ABŞ Prezidenti İsrailə illik hərbi yardımın dayandırılmasını noyabrın 3-ü səhər, respublikaçıların darmadağın məğlubiyyətə uğradığı seçki günü elan etdi. 38 milyardlıq memorandumun taleyini indi demokratların nəzarətindəki Konqres həll edəcək. Knessetdə çoxluqsuz qalan Netanyahu isə öz generallarına ölkənin müdafiə büdcəsi ilə bağlı əsas xəbəri niyə Amerika televiziya efirindən öyrəndiklərini izah etməli olacaq.
2026-cı il noyabrın 3-ü səhər, Amerikada seçki məntəqələri yenicə açılarkən, Donald Tramp mühafizəkar telekanalın səhər proqramının canlı efirinə zəng etdi. İmmiqrasiya, Hörmüz boğazı və Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcəsi barədə mülahizələrinin arasında o, ötəri şəkildə Birləşmiş Ştatların Yaxın Şərq siyasətinin daşıyıcı konstruksiyalarından birini sökdü. «Bibi Netanyahu ilə mən sövdələşmə bağladıq: biz İsrailə ildə 4 milyard dollar veririk və hələ bir neçə ay əvvəl bunu dayandırmağa razılaşdıq», – deyə prezident bildirdi. Aparıcılar söhbətin nədən getdiyini üç dəfə soruşdular: canlı puldan, silah tədarükündən, yoxsa kreditlərdən. Tramp tərksilahedici açıqlıqla cavab verdi: necə istəyirsiniz, elə hesablayın, istər hərbi yardım, istər nağd pul, istərsə də mal mübadiləsi.
Bir neçə saat sonra respublikaçılar Konqresin hər iki palatasını itirdilər.
Trampın həmin efirdə «dəli» adlandırdığı və öz etirafına görə, demokratların əlindən əsas kozu məhz onun üçün almağa çalışdığı şəxs, Miçiqandan senatorluğa namizəd Əbdül əl-Seyid, respublikaçı Mayk Rocersin 45,6 faizinə qarşı təxminən 52,5 faizlə qalib gəldi və Amerika Senatı tarixində ilk müsəlman senator olacaq. Ertəsi səhər o, prezidentin qərarını alqışladı və daha irəli getməyi tələb etdi: İsrailə silah satışını da dayandırmaq.
Bu epizodda bütün hekayə cəmlənib. Prezident hər iki partiyanın Amerika administrasiyalarının yarım əsr qoruduğu mövqeyi təslim etdi, əvəzində sıfır səs aldı və yeni Konqresə hazır presedent bağışladı. Baş verənləri Amerika–İsrail ittifaqının qırılması adlandırmağa tələsməzdim. İttifaqı heç kim ləğv etmir. Mühasibat dəyişir, həm də o qədər səliqəsiz dəyişir ki, bu səliqəsizliyin nəticələri qənaət edilmiş milyardların özündən daha ağır olacaq.
Telefonla cırılması mümkün olmayan çek
Trampın telefon danışığında ləğv etdiyi sənəddən başlayaq. 2016-cı ilin sentyabrında Barak Obama administrasiyası İsraillə 2019–2028-ci maliyyə illərini əhatə edən onillik anlaşma memorandumu imzaladı. Ümumi məbləğ 38 milyard dollardır, bu, ABŞ tarixində ən böyük hərbi yardım paketidir. Bunun 33 milyardı xarici hərbi maliyyələşdirmə proqramının, yəni Amerika silahlarının alınması üçün hər il 3,3 milyard dolların payına düşür, daha 5 milyardı isə hər il 500 milyon olmaqla raketdən müdafiə üzrə birgə proqramlara ayrılır. Tramp 3,8 milyardı dörd milyarda qədər yuvarlaqlaşdırdı.
Memorandum beynəlxalq müqavilə deyil. Hüquqi baxımdan o, icra hakimiyyətinin siyasi öhdəliyidir, real pulu isə hər il Konqres ayırır. 2020-ci ildə qanunvericilər memorandumun hədəflərini 2021-ci maliyyə ilinin müdafiə büdcəsinə daxil edilmiş Amerika–İsrail təhlükəsizlik əməkdaşlığı haqqında qanunda təsbit etdilər: 2028-ci ilədək ildə ən azı 3,3 milyard dollar. Qanunu studiyaya edilən zənglə ləğv etmək mümkün deyil.
