Tehran ABŞ-a məzmununu heç kimin açıqlamadığı "qətiyyətli və rasional cavab" verdi. Ağ Ev üç düşərgəyə bölünüb, Körfəzdəki müttəfiqlərə zərbələrə artıq noyabrın 4-də hazırlaşmaq tapşırılıb, Tramp isə yeraltı nüvə obyektini "bir saata" vuracağını vəd edir. Vaşinqtonda "çox yumşaq" adlandırılan müharibə yaxın günlərdə yenidən əsl müharibəyə çevrilə bilər.
Noyabrın 3-ü səhər, ABŞ-ın şərq sahilində seçki məntəqələri açılanda İran məclisinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf parlamentin tribunasına çıxdı və Tehranda açıq-aydın bir neçə gün cilalanmış ifadəni səsləndirdi. O dedi ki, İran Amerika tərəfinə qətiyyətli və rasional cavab verib və indi top Amerikanın meydanındadır: yeni müharibənin olub-olmayacağını o həll etməlidir. Bu cavabda məhz nə yazıldığını Qalibaf dəqiqləşdirmədi. Ötürmə kanalını da adlandırmadı.
Bir gün əvvəl Amerika təyyarələri Fars körfəzinin ən böyük adası olan Qeşmi vururdu. Həmin gün axşam Donald Tramp mühafizəkar telekanala telefon müsahibəsində səmimi təəccüblə soruşdu: "Sonuncu dəfə nə vaxt nəsə buraxmışıq? Bu, müharibə deyil, bu, çox yumşaq müharibədir". Dərhal da əlavə etdi ki, ABŞ İranın "Külüng" kimi tanınan Kuh-e Kolang Qaz La dağındakı obyektini "istədiyimiz zaman bir saata" vura bilər.
Səkkiz aylıq müharibə hər iki tərəfə eyni anda iki dildə danışmağı öyrədib. Qalibaf "yeni döyüş meydanı" ilə hədələyir və eyni nitqdə rasionallığı vurğulayır. Tramp bombalamaqla hədələyir və eyni müsahibədə sövdələşmə şanslarının "çox yaxşı" olduğuna inandırır. Hər biri topu rəqibə ötürür, onun birinci göz qırpacağına ümid edir. Bəla ondadır ki, bu oyunda topun tamamilə maddi məzmunu var: Hörmüz boğazından keçən dünya neft ticarətinin təxminən beşdə biri və kəşfiyyat məlumatlarına görə, İranın 60 faizədək zənginləşdirilmiş uranın bir hissəsini köçürə biləcəyi qranit altındakı yeraltı kompleks.
Heç kimin görmədiyi cavab
Natiqin seçimi özü onun sözlərindən çox şey deyir. Qalibaf İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun aviasiyasının keçmiş komandanı, keçmiş polis rəisi, on iki il (2005-2017) Tehranın meri, 2020-ci ildən parlamentin spikeridir. Hazırda o, həm də danışıqlar qrupuna rəhbərlik edir. Vaşinqtonla təmaslarda İranın səsi islahatçı prezident Məsud Pezeşkiana və xarici işlər naziri Abbas Əraqçiyə deyil, güc şaquliyyəsindən olan adama məxsusdur. Daxili auditoriya üçün bu, siqnaldır: istənilən razılaşma diplomatların güzəşti kimi deyil, Keşikçilər Korpusunun qələbəsi kimi satılacaq.
Cavabın konteksti dolayı məlumatlarla bərpa olunur. Son günlərdə Dohada İranın xarici işlər nazirinin müavini Kazım Qəribabadi işləyirdi və Qətər vasitəçiləri vasitəsilə Vaşinqtona mesajlar ötürürdü. İran nümayəndə heyəti noyabrın 1-də, bazar günü Qətəri tərk etdi, bazar ertəsi axşam isə Tehrana Qətər danışıqçısı Əli ət-Təvadi uçdu. Amerika mətbuatının məlumatına görə, qətərlilər birbaşa danışıqların bərpasına yol açmalı olan üç günlük etimad tədbirləri ardıcıllığı ilə saziş layihəsi tərtib ediblər. Layihənin özü səkkiz gündür müzakirə olunur.
