Altı il əvvəl Azərbaycan və Ermənistan müharibə aparırdı. Noyabrın on ikisində isə onların liderləri İrlandiyanın paytaxtında enerji sistemlərinin birləşdirilməsini müzakirə etdilər, London Bakı ilə münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəltdi, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev isə bir gün ərzində səkkiz Avropa lideri ilə danışıqlar apardı və Brüsselə qazla bağlı ev tapşırığı qoydu.
Noyabrın səkkizində Azərbaycan Vətən müharibəsində Qələbənin altıncı ildönümünü qeyd etdi. Dörd gün sonra, noyabrın 12-si axşam Dublin Konfrans Mərkəzində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan elə bir mövzunu müzakirə edirdilər ki, 2019-cu ildə onun adını çəkməyə görə erməni siyasətçisini öz ölkəsində xain, azərbaycanlı siyasətçini isə xəyalpərəst elan edərdilər: iki dövlətin elektrik şəbəkələrinin gələcəkdə birləşdirilməsi. Həmin axşam Azərbaycan Prezidenti və Böyük Britaniyanın baş naziri Endi Börnhem iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə imzaladılar.
Bu tarixlər arasına bütöv bir dövr sığdı.
Paşinyanla görüş İrlandiyanın «Güclü, təhlükəsiz, bağlı Avropa» şüarı altında topladığı Avropa Siyasi Birliyinin 9-cu sammitinin kənarında keçdi. Dublinə təxminən əlli dövlət və hökumət başçısı gəlmişdi. Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin görüşü barədə yekun məlumat quru protokol dili ilə yazılıb: 2025-ci il 8 avqust tarixli Vaşinqton Birgə Bəyannaməsi əsasında sülh gündəliyinin inkişafı, tranzit, ticarət, sərhədin delimitasiyası, etimad tədbirləri, transsərhəd çaylar və qısaca TRIPP kimi tanınan Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutunun dəmir yolu və avtomobil yolu hissələrinin layihələndirilməsi.
Burada sensasiya elə bu quruluğun özüdür. Bakı ilə İrəvan arasında sülh sövdələşmə predmeti olmaqdan çıxıb. O, logistika predmetinə çevrilib. Rəsmi Bakı buna altı il ərzində öz qrafiki ilə gəlib: bu qrafikdə sülh suverenliyin bərpasının, yollar isə sülhün ardınca gəlirdi.
Mən jurnalistikaya səksəninci illərin sonunda gəlmişəm. O vaxtlar «blokada» sözü qəzet səhifələrindən düşmürdü, Naxçıvan isə redaksiya xəritələrində Bakıdan quru yolla çatmaq mümkün olmayan ada kimi görünürdü. Otuz ildən artıq vaxt keçəndən sonra Dublin kommünikesinin ən güclü sətirləri tonlarla ölçülür.
Strasburqda sitat gətirilməyəcək rəqəm
2025-ci ilin noyabrından bəri Azərbaycan ərazisindən Ermənistana 105 min ton yük daşınıb. Liderlər hər iki istiqamətdə tranziti müsbət hal kimi qeyd etdilər və bu ehtiyatlı ifadənin arxasında mübahisə etmək çətin olan dinamika dayanır.
2026-cı il mayın 4-də İrəvanda keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin 8-ci sammitində videobağlantı vasitəsilə çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev başqa rəqəm səsləndirmişdi: 28 min ton. Altı ay ərzində həcm təxminən dörd dəfə artıb. Elə o zaman dövlət başçısı bildirmişdi ki, Azərbaycan tarixdə ilk dəfə Ermənistana benzin və dizel yanacağı tədarük etməyə başlayıb, neft məhsullarının ixracı isə maya qədər 12 min ton təşkil edib.
Mexanizmi Bakının özü işə saldı. Vaşinqtondan sonra Azərbaycan 1990-cı illərin əvvəlində tətbiq edilmiş Ermənistana tranzitlə bağlı bütün məhdudiyyətləri birtərəfli qaydada aradan qaldırdı. Heç kim ultimatum irəli sürmədi. İrəvan bunun müqabilində heç bir güzəştə getmədi.
Bakı klassik diplomatiyada danışıqların son raunduna qədər əldə saxlanılması qəbul edilmiş rıçaqdan niyə könüllü imtina etdi? Cavab rəsmi Bakının 2020-ci ilin noyabrından bəri ardıcıl şəkildə ifadə etdiyi Azərbaycan sülh fəlsəfəsindədir. Müqavilə altındakı imza sülhü təsbit edir, onu yaşadan isə iqtisadi faydadır. Azərbaycan ərazisindən yük maşınları keçirən erməni daşıyıcısı sülhü istənilən hüquq müdafiəçisindən daha etibarlı şəkildə müdafiə edir. Gümrüdə və ya Vanadzorda maşınına Azərbaycan dizeli dolduran sürücü revanş vəd edənlərə səs verməzdən əvvəl iki dəfə düşünəcək.
İndi bunu başqa bir Avropa yanaşması ilə müqayisə edək. 2021-ci ilin mayından 2026-cı il aprelin 30-dək Avropa Parlamenti Azərbaycana qarşı 14 qətnamə qəbul edib. İrəvanda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu silsiləyə dəqiq tərif verdi: «Beş ildə 14 qətnamə bir növ vəsvəsədir». Strasburq sonuncu sənədi İrəvan sammitindən dörd gün əvvəl qəbul etdi. Artıq mayın 1-də Milli Məclis Avropa Parlamenti ilə bütün sahələrdə əməkdaşlığı dayandırdı və Avronest Parlament Assambleyasından çıxma prosedurunu başlatdı.