Bir detalı hətta Vaşinqtonda da nadir hallarda xatırlayırlar. İsrail Amerika hərbi yardımını alan yeganə ölkədir ki, xarici hərbi maliyyələşdirmə vəsaitləri ona birdəfəlik, büdcə təsdiqləndikdən sonra 30 gün ərzində, Nyu-York Federal Ehtiyat Bankındakı faizli hesaba köçürülür. İkinci imtiyaz gələcək daxilolmalar hesabına maliyyələşdirmə adlanan mexanizmdir: İsrail Müdafiə Nazirliyi Amerika istehsalçıları ilə çoxillik müqavilələr imzalamaq və onları sonrakı illərin tranşları ilə ödəmək hüququna malikdir. 2024-cü ildə F-35I «Adir» qırıcılarının üçüncü eskadrilyası və 25 ədəd F-15IA qırıcısı üçün sifarişlər məhz bu yolla rəsmiləşdirilib.
Buradan sadə nəticə çıxır. Amerika pulları artıq onilliyin sonunadək ödəniş qrafiklərinə yazılıb. 2026-cı ilin dekabrında yardımın qəfil dayandırılması o demək olardı ki, İsrail bu müqavilələri ya öz büdcəsindən ödəməli, ya da ləğv etməlidir. İsrailin müdafiə ehtiyacları üzrə komissiyası hələ Trampın bəyanatından əvvəl xəbərdarlıq edirdi: yeni paket olmasa, F-35 də daxil olmaqla artıq imzalanmış müqavilələr üzrə xərclər milli büdcənin üzərinə düşəcək.
Amerikanın 2027-ci maliyyə ili oktyabrın 1-də başlayıb. «Bu ilin sonunadək» sözləri o deməkdir ki, prezident pul axınını büdcə dövrünün ortasında, nə qanun layihəsi, nə fərman, nə də heç olmasa xidməti qeyd təqdim etmədən dayandırmaq niyyətindədir. Noyabrın 5-nə olan vəziyyətə görə mexanizm açıqlanmayıb. İsrail hərbi mənbələri təəccüblərini bildiriblər, Xarici İşlər Nazirliyi bütün sualları baş nazirin aparatına yönləndirib, aparatın özü isə susur.
Müttəfiqin Amerika təminatından çıxarılmasına dair presedentlər mövcuddur və onların hamısı illərlə uzanıb. 1951-ci ildə başlanan Tayvana iqtisadi yardım 1965-ci ildə, ada artıq ona ehtiyac duymadığı zaman, on beş il sonra və təxminən 1,5 milyard dollar xərclənməklə dayandırıldı. Netanyahu özü 1996-cı ilin iyulunda Konqresin birgə iclasında çıxış edərkən İsrailə mülki yardımdan imtina etdi və bu yardım on ildən artıq müddətdə mərhələlərlə azaldılaraq qismən hərbi yardıma keçdi. Tramp isə analoji əməliyyatı səkkiz həftəyə sığışdırmağı təklif edir.
Amerika milyardları əslində hara gedir
Pulun izi ilə getsək, mənzərə kəskin dəyişir. İsrailə yardım ilk növbədə Amerika müdafiə sənayesi üçün İsrail hesabı vasitəsilə rəsmiləşdirilən dövlət sifarişidir. Xarici hərbi maliyyələşdirmə vəsaitləri «Lokhid Martin», «Boinq», «Reyteon» və onların yüzlərlə subpodratçısının məhsullarına xərclənir. Tramp özü də həmin müsahibədə bunu etiraf edərək, onları «Tomahavk» raketlərinin, «Patriot» komplekslərinin və yüksək hündürlükdə hava hücumundan müdafiə sistemləri üçün tutucu raketlərin istehsalına yeni güclər yaratdıqlarına görə təriflədi.
Əsas detal ABŞ hüdudlarından kənarda satınalmalar adlanan mexanizmdə gizlənir. Əvvəlki memorandumlar İsrailə Amerika pullarının təxminən dörddə birini şekellə, öz sənayesinə xərcləməyə imkan verirdi. Heç bir başqa ölkə belə güzəştə malik deyildi. 2016-cı il memorandumu bu güzəşti ardıcıl şəkildə ləğv edir: 2024-cü ilədək ildə 815 milyon dollardan 2028-ci maliyyə ilinədək sıfıra qədər. 2027-ci ildə ABŞ hüdudlarından kənarda vəsaitlərin 8 faizindən azını xərcləmək olar, 2028-ci ildə isə heç nə.
Maraqlı vəziyyət yaranır. İsrailin müdafiə sənayesi Amerika subsidiyasından hələ Obamanın dövründə ayrılıb. Müddətin sonuna doğru yardımın qalığı Təl-Əvivdən yalnız tranzitlə keçən sırf Amerika zavodlarının maliyyələşdirilməsinə çevrilib. Kəskin dayandırma halında, əgər İsrail eyni təyyarələrin pulunu öz vəsaiti ilə ödəməsə, uduzanlar «Lokhid Martin» və «Boinq»in səhmdarları olacaq. Tramp bu barədə narahat deyil. «Onlar istədikləri hər şeyi ala bilərlər. Avropa da ala bilər», – deyə o, silah satışları ilə bağlı suala cavab verdi.