İran tərəfi bu layihənin əsasını başqa cür təsvir edir: hələ sentyabrda hazırlanmış yeddi addımlıq plan. XİN-in rəsmi nümayəndəsi İsmayıl Bəqai noyabrın 2-də bəyan etdi ki, plan dəyişməyib, lakin indi onu bir həftə əvəzinə iki günə həyata keçirmək olar. Tehranın şərtləri çoxdan məlumdur: İran limanlarının Amerika dəniz blokadasının götürülməsi, sanksiyaların ləğvi, zərbələrin dayandırılmasına təminatlar, regionda, ilk növbədə Livanda tam atəşkəs. Əraqçi buna neft istisnalarının bərpasını və İranın bütün vəsaitlərinin, o cümlədən Qətərdə olanların dondurulmadan çıxarılmasını əlavə etdi.
İran dövlət yayımı Qalibafın sözlərini birbaşa Hörmüzün açılması şərtləri ilə əlaqələndirdi. Deməli, "qətiyyətli cavab" güzəşt deyil, öz tələblərinin daha sıxılmış qrafiklə təkrarıdır. Tehran tempi sürətləndirdi, lakin mövqeyini yerindən tərpətmədi.
Spikerin nitqində gözdən qaçırmaq asan olan bir detal var. Topun Amerika tərəfində olması barədə tezisi o, "region ölkələrinə" ünvanladı. Diplomatik dildən tərcüməsi sadədir: əgər zərbələr sizin ərazinizdəki bazalardan endirilərsə, siz tənliyin bir hissəsinə çevriləcəksiniz. Qalibaf ayrıca vurğuladı ki, yeni hücuma cavab coğrafiya ilə məhdudlaşmayacaq.
Gecələr atəş açılan "çox yumşaq müharibə"
Amerika rəsmiləri noyabrın 2-də Qeşmə zərbəni müdafiə xarakterli adlandırdılar. Versiya belə görünür: Keşikçilər Korpusunun bölməsi boğazın üzərində Amerika təyyarəsinə zenit raketi buraxdı, bundan sonra Amerika qırıcısı buraxılış qurğusunu məhv etdi. Digər məlumatlara görə, zərbələr radarlara və raket mövqelərinə endirilib. İran dövlət agentliyi ardıcıl beş partlayış barədə məlumat verdi, partlayışlar Bəndər-Lengədə də eşidilib. Keşikçilər Korpusu Hörmüzün şərqində Amerikanın MQ-9 pilotsuz uçuş aparatını vurduğunu, digər versiyaya görə isə Qeşmin cənubunda iki dronu vurduğunu bəyan etdi. Vaşinqton bu bəyanatları təsdiq etmədi.
Keşikçilər Korpusunun vurulmuş Amerika aparatları barədə bəyanatlarına ehtiyatla yanaşıram: səkkiz aylıq müharibə ərzində onların əhəmiyyətli hissəsi təsdiqini tapmayıb. Daha göstəricisi başqa şeydir. Amerika məmurlarının məlumatına görə, belə məhdud zərbələr artıq bir neçə həftədir endirilir və geniş miqyaslı kampaniyanın bərpası təəssüratı yaratmamaq üçün onlar barədə qəsdən elan edilmir. İrana qarşı ictimaiyyət qarşısında sonuncu etiraf edilmiş hücum sentyabrın əvvəlinə aiddir və Tramp seçkilərədək yenilərinə başlamayacağını vəd etmişdi.
Görünmə həddindən aşağı olan müharibə alınır. Keşikçilər Korpusunu boğazda gərginlikdə saxlamaq üçün kifayət qədər səs-küylü. Eyni zamanda səsverməyə bir gün qalmış neft bazarını çökdürməmək üçün kifayət qədər səssiz. "Yumşaq müharibə" barədə ifadə məhz Qeşmdə radar mövqelərinin yandığı axşam səsləndi.