On dörd qətnamənin heç biri Ermənistana bir ton da yük çatdırmayıb. Azərbaycan tranziti isə yüz beş min ton çatdırıb.
Vaşinqtonun pul kisəsini açdığı 42 kilometr
Dublin kommünikesinin ən çox müzakirə olunan sətri TRIPP-ə aiddir. Liderlər marşrutun dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərinin planlaşdırılması və layihələndirilməsində əldə olunan irəliləyişi və onun boyunca tranzitin perspektivlərini nəzərdən keçirdilər.
Layihənin miqyasını ən yaxşı şəkildə arifmetika ifadə edir. 2026-cı ilin avqustunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xatırlatdı ki, marşrutun Ermənistan ərazisindən keçən hissəsinin uzunluğu cəmi 42 kilometrdir, halbuki Naxçıvan Muxtar Respublikasında uzunluğu 194 kilometr olan hissə tikilir. Azərbaycan Bakıdan Ermənistan sərhədinədək, o cümlədən Horadiz–Ağbənd xətti də daxil olmaqla, daha təxminən 400 kilometr yolu yenidən çəkir və ya modernləşdirir. Nəticədə Bakı–Naxçıvan keçid yolunun 636 kilometrinin 93 faizdən çoxu Azərbaycan ərazisinin payına düşür.
Başqa sözlə, Ermənistan yeni magistrala hər hansı digər tərəfdən az vəsait qoyaraq tranzit gəlirləri və ona çıxış əldə edir. Bakı belə asimmetriyaya şüurlu şəkildə gedir.
Vaşinqton layihəyə pul və insan resursu ilə daxil oldu. 2026-cı il avqustun 8-də, Vaşinqton sammitinin birinci ildönümündə ABŞ dövlət katibi Marko Rubio dəmir yolunun Ermənistan hissəsində mühəndis işlərinin başlandığını elan etdi. Eyni zamanda amerikalılar həcmi 201 milyon dollar olan Transxəzər Sahibkarlıq Fondunu işə saldılar. Dövlət Departamenti ildönümü bəyanatında qeyd etdi ki, Azərbaycan Ermənistan sərhədinədək avtomobil və dəmir yolunun tikintisini demək olar ki, başa çatdırıb. TRIPP İnkişaf Şirkəti ABŞ və Ermənistan hökumətlərinin birgə müəssisəsi kimi yaradılır. Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın 2026-cı ilin sonu və ya 2027-ci ilin əvvəlində hazır olacağı gözlənilir, dəmir yolunun tikintisi isə Amerika qiymətləndirmələrinə görə, Zəngəzurun mürəkkəb dağlıq relyefi səbəbindən ən azı 18 ay çəkəcək.
Son siqnallara görə, İrəvan da sürətini artırıb. Noyabrın 2-də Nikol Paşinyan parlamentin daimi komissiyalarının 2027-ci il büdcəsinin müzakirəsinə həsr olunmuş birgə iclasında bəyan etdi ki, Ermənistan hökuməti idarəedici şirkətin təsis edilməsini gözləmədən, «vaxt itirməmək üçün» öz təşəbbüsü ilə dəmir yolu və avtomobil yolu hissələrinin elektrik ötürmə xətləri ilə birlikdə layihələndirilməsini sifariş edəcək. On gün sonra Dublində o, erməni müxalifətinin hələ də Ermənistan üçün əsas təhlükə kimi təqdim etdiyi dövlətin liderinə irəliləyiş barədə məlumat verirdi.
Avropa üçün burada mərc tamamilə maddidir. Marşrut Çini və Mərkəzi Asiyanı Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarları ilə birləşdirən Orta Dəhlizin bir hissəsinə çevrilir. 2025-ci ildə Şərq–Qərb dəhlizinin Azərbaycan hissəsi üzrə daşımaların həcmi 16,9 milyon tona çatıb. Hələ 2026-cı ilin yanvarında Avropa İttifaqı, Azərbaycan və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı Naxçıvan dəmir yolunun texniki-iqtisadi əsaslandırmasına başlamaq barədə razılığa gəliblər, «Qlobal Qapı» proqramı üzrə Azərbaycana cəlb edilmiş investisiyaların həcmi isə 130 milyon avronu ötüb.
Keçid məntəqəsi yerinə elektrik rozetkası: şəbəkələr barədə söhbət niyə məhz Dublində başladı
Dublin gündəliyinin enerji bəndi təvazökar səsləndi: tərəflər elektrik şəbəkələrinin gələcəkdə mümkün birləşdirilməsi barədə fikir mübadiləsi apardılar. Bu ifadənin arxasında iki dövlət arasındakı münasibətlərin mahiyyətini dəyişən ideya dayanır.
Ermənistanın enerji sistemi onilliklər boyu Rusiya qazından və ikinci enerji bloku hələ 1980-ci ildə istismara verilmiş Metsamor AES-dən asılıdır. Azərbaycan dəfələrlə beynəlxalq platformalarda bəyan edib ki, seysmik təhlükəli zonada yerləşən köhnəlmiş stansiya bütün region üçün təhlükə mənbəyidir. Ortaq şəbəkə İrəvana onillik xəbərdarlıqların vermədiyini verir: real alternativ. Azərbaycan elektrik enerjisi istehsalını artırır, günəş və külək layihələrini inkişaf etdirir və Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək kabel vasitəsilə Avropaya yaşıl enerji ixrac etməyə hazırlaşır. Birləşmiş şəbəkələr keçmiş rəqibləri ortaq bazarın iştirakçılarına çevirir; belə bazarda qonşunun işığını söndürmək öz gəlirinə zərbə vurmaq deməkdir.