Raketdən müdafiə proqramı ilə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Onun hər il ayrılan 500 milyonu «Dəmir Günbəz», «Davudun Sapandı» və «Hets-3» sistemlərinin birgə işlənib hazırlanmasına və istehsalına gedir. «Dəmir Günbəz» üçün «Tamir» tutucularını «Rafael» və «Reyteon»un Arkanzas ştatının Kamden şəhərciyindəki birgə müəssisəsi yığır, «Hets-3» üçün komponentləri isə «Boinq» istehsal edir. Bu maddənin azaldılması respublikaçıların səslərini məhz saxlamağa çalışdıqları Amerika ucqarlarındakı iş yerlərinə zərbə vuracaq. Amerika analitikləri artıq qeyd ediblər ki, raketdən müdafiə və pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı mübarizə proqramlarını təmənnasız yardımdan adi kommersiya satışlarına tez keçirmək mümkün deyil.
Nəhayət, illik 3,8 milyard yalnız baza dərəcəsidir. Müharibələr ayrıca maliyyələşdirilir. Konqresin Tədqiqat Xidmətinin məlumatına görə, 2024-cü maliyyə ilində raketdən müdafiə proqramları ilə birlikdə İsrailə ümumi hərbi yardım 2024-cü ilin aprelində qəbul edilmiş 8,7 milyard dollarlıq fövqəladə paket hesabına təxminən 12,5 milyard dollara çatıb. Braun Universitetinin tədqiqatçıları Qəzzada müharibənin başlanğıcından bəri 21,7 milyard dollarlıq silah yardımı hesablayıblar. Stokholm Beynəlxalq Sülh Tədqiqatları İnstitutunun məlumatına görə, 2019–2023-cü illərdə İsrailə iri silah tədarüklərinin 69 faizi ABŞ-ın payına düşüb.
Trampın bəyanatı bu rıçaqlara ümumiyyətlə toxunmur. Prezident qeyd-şərt etdi: «Ehtiyacı olsa, İsrailə kömək edəcəyik». Tramp dilindən büdcə dilinə tərcümədə bu belə səslənir: müntəzəm abunəni ləğv edirik, fövqəladə tranşları Ağ Evin mülahizəsinə buraxırıq. İsrail üçün bu, zəmanətli gəlirdən konkret prezidentin və konkret Konqresin mərhəmətinə keçid deməkdir, yəni Netanyahunun qurtarmağı vəd etdiyi məhz həmin asılılığa.
Senatı xilas etməyən səhər zəngi
Tramp bütün bunlara niyə başladığını gizlətmirdi. Aparıcı ona hazır ifadə təklif etdi: solçular İsraillə münasibətləri respublikaçı namizədlərə qarşı silaha çeviriblər, prezident isə bu arqumenti masadan götürür. Tramp həvəslə razılaşdı, dörd milyardı opponentlərinin «ən yaxşı arqumenti» və «həddən artıq asan hədəf» adlandırdı.
Hədəf həqiqətən asanlaşıb. Kvinnipiak Universitetinin 2026-cı il iyunun 18–22-də 1165 qeydiyyatlı seçici arasında keçirdiyi sorğuda iştirakçıların 48 faizi ABŞ-ın İsrailə həddən artıq dəstək verdiyini bildirib. Bu, sualın ilk dəfə verildiyi 2017-ci ildən bəri rekorddur. Bir il əvvəl, 2025-ci ilin iyununda belə düşünənlər 42 faiz idi. Demokratlar arasında bu göstərici 66 faizə, müstəqil seçicilər arasında 55 faizə, respublikaçılar arasında isə 20 faizə çatıb. Həmin sorğuda respondentlərin 60 faizi ABŞ və İsrailin İranla müharibəsinin buna dəymədiyini hesab edib, Trampın özünün bəyənilmə reytinqi isə 38 faizə enib.
ABŞ və İsrailin fevralın 28-də İrana endirdiyi birgə zərbələrlə başlanan müharibə Pakistanın vasitəçiliyi ilə iyunda aralıq memorandum imzalanana qədər 108 gün davam etdi, lakin tam başa çatmadı: seçkidən əvvəlki gecə Amerika aviasiyası Trampın sözlərinə görə, amerikalıların gözü qarşısında iki ay ərzində tikilən İran hava hücumundan müdafiə obyektini məhv etdi. Benzin qiymətlərini hesablayan seçici üçün İsrail mövzusu və İran müharibəsi xərclərin bir sətrində birləşdi.
