəyi ümumiliyi standartlara çevirə bilib-bilməmələrindən asılıdır: vahid logistika sənədləri, razılaşdırılmış tariflər, rəqəmsal platformalar, sadələşdirilmiş gömrük prosedurları, birgə investisiya fondları, nəqliyyat sığortası, texniki tələblərin unifikasiyası, sürətli sərhəd keçidləri.
Məhz burada Azərbaycan nizamlayıcı mərkəz rolunu oynaya bilər. Bakı bu məkanın ərazi və əhali baxımından ən böyük iştirakçısı deyil, amma dəhliz siyasəti məsələlərində ən təcrübəlilərdən biridir. Azərbaycan yaxşı anlayır ki, nəqliyyat marşrutu xəritədə çəkilmiş xətt deyil. Bu, etimad rejimidir. Yük göndərən təkcə məsafəni seçmir, o, proqnozlaşdırıla bilənliyi seçir. Onu yükün neçə dəfə aşırılacağı, neçə sənədin rəsmiləşdiriləcəyi, harada ilişib qala biləcəyi, məsuliyyətin kimin üzərində olduğu, tariflərin nə qədər şəffaf olduğu, konteyneri izləməyin mümkünlüyü, marşrutun neçə gün çəkəcəyi və tranzit ölkələrin siyasi dayanıqlığı maraqlandırır.
Ona görə Orta Dəhlizin əsas çağırışı potensialın olmaması deyil, sistemli koordinasiyanın zəruriliyidir. Marşrutda çoxlu iştirakçı, fərqli tariflər, müxtəlif dəmir yolu administrasiyaları, ayrı-ayrı limanlar, fərqli gömrük rejimləri var. Hər zəif halqa daşınmanın müddətini və xərcini artırır. Əgər Mərkəzi Asiya və Azərbaycan Transxəzər istiqamətini tamhüquqlu Avrasiya magistralına çevirmək istəyirsə, təkcə yanalma körpüləri və relslər tikmək kifayət deyil. İnstitutlar arasında etimad da qurulmalıdır.
Bu mənada Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə siyasi yaxınlaşması birbaşa iqtisadi effekt yaradır. Sammitlər, strateji müttəfiqlik bəyannamələri, ikitərəfli komissiyalar, prezidentlərin səfərləri, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində iş, məsləhətləşmə formatları - bütün bunlar dekorativ diplomatiya deyil. Bu, tranzaksiya xərclərinin azaldılması mexanizmidir. Siyasi etimad nə qədər yüksəkdirsə, tariflər, investisiyalar, yüklərin təhlükəsizliyi, rəqəmsallaşma, birgə müəssisələr və uzunmüddətli kontraktlar barədə razılaşmaq bir o qədər asan olur.
Burada daha bir mühüm amil var: təhlükəsizlik. XXI əsrdə marşrutlar yalnız sürətlə yox, böhranlara davamlılıqla da rəqabət aparır. Qırmızı dəniz, Qara dəniz, Fars körfəzi, Rusiya istiqaməti, sanksiya məhdudiyyətləri, ticarət müharibələri, texnoloji bloklamalar - bütün bunlar dövlətləri və şirkətləri alternativlər axtarmağa məcbur edir. Orta Dəhliz digər marşrutları ləğv etmir, amma bazarlara seçim imkanı verir. Müasir geoiqtisadiyyatda alternativin mövcudluğu özü ayrıca dəyərə çevrilir.
Azərbaycan üçün bu, strateji çəkisinin artması deməkdir. Əgər sənin ərazindən bir neçə regionun enerjisi, konteynerləri, məlumat axınları, xammalı və siyasi maraqları keçirsə, səni görməzdən gəlmək çətinləşir. Tranzit ölkə yalnız daşınmalardan gəlir əldə etmir. O, diplomatik kapital qazanır. Onunla artıq periferiya kimi yox, zəruri tərəfdaş kimi danışmağa başlayırlar. Məhz buna görə Xəzər Azərbaycan üçün su sərhədi deyil, xarici siyasət alətidir.
Ermənistanla münaqişə başa çatdıqdan və ərazi bütövlüyü bərpa edildikdən sonra Azərbaycan qarşısında yeni xarici siyasət mərhələsi açıldı. Ölkə müdafiə diplomatiyasından yaradıcı geoiqtisadiyyata keçmək imkanı qazandı. Bu, o demək deyil ki, təhdidlər tamamilə aradan qalxıb. Regiondakı revanşist qüvvələr, xarici təzyiqlər, informasiya kampaniyaları və marşrutlar uğrunda rəqabət qalmaqdadır. Amma Bakının strateji gündəliyi daha da genişlənib. İndi söhbət Mərkəzi Asiyadan Avropaya qədər uzanan bir məkanın formalaşdırılmasından gedir. Bu məkanda Azərbaycan başqalarının planlarının obyekti deyil, bağlantıların memarı kimi çıxış edir.