İrlandiyanın paytaxtı belə söhbət üçün Avropanın istənilən digər nöqtəsindən daha uyğundur. 1998-ci ilin aprelində Müqəddəs Cümə Sazişinə aparan danışıqlar başa çatdı. Doqquz il sonra, 2007-ci il noyabrın 1-də İrlandiya Respublikasını və Şimali İrlandiyanı birləşdirən İrlandiya adasının vahid topdansatış elektrik enerjisi bazarı işə düşdü. Elektrik xətləri adada sülh üçün diplomatlardan az iş görmədi.
Avropa daha erkən presedenti də bilir. 1950-ci il mayın 9-da Robert Şuman Fransa və Almaniyanın kömür və polad sənayesini birləşdirməyi təklif etdi, 1951-ci il aprelin 18-də isə altı dövlət Avropa Kömür və Polad Birliyi haqqında Paris müqaviləsini imzaladı. Müharibənin bitməsi ilə bu müqavilə arasında altı il keçmişdi. 2020-ci il Vətən müharibəsini Dublindəki ortaq şəbəkələr barədə söhbətdən də düz bu qədər vaxt ayırır.
Su mövzusu ayrıca diqqətə layiqdir. Liderlər transsərhəd çayların idarə olunması üzrə işçi qrupların yaradılmasını alqışladılar. Bakı üçün bu məsələ çoxdan aktuallaşıb: Ermənistan ərazisindən Zəngilan rayonuna axan Oxçuçay illər boyu Zəngəzurun dağ-mədən müəssisələrinin tullantılarını qəbul edib və Azərbaycan tərəfi onun çirklənməsi problemini dəfələrlə beynəlxalq platformalarda qaldırıb. Bu mövzunun qarşılıqlı ittihamlar müstəvisindən işçi qrup formatına keçirilməsi Azərbaycan diplomatiyasının səssiz, lakin mühüm qələbəsidir.
Delimitasiya da Azərbaycan ssenarisi ilə irəliləyir: addım-addım, vasitəçisiz. 2024-cü ilin aprelində iki ölkənin dövlət komissiyaları Qazax rayonu ilə Ermənistanın Tavuş vilayəti arasında təxminən 12,7 kilometrlik hissədə sərhədin keçməsini razılaşdırdılar və artıq mayda Azərbaycan dörd kəndi öz nəzarətinə qaytardı. Dörd ay sonra tərəflər komissiyaların birgə fəaliyyəti haqqında əsasnaməni imzaladılar. O zaman qoyulmuş prinsip indi də işləyir: qərarları Bakı və İrəvan özləri qəbul edir.
Londonun imzası: Böyük Britaniya Azərbaycanın sülh düsturunu necə qəbul etdi
Dublin gününün əsas sənədini Bakı təxminən yeddi il əvvəl Avropa İttifaqını tərk etmiş dövlətlə imzaladı. Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında strateji tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə eyni qüvvəyə malik olan Azərbaycan və ingilis dillərində iki əsl nüsxədə tərtib edilib.
Bakı üçün ən vacib sətirlər preambulada yer alıb. Tərəflər BMT Nizamnaməsinə, beynəlxalq hüquq normalarına, dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə, həmçinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığına sadiqliklərini təsdiqlədilər. Üç onillik ərzində Azərbaycan diplomatiyası bu sözlərin Qərb tərəfdaşlarının sənədlərində qeyd-şərtsiz və 1990-cı illərdə işğalı ört-basdır etmək üçün istifadə edilən hiyləgər «öz müqəddəratını təyinetmə» düsturu olmadan səslənməsinə nail olmağa çalışıb. London o illərdə də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü şübhə altına almırdı və Bakıda bunu unutmayıblar.
İkinci prinsipial sətir Ermənistana aiddir. Böyük Britaniya 2025-ci il 8 avqust tarixli Vaşinqton Bəyannaməsinə və tərəflərin ikitərəfli dialoquna əsaslanaraq Bakı ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşdırılmasına və regionda davamlı sülhün əldə edilməsinə dəstəyini ifadə etdi. Mətndə qarantlar yoxdur. Vasitəçilər də yoxdur. Britaniya baş naziri bu mətni elə bir ölkənin paytaxtında imzaladı ki, London təxminən otuz il əvvəl onunla birlikdə fəal xarici vasitəçiliklə qurulmuş İrlandiya nizamlanmasının qarantı kimi çıxış etmişdi. Cənubi Qafqaz sülhü başqa cür qurulub və Birləşmiş Krallıq bunu yazılı şəkildə tanıdı.