Ağ Evin hesablaması, görünür, iki ünvana yönəlmişdi. Birincisi, İsrailə yardımın yanlış prioritetlərin simvoluna çevrildiyi demokratların mütərəqqi qanadı. İkincisi, «Amerikanı yenidən böyük et» hərəkatı daxilində Amerika vergi ödəyicisinin niyə başqasının müdafiəsini ödədiyini çoxdan soruşan təcridçilik tərəfdarları. Bəyanat hər iki boşluğu bir hərəkətlə bağlamalı idi.
Nə orada, nə burada işə yaramadı. Aparıcı telekanalların proqnozlarına görə, demokratlar Nümayəndələr Palatasında təxminən 258 yer əldə edir ki, bu da 1993-cü ildən bəri onlarda olduğundan çoxdur, Senatda isə dayanıqlı çoxluq qazanırlar. Onlar 1932-ci ildən bəri heç bir demokratın senat yarışında qalib gəlmədiyi Kanzasda, həmçinin Texas, Ayova, Ohayo, Men, Şimali və Cənubi Karolinada yerləri geri aldılar. Vitse-prezident Cey Di Vens elə həmin gün məğlubiyyəti İran müharibəsi ilə əlaqələndirdi. Miçiqanda ştat tarixinin 243 milyon dollardan çox başa gələn ən bahalı senat kampaniyası həmin əl-Seyidin qələbəsi ilə başa çatdı.
Səhvin siyasi qiyməti mandatlarla ölçülmür. Tramp opponentlərinin çərçivəsini açıq şəkildə qəbul etdi: İsrailə yardım seçkiləri uduzmamaq üçün xilas olmaq lazım olan yükdür. Keçən həftə İsrail seçkilərində Netanyahunu açıq şəkildə dəstəkləyən respublikaçı prezident tənqidçilərinin əsas tezisini özü legitimləşdirdi. Yanvardan Nümayəndələr Palatasının spikeri, çox güman ki, Hakim Ceffris, Senatda çoxluğun lideri isə Çak Şumer olacaq. Hər ikisi İsrailin ənənəvi tərəfdarlarıdır. Lakin onların rəhbərliyi altında indi Trampın özünə istinad edə bilən rekord sayda sol radikalın təmsil olunduğu fraksiya olacaq.
Netanyahu bunu özü təklif etdi və özü girova çevrildi
Trampın versiyasına görə, ideya İsrail baş nazirinə məxsusdur. «Bu məsələni o özü qaldırdı», – deyə prezident iki dəfə təkrarladı. Görünür, burada Tramp həqiqəti deyir.
Xronologiya aydın şəkildə düzülür. 2025-ci il dekabrın 29-da Netanyahu Mar-a-Laqoya uçdu və öz dediyinə görə, Trampa hərbi yardımı tədricən azaltmağı təklif etdi. 2026-cı il yanvarın 9-da Britaniya həftəliyinə müsahibəsində o, məqsədi açıq şəkildə ifadə etdi: Amerika hərbi yardımını yaxın on il ərzində sıfıra endirmək. Amerika mətbuatının məlumatına görə, Tramp əvvəlcə çaşbaş qalmışdı və yardım alan tərəfin puldan niyə imtina etdiyini anlamırdı. Mayın 10-da Amerika televiziyasında Netanyahu daha irəli getdi və maliyyə komponentini sıfıra çatdıracağını vəd etdi. İyunun 1-də o, respublikaçı konqresmen Marlin Statsmana məktub göndərərək onun yeni memorandum haqqında qətnaməsini dəstəklədi: «Yardım alan statusundan tərəfdaş statusuna keçməyin vaxtı çatıb». Həmin həftə, İsrail Müdafiə Nazirliyinin və dövlət katibi Marko Rubionun bildirdiyi kimi, yeni memorandum barədə rəsmi danışıqlar başladı.
Netanyahunun motivləri anlaşılandır. Birincisi siyasidir: İsrailin Amerika xəzinəsini boşaltdığı ittihamını aradan qaldırmaq və hər iki partiyada İsrailin mövqelərinin aşındığı Konqresin xoş münasibətindən asılı olmamaq. İkincisi ticaridir: İsrail hökumət mənbələri hələ yanvarda yardım mövzusu ilə Amerika tariflərinin yumşaldılması arasında əlaqəni etiraf ediblər. Oktyabrda, Knesset seçkilərinə bir neçə həftə qalmış Netanyahu İsrail telekanalına müsahibəsində dedi: «Əgər elə düşünürsünüzsə ki, biz mənim iki dəfə təmin etdiyim şeyi, müdafiə büdcəsi üçün on milyardlarla dollarlıq Amerika yardımını almağa davam edəcəyik, hazırlaşın və bunun olmayacağına alışın, çünki Amerika dəyişib».