Burada azad edilmiş ərazilərdən keçən yeni kommunikasiyaların mümkün açılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər regional nəqliyyat xətləri blokdan çıxarılsa, Azərbaycan Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən ölkə kimi rolunu daha da gücləndirə bilər. Bu, həm Orta Dəhlizə, həm Türkiyə ilə əlaqələrə, həm də Mərkəzi Asiyadan gələn marşrutlara əlavə dərinlik qazandıracaq. Cənubi Qafqazda kommunikasiyalar məsələsi çoxdan lokal siyasətin çərçivəsini aşıb. Bu, böyük Avrasiya sxeminin bir hissəsidir.
Xəzər istiqaməti ərzaq təhlükəsizliyi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu marşrutla taxıl, un, gübrə, kənd təsərrüfatı məhsulları daşına bilər. Mərkəzi Asiya böyük aqrar potensiala malikdir, dünya ərzaq bazarları isə getdikcə daha qeyri-sabit xarakter alır. Regiondan gübrələr, Qazaxıstandan taxıl, Özbəkistandan pambıq və tekstil məhsulları, metallar və kimya sənayesi məhsulları Azərbaycan üzərindən Türkiyəyə, Avropaya, Yaxın Şərqə və daha uzaq bazarlara daha çevik marşrutlarla çıxa bilər. Bu, artıq təkcə konteyner tranziti deyil. Bu, bazarların dayanıqlığı məsələsidir.
Rəqəmsal komponent də az əhəmiyyətli deyil. Müasir dəhliz yalnız fiziki yükləri deyil, məlumatları da daşımalıdır. Elektron qaimələr, rəqəmsal izləmə, liman informasiya sistemləri, dəmir yolu platformalarının sinxronlaşdırılması, prediktiv logistika, axınların idarə olunmasında süni intellekt - bunlar olmadan dəniz marşrutları və iri quru magistralları ilə rəqabət aparmaq mümkün deyil. Azərbaycan liderliyini möhkəmləndirmək istəyirsə, təkcə nəqliyyat deyil, həm də Xəzərin rəqəmsal operatoruna çevrilməlidir.
Orta Dəhlizin tənqidçiləri adətən onun problemlərini qabardırlar: Xəzərdə yüklənmələr, gəmi çatışmazlığı, multimodal daşımaların mürəkkəbliyi, tarif uyğunsuzluğu, ayrı-ayrı sahələrin məhdud imkanları, digər marşrutlarla rəqabət. Bu arqumentləri görməzdən gəlmək olmaz. Amma onlar əsas məqamı dəyişmir: bütün böyük dəhlizlər dar boğazlardan başlayıb. Şimal marşrutu, Süveyş sistemi, Fars körfəzi limanları, Çinin dəmir yolu dəhlizləri - onların hamısı yalnız siyasi qərar, investisiya və standartlaşdırmadan sonra effektiv sistemə çevrilib. Orta Dəhliz indi məhz bu mərhələdədir.
Azərbaycan üçün təhlükə marşrutun böyüməməsində deyil. Təhlükə ondadır ki, marşrut milli infrastrukturun uyğunlaşmağa macal tapmasından daha sürətlə böyüyə bilər. Buna görə Bakı Limanının genişləndirilməsi, dəmir yolu şəbəkəsinin gücləndirilməsi, donanmanın yenilənməsi, anbar infrastrukturunun inkişafı, kadr hazırlığı, sığorta və maliyyə xidmətləri qabaqlayıcı templə getməlidir. Coğrafiya şans verir, amma nəticəyə zəmanət vermir. Nəticəyə yalnız idarəetmə zəmanət verir.
Transxəzər məntiqi Azərbaycanın Qazaxıstan və Özbəkistanla münasibətlərinin əhəmiyyətini də artırır. Qazaxıstan Mərkəzi Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatı, güclü xammal bazası, Aktau və Kurık üzərindən keçən marşrutun əsas iştirakçısıdır. Özbəkistan regionun demoqrafik mərkəzi, 37 milyondan çox əhalisi, böyüyən sənayesi, tekstili, qızılı, misi, uranı, aqrar potensialı və fəal xarici siyasəti olan ölkədir. Bu ölkələr üçün Azərbaycan qərbə açılan qapıdır. Azərbaycan üçün isə onlar şərqə doğru strateji dərinlikdir.