Sənədin təməli çoxdan qoyulub. Preambula Ümummilli lider Heydər Əliyevin 1994-cü il fevralın 22–25-də Londona rəsmi səfəri zamanı imzalanmış 1994-cü il tarixli Dostluq və əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannaməyə və 1998-ci il tarixli Dostluq münasibətləri və tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannaməyə istinad edir. İlk səfərdən yeddi ay sonra, 1994-cü il sentyabrın 20-də Bakının «Gülüstan» sarayında «Əsrin müqaviləsi» imzalandı və Britaniyanın «Bi-Pi» şirkəti bu günədək saxladığı operator yerini tutdu. Böyük Britaniya Azərbaycan iqtisadiyyatına ən böyük xarici investor olaraq qalır: Britaniya sərmayələrinin ümumi həcmi 39,9 milyard dolları ötüb. Dublində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev otuz ildən artıq davam edən enerji əməkdaşlığını xatırladaraq Birləşmiş Krallığı ölkənin ən böyük Avropa investoru adlandırdı.
Niyyətdən imzaya qədər yol təxminən on beş ay çəkdi. 2025-ci il avqustun 25-də, Vaşinqtondan iki həftə yarım sonra Avropa məsələləri üzrə nazir Stiven Dauti Bakıda strateji tərəfdaşlığa keçid barədə elan etdi. Eyni zamanda London 1990-cı illərin əvvəlindən Azərbaycan və Ermənistana qarşı qüvvədə olan silah embarqosunun tamamilə ləğv edildiyini bildirdi. Həmin ilin yazında Bakıda ilk dəfə daimi Britaniya hərbi attaşesi fəaliyyətə başladı, hökumətlərarası komissiyanın iclasında isə Birləşmiş Krallığın dövlət ixrac kreditləşməsi agentliyi Azərbaycanda prioritet layihələr üçün 5 milyard funt sterlinq həcmində zəmanətlər verməyə hazır olduğunu elan etdi. 2025-ci ilin dekabrında müdafiə üzrə dövlət naziri lord Vernon Koker Azərbaycan Prezidenti ilə görüşdən sonra müdafiə münasibətlərində yeni səhifədən danışdı.
Bəyannamənin mətni hələ Kir Starmerin dövründə razılaşdırılırdı. Onun altına imzanı 2026-cı ilin iyulunda hökumətə rəhbərlik etməyə başlamış Endi Börnhem atdı. Dauninq-stritin sahibinin dəyişməsi qrafikə təsir göstərmədi.
Sənəd üç dayaq üzərində qurulub. Birincisi müdafiə və təhlükəsizlikdir: birgə hazırlıq, potensialın artırılması, əməliyyat uyğunluğu, müdafiə sənayesində birgə layihələrin axtarışı, sərhəd, hüquq-mühafizə və məhkəmə orqanlarının qarşılıqlı fəaliyyəti. ADEX 2026 sərgisində ilk dəfə öz zərbə pilotsuz uçuş aparatlarını nümayiş etdirmiş ölkə üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü ilə sənaye kooperasiyası satınalmalardan birgə istehsala keçid deməkdir.
İkinci dayaq ticarət, investisiyalar və iqtisadi artıma həsr olunub. Bərpa olunan enerji, infrastruktur, xidmətlər, nəqliyyat və logistika, həmçinin Orta Dəhlizə dəstək prioritet sahələr kimi göstərilib. Yaşıl maliyyələşdirmə, aşağı karbonlu texnologiyalar, maliyyə tənzimləyicilərinin dialoqu və kiçik və orta sahibkarlığa dəstək ayrıca qeyd olunub. Bu iş üçün əsas platforma kimi Ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə Birgə Hökumətlərarası Komissiya müəyyən edilib. Üçüncü dayaq ali və peşə təhsilindən tutmuş süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə və həyat elmləri sahəsində universitetlər və şirkətlər arasında tərəfdaşlığa qədər təhsil və innovasiyaları əhatə edir. Tərəflər işin gedişatını strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində keçiriləcək illik görüşlərdə dəyərləndirəcəklər.
Müqayisə öz-özünə yaranır. Avropa institutlarını tərk etmiş London Bakı ilə maraqlar dilində danışır və strateji tərəfdaşlıq haqqında bəyannamə imzalayır. Bu institutların daxilində qalmış Strasburq isə qətnamələr dilində danışır və nəticədə Azərbaycanın Avronestdən çıxması ilə yanaşı dayandırılmış əməkdaşlıq əldə edir.
Qranada, İrəvan, Dublin: Bakı səsini qaldırmadan Avropa Parlamentini necə üstələdi
Azərbaycanın Avropa Siyasi Birliyindəki indiki statusuna aparan yolu tarixlər üzrə bərpa etmək faydalıdır. 2022-ci il oktyabrın 6-da Praqada Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev birliyin təsis sammitində iştirak etdi. Bir il sonra, 2023-cü ilin oktyabrında o, Qarabağda keçirilmiş lokal antiterror tədbirləri Azərbaycanın bütün ərazisi üzərində suverenliyini bərpa etdikdən sonra yaranmış antiazərbaycan atmosferinə istinad edərək İspaniyanın Qranada şəhərinə getməkdən imtina etdi. Bakı o zaman açıq-aydın olan bir şeyi israrla vurğulayırdı: danışıqlar formatında Fransa və Almaniya iştirak edirsə, masa arxasında Türkiyə də olmalıdır.
Avropa paytaxtlarında çoxlarına o imtina Bakının səhvi kimi görünürdü. Bu gün aydındır ki, səhv edən onlar olub.