Netanyahunun planı ilə Trampın bəyanatı arasındakı fərq on il ilə səkkiz həftə arasındakı fərqdir. İsrail mediası iyulda xəbər verirdi ki, hətta Netanyahunun Oval Kabinetdə təqdim etdiyi sürətləndirilmiş variant da yeni memorandumda təxminən 16 milyard dollar birbaşa yardım, üstəgəl raketdən müdafiəyə 5 milyarddan 10 milyardadək vəsait nəzərdə tuturdu. 2026-cı ilin dekabrına qədər hər hansı sıfırlamadan söhbət getmirdi.
Sürpriz üçün daha pis vaxt seçmək mümkün deyildi. Oktyabrın 27-də İsrail səs verdi və ilkin nəticələrə görə «Likud» 27, Qadi Ayzenkotun «Yaşar» partiyası 21, Naftali Bennetin birliyi isə 12 mandat qazandı. Hesablamalara görə, Netanyahu blokuna arzulanan 61 mandata bir neçə yer çatmır. Ayzenkot hətta Trampın xahişi ilə belə Netanyahu hökumətinə daxil olmayacağına and içib, koalisiyanın açarı isə ultraortodoks partiyaların əlindədir.
Baş Qərargahın keçmiş rəisi Trampın bəyanatından dərhal yararlandı. «Netanyahu elə bu axşam İsrail cəmiyyətinə cavab verməlidir», – deyə Ayzenkot noyabrın 3-də tələb etdi. Onun hücumunun mahiyyəti sadədir: özünü Vaşinqtonla danışa bilən yeganə şəxs kimi təqdim edən baş nazir qərar barədə nə orduya, nə Maliyyə Nazirliyinə, nə də Xarici İşlər Nazirliyinə xəbər verməyib. İsrailin müdafiə, diplomatik və maliyyə aparatları hökumət başçısının məhz nə vəd etdiyini izah etməsini gözləyir.
Netanyahu öz ritorikasının tələsinə düşüb. O, Trampı təkzib edə bilməz, çünki bu, onun dostu və seçkilərdə onu açıq şəkildə dəstəkləmiş müttəfiqidir. Müddətləri təsdiqləmək isə koalisiya danışıqlarının ortasında ölkənin müdafiə büdcəsində boşluq yaranacağını etiraf etmək deməkdir. Ona yalnız susmaq və Vaşinqtonun ifadələri özünün yumşaltmasını gözləmək qalır.
110 milyardlıq Sparta: İsrail öz hesabının öhdəsindən gələ biləcəkmi
Netanyahunun maliyyə arqumentləri sanballı görünür. 2025-ci ildə İsrailin müdafiə ixracı 2024-cü ilin 14,8 milyard dollarlıq əvvəlki rekordundan 30 faiz çox olmaqla rekord həddə, 19,2 milyard dollara çatdı. Bu, ardıcıl beşinci rekord, beş ildə iki dəfə, on ildə isə dörd dəfə artım deməkdir. Hökumətlərarası sövdələşmələr ilk dəfə təxminən 10 milyard dollar təşkil etdi, həcmin 53 faizi hər biri 100 milyon dollardan baha olan müqavilələrin payına düşdü. Satışların təxminən 30 faizini raket sistemləri və hava hücumundan müdafiə vasitələri təmin etdi. Avropa 6,9 milyard dollarlıq İsrail silahı aldı, Asiya–Sakit okean regionunun payı isə təxminən 23 faizdən 32 faizə yüksəldi. Bütün sövdələşmələrin təxminən 85 faizini üç nəhəng şirkət, İsrail Aerokosmik Sənayesi, «Rafael» və «Elbit Sistems» bağladı.
2025-ci il dekabrın 24-də Hərbi Hava Qüvvələrinin pilotlarının buraxılış mərasimində Netanyahu müdafiə və maliyyə nazirləri ilə birlikdə müstəqil hərbi sənaye yaratmaq üçün on il ərzində 350 milyard şekel ayrılmasını təsdiqlədiyini elan etdi. O, məqsədi son dərəcə açıq ifadə etdi: müttəfiqlər də daxil olmaqla istənilən tərəfdən asılılığı azaltmaq. Dollarla qiymətləndirmələr fərqlənir və bu, çox şey deyir: baş nazir təxminən 110 milyard, «İsrailin Qalxanı» işçi adı altında proqramı təqdim edən müdafiə naziri İsrail Kats isə təxminən 95 milyard rəqəmini səsləndirib. İsrail məlumatlarına görə, söhbət büdcənin 250 milyard şekel birbaşa artırılmasından və digər mənbələrdən cəlb ediləcək 100 milyard şekeldən gedir.
Yükün miqyasını da hesablamaq mümkündür. İsrailin 2026-cı il üçün müdafiə büdcəsi 112 milyard şekel həcmində müəyyən edilib, müdafiəyə dövlət xərclərinin təxminən 16 faizi, yəni 208 milyard dollardan təxminən 35 milyardı ayrılır. 2023-cü ilin oktyabrına qədər müdafiə büdcəsi təxminən 20,4 milyard dollar idi. Amerikanın 3,8 milyardı hazırkı hərbi xərclərin təxminən onda biri və ümumi daxili məhsulun bir faizindən azdır. Xoşagəlməz, ağrılı, lakin daşına bilən yükdür.