Türkmənistan da mühüm Xəzər tərəfdaşı olaraq qalır. Onun coğrafiyası, Türkmənbaşı limanı, enerji resursları və Mərkəzi Asiya, İran və Xəzər arasında yerləşməsi onu istənilən ciddi Transxəzər arxitekturasının qaçılmaz iştirakçısına çevirir. Bakı ilə Aşqabad arasında əlaqələrin inkişafı alternativ marşrutları ciddi şəkildə gücləndirə bilər, xüsusilə nəqliyyat və enerji layihələri daha praqmatik dinamika qazansa.
Xarici oyunçuları da unutmaq olmaz. Çin bir marşrutdan tam asılı olmayan etibarlı quru yolu ilə Avropaya çıxışda maraqlıdır. Avropa İttifaqı xüsusilə yeni sənaye siyasəti və kritik minerallar uğrunda mübarizə şəraitində nəqliyyat və xammal şaxələndirilməsi axtarır. ABŞ Prezidenti Trampın dövründə Vaşinqton Mərkəzi Asiyaya, minerallara, energetikaya və strateji zəncirlərin rəqiblərdən asılılığının azaldılmasına daha çox diqqət ayırır. Türkiyə Asiya ilə Avropa arasında Anadolu körpüsünün rolunu gücləndirməyə çalışır. Bütün bu maraqlar Xəzərdə kəsişir. Azərbaycan isə heç kimin əlavəsinə çevrilmədən hamı ilə danışa bilən dövlət mövqeyində dayanır.
İndiki Azərbaycan strategiyasının yetkinliyi də məhz bundadır. Bakı ideoloji qarşıdurma təklif etmir. O, infrastruktur faydalılığı təklif edir. Müasir dünyada bu, çox vaxt gurultulu bəyanatlardan daha güclü təsir bağışlayır. Bazarları birləşdirən ölkə lazım olur. Riskləri azaldan ölkə dəyər qazanır. Şərqdən gələn yükləri, enerjini, məlumatları və siyasi siqnalları qəbul edib Qərbə ötürməyi bacaran ölkə strateji aktivə çevrilir.
Bu mənzərədə Xəzər dənizi ayırıcı deyil, birləşdirici məkandır. O, Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə yalnız fiziki yox, həm də tarixi, iqtisadi və siyasi baxımdan bağlayır. Xəzər vasitəsilə Bakı artıq başqalarının imperiya marşrutlarının periferiyası olmaq istəməyən nəhəng regiona çıxış əldə edir. Azərbaycan vasitəsilə isə Mərkəzi Asiya subyektliyini itirmədən dünyaya çıxır. Bu, qarşılıqlı zərurətdir, diplomatik jest deyil.
Ona görə Hikmət Hacıyevin sözləri özlüyündə deyil, böyük dönüşün ifadəsi kimi əhəmiyyətlidir. Azərbaycan artıq Xəzərə yalnız enerji hövzəsi kimi baxmır. O, Xəzərdə ticarət magistralı, siyasi körpü və yeni Avrasiyanın konturunu görür. Mərkəzi Asiya da Azərbaycana artıq yaxın, amma kənarda yerləşən Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi baxmır. O, Azərbaycanda tərəfdaş, müttəfiq və qərbə açılan qapını görür.
Yaxın illərdə bu strategiyanın uğuru bir neçə amildən asılı olacaq: limanların genişləndirilməsi sürətindən, tariflərin razılaşdırılmasından, konteyner donanmasının böyüməsindən, daşımaların rəqəmsallaşdırılmasından, dəmir yollarının etibarlılığından, siyasi koordinasiyanın keyfiyyətindən, özəl kapitalı cəlb etmək bacarığından və tranziti sənaye əlavə dəyərinə çevirmək imkanından. Əgər Azərbaycan bu vəzifələrin öhdəsindən gəlsə, Xəzər ölkə üçün Misirə Süveyşin, Türkiyəyə Bosforun, Cənub-Şərqi Asiyaya Malakka boğazının verdiyi məna ilə eyni məna daşıyacaq: sadəcə coğrafiya yox, təsir mənbəyi.
Amma burada bir prinsipial fərq var. Azərbaycan öz rolunu dar boğaza nəzarət üzərində deyil, bağlantı yaratmaq üzərində qurur. Bu, gücün daha müasir modelidir. Köhnə geosiyasətdə hakimiyyət yolu bağlaya bilənin əlində idi. Yeni geoiqtisadiyyatda isə güc yolu başqalarından daha sürətli, daha təhlükəsiz və daha sərfəli şəkildə aça bilənin əlindədir.
Xəzər artıq belə bir yola çevrilib. İndi Azərbaycanın vəzifəsi onu geri dönməz etməkdir.