2025-ci ilin mayında Tiranada Avropa Şurasının prezidenti Antoniu Koşta və Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen Azərbaycan liderindən 2026-cı il sammitinin Ermənistanda keçirilməsi barədə fikrini soruşdular. Dövlət başçısı ideyanı dəstəklədi və tarazlıq naminə növbəti sammitlərdən birinin Azərbaycanda keçirilməsini xahiş etdi. Təklif qəbul edildi, Ermənistan Bakının namizədliyini dəstəklədi. 2026-cı il mayın 4-də, videoformatda olsa da, Ermənistanda keçirilən tədbirdə ilk dəfə iştirak edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Avropa Siyasi Birliyinin üzvlərini 2028-ci ilin mayında Bakıya dəvət etdi və həmin anı istənilən analitik qeyddən daha dəqiq təsvir edən fikir söylədi: «Biz cəmi doqquz aydır sülh şəraitində yaşayırıq və sülh şəraitində yaşamağı öyrənirik».
Nikol Paşinyan həmin gün qeyd etdi ki, artıq iki ildir tərəflərin heç biri itki vermir ki, bu da müstəqillik illəri ərzində heç vaxt olmayıb, və 2028-ci ildə Azərbaycana sammitə gələcəyinə ümid etdiyini bildirdi. Avropa Şurasının prezidenti İrəvan görüşünü tarixi adlandırdı və vurğuladı ki, onun keçirilməsi yalnız Bakı ilə İrəvanın razılaşması sayəsində mümkün olub. Mahiyyətcə Avropa etiraf etdi ki, onun şərq kənarındakı ən uğurlu sülh prosesini Avropa vasitəçiləri olmadan tərəflərin özləri qurublar.
Həmin İrəvan sammiti Avropa institutları daxilindəki parçalanmanı da üzə çıxardı. Azərbaycan Prezidenti sülh prosesi ilə bağlı mövqeyinə görə Avropa Komissiyasına açıq şəkildə təşəkkür etdi və eyni dərəcədə açıq şəkildə Avropa Parlamentini və AŞPA-nı ikili standartların daşıyıcıları adlandırdı. Xatırladım ki, Azərbaycan nümayəndə heyətinin AŞPA-dakı səlahiyyətləri 2024-cü ilin yanvarında, ölkənin otuz il kağız üzərində qalmış BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü il tarixli dörd qətnaməsini özü icra etməsindən dörd ay sonra məhdudlaşdırılıb.
Bakının strategiyası qüsursuz çıxdı. Azərbaycan qaza, pula, təhlükəsizliyə və genişlənməyə cavabdeh olan Avropanın icra hakimiyyəti ilə danışır və heç kimin məsuliyyət daşımadığı parlament səs-küyünə vaxt sərf etmir. Nəticə səfərlər təqvimində görünür. 2025-ci ildə Bakıda Avropa diplomatiyasının rəhbəri Kaya Kallas və genişlənmə məsələləri üzrə Avropa komissarı Marta Kos olublar. Ardınca, 2026-cı ilin martında Azərbaycana Antoniu Koşta və enerji üzrə Avropa komissarı Dan Yorgensen gəldi. Yarım il əvvəl İrəvan Azərbaycan liderini videobağlantı vasitəsilə dinləyirdi, indi isə Dublin onu şəxsən qəbul edirdi.
Brüsselin Bakısız həll edə bilmədiyi qaz arifmetikası
Gündüz Azərbaycan Prezidenti «Rəqabətqabiliyyətli Avropanın yaradılması: innovasiyalar, bağlılıq və əlçatan enerji» mövzusunda dəyirmi masada iştirak etdi. Müzakirənin adı Azərbaycanın Avropaya təklif etdiklərinin qısa təqdimatı kimi oxunur. Əlçatan enerji bu gün Xəzər qazı, sabah isə Xəzər küləyi deməkdir. Bağlılıq Orta Dəhliz və TRIPP deməkdir. 2022-ci ildən sonra şərqdən gələn ucuz boru kəməri qazını itirmiş və hələ də elektrik enerjisinə Amerika və Çin rəqiblərindən xeyli baha ödəyən Avropa sənayesi məhz bu birləşməni axtarır. Dublin masası arxasında onu bütövlükdə təklif edə biləcək iştirakçı demək olar ki, yox idi.
Yunanıstanın baş naziri Kiriakos Mitsotakis ilə görüş ilk baxışda adi görünürdü. Əslində isə o, Avropa energetikasının ən həssas nöqtəsinə toxunurdu.
Yunanıstan Transadriatik qaz kəməri marşrutunda ilk Avropa İttifaqı ölkəsidir. Kəmər Azərbaycan qazını Yunanıstan–Türkiyə sərhədindəki Kipidə qəbul edir, Yunanıstan və Albaniya ərazisindən keçirir, sonra isə Adriatik dənizinin dibi ilə İtaliyaya çatdırır. Dublində tərəflər Azərbaycanın Avropanın və Yunanıstanın enerji təhlükəsizliyinə töhfəsini vurğuladılar və əsas məqamı qeyd etdilər: Bakının Avropaya qaz ixracını artırmaq üçün əlavə imkanları var və bunun üçün Avropa İttifaqı öz maliyyə və prosedur mexanizmlərinə yenidən baxmalıdır.