Lakin texnologiya olmayan yerdə pul heç nəyi həll etmir. İsrail beşinci nəsil döyüş təyyarələri, onlar üçün mühərriklər, lazımi həcmdə ağır aviasiya bombaları və F-35 üçün ehtiyat hissələri istehsal etmir. 350 milyard şekellik proqram ilk növbədə sursata yönəlib, yəni 2024–2025-ci illərdə Vaşinqton, Berlin və Londonun tədarükləri ləngidərək və ya məhdudlaşdıraraq təzyiq alətinə çevirdikləri həmin qıtlığa. Təyyarələr və onların daxili avadanlığı ən azı daha bir onillik Amerika istehsalı olaraq qalacaq.
Əsas paradoks buradan doğur. İsrailin maliyyə müstəqilliyi tez əldə edilə bilər, texnoloji müstəqilliyi isə yox. Təmənnasız pullardan imtina edən Təl-Əviv «Lokhid Martin»dən həmin F-35-ləri almağa davam edəcək, sadəcə öz şekelləri ilə və güzəştli qrafik olmadan. Asılılıq qalır, yalnız onun Amerika tərəfindən ödənilməsi aradan qalxır. İsrail hökuməti daxilində artıq Maliyyə Nazirliyi ilə Müdafiə Nazirliyi arasında yaranan fərqin kimin cibindən ödəniləcəyi üstündə yeni müharibə proqnozlaşdırılır.
Tehrana şampan açmaq hələ tezdir
İran rəhbərliyi bu hekayənin hər sətrini diqqətlə oxuyacaq. Əli Xameneinin ölümündən və Müctəba Xameneinin hakimiyyətə gəlişindən, 108 günlük müharibədən və kövrək iyun memorandumundan sonra Amerika–İsrail ittifaqındakı istənilən çat Tehrana hədiyyə kimi görünür. Trampın qərarında zəifləmə siqnalı görmək şirnikləndiricidir. Bu şirnikə uymaq isə strateji səhv olardı.
Pul maddəsi Amerika–İsrail bağlılığının ən nazik sapıdır. 2008-ci ildən Amerika qanunu administrasiyanı İsrailin istənilən qonşusu üzərində keyfiyyət baxımından hərbi üstünlüyünü qorumağa məcbur edir və qrantların dayandırılması haqqında qərar bu normanı ləğv etmir. 2021-ci ildən İsrail ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Komandanlığının məsuliyyət zonasına daxildir və bu, ikitərəfli əməkdaşlığı inteqrasiya olunmuş hava hücumundan müdafiə və kəşfiyyat sisteminə çevirib. 2024-cü ilin oktyabrında Vaşinqton İsraildə Amerika heyətinin xidmət etdiyi yüksək hündürlükdə hava hücumundan müdafiə batareyasını yerləşdirdi. Bu elementlərin heç biri növbəti bomba partiyasının pulunu kimin ödəməsindən asılı deyil.
Tramp özü həmin müsahibədə modeli heç bir sələfinin cəsarət etmədiyi kinizmlə təsvir etdi: Amerikanın «köməkçisi» var və bu, İsraildir, çünki «biz böyüyük, onlar isə kiçik». Bu məntiqdə yardımın dayandırılması İsraili Amerika çətirindən məhrum etmir. Əksinə, Vaşinqton tətiyi öz əlində saxlayır, sursatın pulunu isə kiçik tərəfdaşa ödəməyi təklif edir.
Medalın digər üzü də var. Öz müdafiəsini özü ödəyən dövlət ondan istifadədə daha çox azadlıq tələb etməyə başlayır. Yayda Ayzenkot Trampın «Hizbullah»a qarşı əməliyyatı Livanın cənubu ilə məhdudlaşdırmaq tələbini qəbul etdiyinə görə Netanyahunu kəskin tənqid etmişdi. Amerika pulu olmadan belə tələbləri mənəvi baxımdan əsaslandırmaq daha çətin olacaq, baxmayaraq ki, texniki baxımdan İsrail Amerika tutucularından, kəşfiyyat məlumatlarından və ehtiyat hissələrindən heç yerə qaça bilməyəcək. Maliyyə müstəqilliyi avtomatik olaraq əməliyyat müstəqilliyinə çevrilmir.
Tehran üçün bu, bir şey deməkdir: İsrailə endiriləcək növbəti zərbə əvvəlki kimi Amerika sistemləri və Amerika pilotları tərəfindən dəf ediləcək. Yalnız ödəniş cədvəli dəyişəcək.