Ada təsadüfən seçilməyib. Qeşm İran donanmasının əsas bazası olan Bəndər-Abbasın qarşısında boğazın darlığını örtür. Yazda onu artıq vurmuşdular: martda Tehran ABŞ-ı adadakı duzsuzlaşdırma stansiyasına zərbədə ittiham etdi, mayın 7-də Amerika zərbələri Bəndər-Abbasa və Qeşmə endirildi. Qeşmin radarlarına nəzarət edən boğazdakı hər tankeri görür.
Qranit altında dağ: Natanzdan iki kilometr aralıda nə gizlədilib
"Külüng" Trampın yaydan bəri yellədiyi əsas kozırdır. Kompleks Natanzdakı zənginləşdirmə zavodundan təxminən 1,6-2 kilometr cənubda, Tehrandan 225 kilometr aralıda qranit massivinə həkk olunub. Tikinti 2020-ci ildə, Natanzda sentrifuqların yerüstü yığım sexini məhv edən partlayışdan sonra başladı. İranın atom proqramının o vaxtkı rəhbəri Əli Əkbər Salehi yeraltı zavodun təməlinin qoyulduğunu elan etdi. MAQATE müfəttişləri obyektdə heç vaxt olmayıblar.
Dərinlik müxtəlif cür qiymətləndirilir və fərqin özü ifadəlidir. Açıq peyk tədqiqatları 80-100 metr göstərir. Körfəz ölkələrindəki ayrı-ayrı nəşrlər 600 metrədək dərinlikdən danışır. Həqiqət, ehtimal ki, birinci rəqəmə yaxındır, lakin hətta o da Amerikanın ən güclü qeyri-nüvə bombası GBU-57-nin imkanlarını şübhə altına qoymaq üçün kifayətdir. 2025-ci ilin iyununda "Gecəyarısı çəkici" əməliyyatı zamanı Amerika B-2 təyyarələri Fordo və Natanza belə 14 bomba atdılar. "Külüng" o zaman toxunulmaz qaldı və İran qazmağa davam etdi.
Mövcud məlumatlara görə, Amerika hərbçiləri iki bombanın bir nöqtəyə ardıcıl atılması taktikasını müzakirə edirdilər. Belə yanaşma dağıdılmaya zəmanət vermir. Trampın "bir saata" ifadəsinin aradan qaldırmadığı sual da buradan qaynaqlanır: dərinliyini heç kimin dəqiq bilmədiyi obyekti məhv etmək olarmı?
Tramp daim "Külüng"ə qayıdır və səbəb, məncə, siyasidir. Hörmüz blokadası birja xülasələri üçün mövzudur. Dağ altındakı nüvə obyekti benzin qiymətlərindən yorulmuş Amerika seçicisinin gözündə geniş miqyaslı zərbələrin bərpasına haqq qazandırmağa qadir yeganə arqumentdir. Ağ Evə yeni kampaniya lazım olsa, onu neft deyil, nüvə bayrağı altında satacaqlar.
Oval kabinetin yanında üç düşərgə
Baş verənlərdə ən dəyərlisi Trampın komandasındakı parçalanma barədə sızmadır. Amerika mənbələrinin məlumatına görə, prezident üç variantı ölçüb-biçir və onun ətrafı demək olar ki, bərabər bölünüb.
Birinci düşərgə vitse-prezident Cey Di Vens və xüsusi nümayəndə Stiv Uitkoffdur. Onlar yeni müharibənin heç nəyi yaxşılığa doğru dəyişməyəcəyini hesab edərək sövdələşmədə israr edirlər. Eyni məlumatlara görə, Körfəz ölkələrinin əksəriyyəti onlarla razıdır. Vens noyabrın 2-də jurnalistlərə dedi ki, o və prezident nizamlama perspektivlərini "kifayət qədər inamla" qiymətləndirirlər, zərbələrin bərpası üçün son tarix yoxdur, Trampın isə "kinetik və qeyri-kinetik variantları" qalır. Vensin şərti İranın nüvə proqramını bərpa etməmək barədə möhkəm və yoxlanıla bilən öhdəliyidir.