Bu ifadə izaha layiqdir. 2022-ci il iyulun 18-də Bakıda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ursula fon der Lyayen 2027-ci ilədək Azərbaycan qazının Avropa İttifaqına tədarükünün ildə 20 milyard kubmetrə qədər iki dəfə artırılmasını nəzərdə tutan enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında memorandum imzaladılar. Azərbaycan öz üzərinə düşəni yerinə yetirir. 2025-ci ildə Avropa İttifaqı ölkələrinə tədarük 12,5 milyard kubmetr təşkil edib ki, bu da 2021-ci il səviyyəsindən 53,8 faiz çoxdur. Bu gün Azərbaycan qazını 16 ölkə alır ki, onlardan 10-u Avropa İttifaqının üzvüdür. 2026-cı ilin əvvəlində Almaniya və Avstriyaya satışlar başladı: Almaniyanın «Sefe» şirkəti ilə bağlanmış on illik müqavilə ildə təxminən 1,5 milyard kubmetr həcmə çatmağı nəzərdə tutur.
Ədalət naminə başqa bir qiymətləndirməni də gətirim. Rəsmi ixrac statistikasına görə, 2025-ci ildə ümumilikdə Avropaya tədarük bir il əvvəlki 12,9 milyard kubmetrə qarşı 12,8 milyard kubmetr təşkil edib. Birinci rəqəmlə fərq hesablamanın əhatə dairəsi ilə izah olunur, həcmlərin sabitləşməsi isə heç də Bakı ilə bağlı deyil. Boru kəməri maksimum gücü ilə işləyir. 2026-cı ilin yanvarından Transadriatik kəmərin gücü ildə 1,2 milyard kubmetr artırıldı və bu artımın bir milyardını dərhal İtaliya götürdü. Nominal 20 milyard kubmetrə çatmaq üçün Yunanıstan və Albaniyada yeni kompressor stansiyaları lazımdır.
Avropa problemi də məhz burada başlayır. 2019-cu ilin noyabrında Avropa İnvestisiya Bankı 2021-ci ilin sonundan qalıq yanacaq layihələrinin maliyyələşdirilməsini dayandırmaq qərarına gəldi. Brüssel daha çox Azərbaycan qazı istəyir, lakin onun öz bankı bu qazın keçəcəyi boruları kreditləşdirməkdən imtina edir. Bakı öz addımını atıb: 2026-cı ilin martında 27 hökuməti və təxminən 60 beynəlxalq təşkilat və şirkəti bir araya gətirən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının iclasında Azərbaycan Prezidenti bəyan etdi ki, planlaşdırılan hasilat profilləri pik dövründə əlavə 10–15 milyard kubmetr qaz verməyə imkan yaradacaq. Resurs var. Uzunmüddətli müqavilələr və Brüsselin maliyyə ayırmaq üçün siyasi iradəsi lazımdır.
Mitsotakis bu arifmetikanı çoxlarından yaxşı başa düşür. Yunanıstan özünü Avropanın cənub-şərqinin qaz mərkəzinə çevirir: Aleksandrupolisdə üzən terminal, şimala uzanan Şaquli dəhliz, Bolqarıstanla interkonnektor və Transadriatik kəmərin özü. Azərbaycan molekulu olmadan bütün bu infrastruktur mənasının yaxşı yarısını itirir.
Eyni arifmetikanın neft tərəfi Çexiyanın baş naziri Andrey Babişlə görüşdə özünü göstərdi; burada ticarət və investisiyalar müzakirə olunub. Babişin öz sözlərinə görə, 2025-ci ildə Çexiyanın idxal etdiyi neftin 42 faizi Azərbaycanın payına düşüb. 2026-cı ilin aprel ayının sonunda Çexiyanın baş naziri Qəbələyə gəlmişdi və tərəflər, o cümlədən müdafiə-sənaye kooperasiyası və birgə istehsal üzrə altı sənəd imzalamışdılar. Brüsseldə tez-tez şıltaq paytaxtlar sırasına yazılan Praqa Bakının lehinə idxalı ilə səs verir.
Qara dəniz düyünü: Sofiya və Buxarest Xəzər kilovatı üçün növbəyə dayanır
Bolqarıstanın baş naziri Rumen Radevlə görüş insani jestlə başladı. Azərbaycan Prezidenti bir neçə gün əvvəl Bolqarıstanda baş vermiş ağır avtomobil qəzasında insanların həlak olması ilə bağlı bir daha başsağlığı verdi. Bir gün əvvəl, noyabrın 11-də Azərbaycan dövlətinin başçısı Bolqarıstan Prezidenti İliana Yotovaya başsağlığı məktubu göndərmişdi. Radev dəstəyə və həmrəyliyə görə təşəkkür etdi.
Həmsöhbətin şəxsiyyəti özü diqqətəlayiqdir. Doqquz il dövlətə rəhbərlik etmiş keçmiş hərbi təyyarəçi 2026-cı ilin yanvarında Bolqarıstanın postkommunist tarixində ilk dəfə baş nazir postu uğrunda mübarizə aparmaq üçün prezident səlahiyyətlərindən könüllü imtina etdi. Onun «Mütərəqqi Bolqarıstan» partiyası beş ildə səkkizinci olan 19 aprel seçkilərində inamla qalib gəldi və mayın 8-də parlament onu hökumət başçısı kimi təsdiqlədi. Avropa şərhçiləri Radevi tez-tez avroskeptiklər sırasına yazırlar. Buna görə də bolqar praqmatiki ilə Azərbaycan liderinin Dublində Avropa İttifaqında hamının başa düşdüyü dildə, enerji və bağlılıq dilində danışması bir o qədər mənalıdır.