Bakıdan baxış: əmlakı itirmədən işgüzar boşanma
Azərbaycan üçün bu hekayənin birbaşa praktiki ölçüsü var. İsrail Bakının əsas hərbi-texniki tərəfdaşlarından biridir: Stokholm Beynəlxalq Sülh Tədqiqatları İnstitutunun məlumatına görə, 2016–2020-ci illərdə Azərbaycana iri silah tədarüklərinin təxminən 69 faizi onun payına düşüb. Əks istiqamətdə isə, müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri ilə nəql edilən neft İsrailin neft idxalının üçdə birindən 40 faizədək hissəsini təşkil edir. Hələ 2011-ci ildə «Elbit Sistems» ilə yaradılmış «Azad Sistems» birgə müəssisəsi Azərbaycan ərazisində pilotsuz uçuş aparatları istehsal edir.
İsrail müdafiə sənayesinin ixrac modelinə keçməsi Bakı üçün daha çox sərfəlidir. «İsrailin Qalxanı» proqramı ödəmə qabiliyyətli və proqnozlaşdırıla bilən alıcılar tələb edir, hökumətlərarası sövdələşmələr isə sahənin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Amerika kreditləri olmadan və siyasi şərtlər qoyulmadan ödəniş edən Azərbaycan belə konfiqurasiyada müştəridən birgə istehsal üzrə tərəfdaşa çevrilir. Netanyahunun «yardım alandan tərəfdaşa» məntiqi Bakı ilə Təl-Əviv münasibətlərində çoxdan reallaşıb.
İkinci xətt Vaşinqtonla bağlıdır. Tramp müttəfiqləri hər yerdə qrantlardan müqavilələrə keçirir və Cənubi Qafqaz da istisna deyil. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə imzalanmış 2025-ci il 8 avqust tarixli Vaşinqton Bəyannaməsi və «Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu» layihəsi məhz xeyriyyə deyil, kommersiya əsasında qurulmuşdu. Elə o zaman Amerika administrasiyası «Azadlığa Dəstək Aktı»na 907-ci düzəlişin məhdudiyyətlərini dayandırdı. ABŞ-ın sədəqə əvəzinə birgə investisiyalara üstünlük verdiyi modeli Bakı çoxlarından əvvəl mənimsəyib.
Üçüncü xətt daha narahatedicidir. İsrailə yardımın taleyini həll edəcək yeni Konqres əvvəlkindən fərqlənir: orada ənənəvi olaraq erməni lobbisinin təsirinə həssas olan demokratların mütərəqqi qanadı daha güclüdür. Həmin Konqres Qafqaz məsələlərində, o cümlədən 907-ci düzəlişin dayandırılmasının uzadılmasında icra hakimiyyətinə təzyiq rıçaqları əldə edəcək. Bakı hazır olmalıdır ki, yaxın iki ildə Kapitoli təpəsinin ritorikası Ağ Evin ritorikasından daha sərt olacaq.
Nəhayət, İran. Azərbaycanın onunla təxminən 700 kilometrlik sərhədi var və tammiqyaslı müharibənin istənilən bərpası Orta Dəhlizin və Azərbaycan kommunikasiyalarının təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir. Bakının mövqeyi dəyişməzdir: ölkənin ərazisi qonşulara qarşı istifadə edilmir, milli maraq isə münaqişənin Cənubi Qafqaza yayılmamasındadır. Əgər yardımın dayandırılması İsrailin təkbaşına hərəkət etmək istəyini heç olmasa bir qədər soyutsa, Vaşinqton isə gərginliyin artması üzərində nəzarəti saxlasa, bu, Azərbaycan üçün daha çox yaxşı xəbərdir.
Dörd ssenari və tarixi göstərilmiş bir proqnoz
Birinci ssenari prezidentin sözlərinin hərfi icrasıdır: 2027-ci il yanvarın 1-dən İsrail bir sent də almır. Bunun şansları minimaldır. Cari maliyyə ilinin pulları ya artıq dövriyyədədir, ya da büdcə qanunlarından asılıdır, gələcək tranşlar hesabına müqavilələr isə illərlə qabaqcadan imzalanıb. Kəskin qırılma Amerika zavodlarının özünə zərbə vurardı.
İkinci ssenari bürokratik üzdəyişmədir. 2016-cı il memorandumu üzrə ödənişlər formal olaraq 2028-ci ilədək davam edir, Ağ Ev isə yeni öhdəliklər götürmədiyini elan edir. Tramp başlıq, İsrail pul, Amerika sənayesi isə sifarişlər alır. Hazırkı administrasiyanın üslubunu nəzərə alsaq, bu nəticə yaxın aylar üçün ən ehtimal olunan görünür.