Bolqarıstan Azərbaycan qazını 2020-ci ilin son günündən ildə 1 milyard kubmetrlik müqavilə ilə, 2022-ci ilin payızından isə Yunanıstan–Bolqarıstan interkonnektoru vasitəsilə alır. Dublində tərəflər iki ölkə arasında elektrik enerjisi dəhlizinin yaradılmasını müzakirə etdilər. Sofiya üçün bu, Xəzərdən gələn yaşıl enerjinin tranzitinə qoşulmaq şansı, Bakı üçün isə Avropa bazarına daha bir giriş qapısıdır.
İki ölkə arasındakı münasibətlər strateji tərəfdaşlıq xarakteri daşıyır və Dublində tərəflər siyasi əlaqələrin yüksək səviyyəsini təsdiqlədilər. Azərbaycan diplomatiyası Sofiyadakı kabinetlərdə kimin oturmasından asılı olmayaraq Bolqarıstan dövləti ilə münasibətlər qurur. Prezident Radev Bakının tərəfdaşı idi, baş nazir Radev də belə olaraq qalır.
Eyni Qara dəniz süjetini Rumıniya Prezidenti Nikuşor Danla görüş davam etdirdi. 2022-ci il dekabrın 17-də məhz Buxarestdə Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan Qara dənizin dibi ilə sualtı kabelin çəkilməsini nəzərdə tutan yaşıl enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında saziş imzaladılar. Bu sxemdə Rumıniya Xəzər kilovatının Avropa sahilinə çıxış nöqtəsidir. Bolqarıstanın eyni arxitekturaya marağı anlaşılandır: ölkə sahilləri yaxınlığından keçəcək dəhlizin kənarında qalmaq istəmir.
Kiyev, Kişinyov, Bakı: suverenliyin qiymətini bilənlərin klubu
Günün ilk ikitərəfli görüşü Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə danışıqlar oldu. Sonra Moldova Prezidenti Maya Sandu ilə görüş keçirildi. Hər iki ölkə Azərbaycan və Gürcüstanla birlikdə 1997-ci ildə GUAM təşkilatını təsis edib və Dublində bu köhnə həmahənglik yenidən özünü büruzə verdi.
Azərbaycan, Ukrayna və Moldova eyni travmadan keçiblər: xaricdən dəstəklənən separatizm və ərazinin bir hissəsi üzərində nəzarətin itirilməsi. Üç ölkədən yalnız Bakı problemi öz gücü ilə və beynəlxalq hüquq çərçivəsində birdəfəlik həll etdi. Buna görə də ərazi bütövlüyü ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyi Kiyevdə və Kişinyovda səmimi səslənir: Bakı heç vaxt başqalarına rəva görmədiyini özü üçün tələb etməyib.
Kiyevlə münasibətlər son bir ildə yeni səviyyəyə çıxıb. 2026-cı il aprelin 25-də Zelenski ilk dəfə Azərbaycana səfər etdi və Qəbələdə tərəflər altı ikitərəfli sənəd imzaladılar. İrəvanda Ukrayna prezidenti Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə ayrıca müraciət edərək Ermənistan və Azərbaycana sülh arzuladı. Moldova da öz növbəsində enerji böhranı dövrlərində göstərilən dəstəyə görə Bakıya dəfələrlə təşəkkür edib.
Xəzər sahilində Vyana: dörd sammit, bir strategiya
Dublini asanlıqla ayrıca epizod kimi oxumaq olar. Onu zəncirin halqası kimi oxumaq daha doğrudur.
Azərbaycan Prezidenti İrlandiyaya Türkiyəyə səfərdən sonra gəlmişdi; noyabrın 11-də o, Antalyada BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyası Tərəflərinin 31-ci Konfransının liderlər sammitində iştirak etmişdi. İki il əvvəl Bakı özü Tərəflərin 29-cu Konfransına ev sahibliyi etmiş və danışıqlar vasitəsilə iqlim maliyyələşdirməsi üzrə yeni kollektiv hədəfin, yəni 2035-ci ilədək ildə ən azı 300 milyard dolların, Paris Sazişinin 6-cı maddəsi çərçivəsində karbon bazarları üzrə razılaşmalarla birlikdə qəbuluna nail olmuşdu. Bundan əvvəl Azərbaycan 2019-cu ilin oktyabrından dörd ildən artıq Qoşulmama Hərəkatına sədrlik edib.
İndi təqvimə irəliyə doğru baxaq. 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakı Asiyada Qarşılıqlı Əməkdaşlıq və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin 7-ci sammitinə ev sahibliyi etdi və üzv dövlətlər Azərbaycanın sədrliyini 2028-ci ilədək uzatdılar. 2027-ci ildə Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının 16-cı sammiti keçiriləcək və ölkə təşkilata sədrlik edəcək. Bir il əvvəl, 2025-ci ilin noyabrında Daşkənddə Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət görüşlərinin tamhüquqlu iştirakçısı oldu, 2026-cı il oktyabrın 8-də isə Türkmənbaşıda elan edildi ki, 2027-ci ildə Bakı ilk dəfə bu formata sədrlik edəcək. 2028-ci ilin mayında Azərbaycan Avropa Siyasi Birliyinin sammitinə ev sahibliyi edəcək.
İstanbuldan Almatıya qədər olan məkanda heç bir başqa paytaxt eyni vaxtda Asiya, İslam, Mərkəzi Asiya və Avropa gündəliklərini əlində saxlamır. Bakı saxlayır. Bakının yeni Vyana və ya yeni Cenevrə kimi, başqa yerdə görüşməkdə çətinlik çəkənlərin bir araya gəldiyi məkan kimi müzakirə olunması da buradan irəli gəlir. Gözdən qaçırılması asan olan bir detal: 2028-ci ilin mayında Azərbaycan paytaxtına deputatları Strasburqda illərlə antiazərbaycan qətnamələrinin lehinə səs vermiş dövlətlərin liderləri gələcəklər.
Vasitəçilər dövrü bağlanıb: Dublin qapısının arxasında kim qaldı
Rəsmi Bakı regionu qaliblərə və məğlublara bölmür. Yeni nəqliyyat arxitekturası bütün qonşular üçün açıqdır və Azərbaycan tərəfi bunu hər platformada təkrarlayır. Buna baxmayaraq, hər sülhün onun olmamasına mərc qoyanları var və dürüst təhlil onların adını çəkməlidir.
İlk olaraq xarici vasitəçilik modelinin özü tarixə qovuşdu. ATƏT-in Minsk qrupu təxminən otuz il nizamlanmanı imitasiya etdi və 2025-ci ildə Bakı və İrəvanın birgə müraciəti ilə arxivə göndərildi. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanat kommunikasiyaların açılmasını nəzərdə tutur və Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat əlaqəsinə nəzarəti Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinə həvalə edirdi. Beş il ərzində İrəvan bu bəndi yerinə yetirmədi. Vaşinqton Bəyannaməsi məsələni gündəmdən çıxardı: marşrut Ermənistanın suverenliyi altında keçəcək, onu Ermənistan–Amerika şirkəti idarə edəcək. Moskva da regionun istənilən paytaxtı kimi yeni yollardan istifadə edə biləcək. Əvəzolunmaz arbitr rolu isə artıq ona məxsus deyil, çünki tərəflərin artıq arbitrə ehtiyacı yoxdur.
İllərlə Ermənistan–İran sərhədində dəyişikliklərin yolverilməzliyi barədə xəbərdarlıq edən Tehrana Bakı sakit arqument ünvanlayır. Sərhəd dəyişmir, marşrut Ermənistanın suverenliyi altında keçir, İran ərazisindən Araz boyunca Naxçıvana gedən paralel yol isə heç yerə yox olmur. 2023-cü ilin oktyabrında Azərbaycan və İran Ağbənd yaxınlığında Araz üzərindən avtomobil körpüsünün təməlini qoydular. Azərbaycan icrasında çoxvektorluluq hər yolun yanında ehtiyat yolun olması deməkdir.
Uduzanlar Ermənistanın özündə TRIPP-ə qarşı çıxan və qorxu alverini davam etdirən revanşist qüvvələr oldu. Paşinyan hökuməti idarəedici şirkətin yaradılması haqqında qanunvericiliyi irəli apararkən, müxalifət marşrutun təhlükəsizliyi və əməliyyat modeli ilə bağlı həll olunmamış məsələlərdən dəm vurur. Azərbaycan tranzitinin hər tonu onların əleyhinə işləyir.
Nəhayət, Avropa Parlamenti uduzdu. Tarixi barışığın iştirakçısı ola biləcək qurum xroniki ittihamçı rolunu seçdi və özünü prosesdən özü kənarlaşdırdı. Strasburqda bir nəfər də deputatı olmayan London isə həmin gün bir imza ilə özünü Cənubi Qafqaz gündəliyinə daxil etdi.
İrəvan üçün imtahan
Risklər qalır və onları illüziyalara qapılmadan adlandırmaq lazımdır. Sülh müqaviləsi paraflanıb, lakin hələ imzalanmayıb. Bakının mövqeyi dəyişməz və məntiqlidir: imzalanma Ermənistan Konstitusiyasından 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad vasitəsilə yerləşdirilmiş Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları çıxarıldıqdan sonra mümkündür. Ermənistan hakimiyyəti yeni konstitusiyanın layihəsini 2026-cı ilin noyabrında dərc edəcəyini vəd edib. Ankara isə öz növbəsində Ermənistan–Türkiyə sərhədinin açılmasını sülh müqaviləsinin imzalanması ilə əlaqələndirir.
Erməni seçicisi qonşuya qarşı iddiaları olmayan konstitusiyaya səs verəcəkmi? Bu sualın cavabı bu gün nə Bakıda, nə də İrəvanda var.
Mənim proqnozum belədir. TRIPP-in Ermənistan hissəsində tikinti işləri ən geci 2027-ci ilin ortasında başlayacaq. Sülh müqaviləsi 2027-ci ilin sonunadək imzalanacaq və Nikol Paşinyan postunu saxlayarsa, 2028-ci ilin mayında Bakıdakı Avropa Siyasi Birliyi sammitinə sülh imzalamış ölkənin baş naziri kimi gələcək. Azərbaycan–Britaniya strateji tərəfdaşlığı çərçivəsində ilk illik görüş 2027-ci ilin sonunadək keçiriləcək və onun gündəliyində müdafiə sənayesində konkret birgə layihə yer alacaq. 2028-ci ilin mayınadək Azərbaycan ərazisindən Ermənistana tranzitin illik həcmi 300 min tonu keçəcək.
Bakıdan Naxçıvana Mehri vasitəsilə sonuncu qatar otuz ildən çox əvvəl keçib. Bu gün həmin xətt boyunca mühəndis-axtarışçılar işləyir, Dublində isə ondan xərc hesablamaları və qrafiklər dili ilə danışırdılar. Yüz beş min ton artıq Azərbaycan yolları ilə Ermənistana çatıb. Növbəti yüz beş min ton daha sürətlə gedəcək.