Üçüncü ssenari yeni memorandumda sürətləndirilmiş azaltmadır. Bunun üçün artıq hədəflər mövcuddur. Administrasiyaya yaxın olan «İrs» Fondu 2029–2032-ci maliyyə illərində bütün vəsaitlərin mütləq ABŞ-da xərclənməsi şərti ilə yardımın 4 milyard dollara qədər artırılmasını, sonra isə 2047-ci ildə tam dayandırılanadək hər il 250 milyon dollar azaldılmasını təklif edirdi. İsrail mətbuatının məlumatlarına görə, Netanyahunun variantı daha kiçik məbləğlər və daha qısa müddət nəzərdə tuturdu. Bu variantların istənilənində raketdən müdafiə proqramları ən uzunömürlü olacaq: Arkanzas və Alabamadakı iş yerləri onlardan asılıdır.
Dördüncü ssenari noyabrın 4-nə keçən gecə doğuldu. Demokratların nəzarətindəki Konqres Trampın bəyanatından sıçrayış meydançası kimi istifadə edir və qrantlar məsələsindən silah satışının şərtləri məsələsinə keçir. Demokratların rəhbərliyi bunu istəmir: hətta senator Riçard Blumental kimi şahinlər hələ yazda deyirdilər ki, İsrail özü yardımdan imtina edərsə, ABŞ buna etiraz etməməlidir. Lakin əl-Seyidin simasında qələbə simvolu qazanmış mütərəqqi cinah məhz bu istiqamətdə təzyiq göstərəcək. Kapitoli təpəsində pulu artıq demək olar ki, heç kim müdafiə etmir. Növbəti döyüş meydanı İsrailin Amerika silahını siyasi şərtlər olmadan almaq hüququ olacaq.
Proqnozu elə ifadə edirəm ki, onu yoxlamaq mümkün olsun. 2026-cı il dekabrın 31-dək Konqres İsrailə artıq ayrılmış vəsaitləri geri çağıran heç bir qanun qəbul etməyəcək, Ağ Ev isə yardımın dayandırılmasının hüquqi mexanizmini dərc etməyəcək. Yeni memorandum 2027-ci il oktyabrın 1-dən əvvəl imzalanmayacaq. Hazırkı sənədin müddətinin başa çatacağı 2028-ci il sentyabrın 30-dək satınalmaların təmənnasız maliyyələşdirilməsi adi formada dayandırılacaq, raketdən müdafiə proqramları isə daha kiçik həcmli ayrıca maddə kimi qorunacaq. İsrail təyyarələrin pulunu özü ödəməyi öyrənməli olacaq, lakin tutucuların pulunu Amerika vergi ödəyiciləri hələ uzun müddət ödəyəcəklər, çünki onlar həm də regiondakı Amerika bazalarını və Amerika gəmilərini qoruyur.
Yekun: kassa köçür, anbar qalır
Otuz il əvvəl Netanyahu Konqresin tribunasına qalxdı və İsrailin artıq iqtisadiyyat üçün Amerika pullarına ehtiyacı olmadığını elan etdi. O zaman bu, güc nümayişi idi: keçmiş SSRİ-dən bir milyon repatriantı qəbul edib cəmiyyətinə qovuşdurmuş və yüksək texnologiyalar sahəsində sıçrayış etmiş ölkə qürurlu olmağa imkan tapa bilərdi. İmtina illərə yayıldı, İsrail iqtisadçıları və Amerika qanunvericiləri ilə razılaşdırıldı və ümumi qələbə kimi təqdim edildi.
Hərbi yardımdan indiki imtina da eyni ssenari ilə başlamışdı. Sonu isə səhər verilişinə edilən telefon zəngi ilə bitdi, heç bir İsrail generalı bundan əvvəlcədən xəbərdar deyildi, ünvanlandığı Amerika seçicisi isə onu sadəcə fərq etmədi. Tramp demokratların əlindən arqumenti almaq istədi, əvəzində təşəbbüsü onlara təslim etdi. Netanyahu ölkəni himayədən çıxaran lider kimi görünmək istəyirdi, əvəzində koalisiya sövdələşmələrinin ortasında öz hərbçilərinə büdcədəki boşluğu necə dolduracağını izah etməli olur.
İttifaq bundan çökməyəcək. İsrail əvvəlki kimi Amerika təyyarələrində uçacaq, Amerika sistemləri isə Təl-Əviv üzərində İran raketlərini tutacaq. Arkanzas ştatının Kamden şəhərində «Tamir» tutucularını yığmağa davam edəcəklər, indi, ehtimal ki, qismən şekellə ödənilmiş halda. Kassa Amerika xəzinədarlığından İsrail Maliyyə Nazirliyinə köçür. Anbar isə Amerikada qalır.
Pul ödəyəndən adətən icazə istəyirlər. Anbarın sahibindən isə həmişə.