İkinci düşərgə müdafiə naziri Pit Heqset və İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahudur. Onların arqumenti: İrana nə sövdələşmə bağlanarkən, nə də onun icrası zamanı etibar etmək olmaz, deməli, işi hərbi yolla başa çatdırmaq lazımdır. Amerika mətbuatının məlumatına görə, Netanyahu telefon danışığında Trampı seçkilərdən dərhal sonra zərbə endirməyə inandırırdı. Gözdən qaçırmaq çətin olan detal: İran məsələsi üzrə Amerika prezidentinin müşavirlərinin siyahısında xarici hökumətin başçısı yer alır.
Üçüncü düşərgə maliyyə naziri Skott Bessent, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Con Retklif və dövlət katibi Marko Rubiodur. Onlar status-kvonu saxlamağı təklif edirlər: nə müharibə, nə sövdələşmə, yalnız iqtisadi boğma. Mənbənin sözlərinə görə, Retklif Trampa məruzə edib ki, uzanan iqtisadi ağrı ya İranı böyük güzəştlərə getməyə məcbur edəcək, ya da xalq üsyanı üçün kifayət qədər qeyri-sabitlik yaradacaq.
Tramp özü noyabrın 2-də telefon danışığında mövqeyini belə ifadə etdi: "Bu və ya digər şəkildə nəsə edəcəyik, lakin tələsik yoxdur. Biz onları maliyyə baxımından qansızlaşdırmışıq. Onların pulu yoxdur, benzini yoxdur və xalqları çox yorulub". Həmin gün axşam seçkilərdən sonra zərbələri nəzərdən keçirib-keçirmədiyi sualına prezident qısa "xeyr" cavabı verdi.
Bu mənzərədən mənim nəticəm: üçüncü düşərgə artıq qalib gəlib, sadəcə elan edilmədən. Qeşmə zərbələr Bessent və Retklif doktrinasının hərbi ifadəsidir: müharibəsiz təzyiq, kampaniyasız nöqtəvi güc. Sual Tehran tankerləri vurmağa davam edərsə, bu konstruksiyanın nə qədər davam gətirəcəyindədir.
90 faiz inflyasiya və bircə tanker də yox: Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin mərci nəyə söykənir
İqtisadi düşərgənin arxalandığı rəqəmlər həqiqətən ağırdır. İran limanlarının Amerika dəniz blokadası aprelin 12-13-də İslamabadda danışıqların uğursuzluğundan sonra, aprelin 13-də tətbiq edilib. Pentaqonun qiymətləndirməsinə görə, mayın 1-dək İran 4,8 milyard dollar neft gəliri itirmişdi. İyunda iki ölkənin prezidentlərinin imzaladığı İslamabad memorandumu ikiqat blokadanı götürdü, lakin iyulun 8-də atəşkəs İranın ticarət gəmilərinə hücumlarından sonra çökdü, iyulun 14-də isə ABŞ blokadanı bərpa etdi.
Avqustun 24-də Bessent administrasiyada "iqtisadi D günü" adlandırılan "İqtisadi pariya" əməliyyatını elan etdi. İkinci dərəcəli sanksiyalar rəqəmsal aktivlərə, texnologiyalara, qızıla, aviasiyaya və gəmiçiliyə şamil edildi. "Əvvəllər maksimum təzyiq kampaniyamız var idi. İndi mütləq təcrid kampaniyamız var və o, işləyir", deyə nazir oktyabrda bəyan etdi. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, avqustun 25-dən bəri İran tankerlərə bircə partiya neft də yükləməyib. Oktyabrın 8-də Vaşinqtonun İranın qalan kölgə donanmasının əsası hesab etdiyi daha 17 gəmiyə sanksiyalar tətbiq olundu.
İran statistikası əsas məsələni təsdiqləyir. İran Statistika Mərkəzinin məlumatına görə, sentyabrda illik inflyasiya 89,8 faizə çatdı, on iki ay üzrə orta göstərici 73,6 faizdir. 2025-ci ilin əvvəlində bu göstərici təxminən 35 faiz idi. Avqustun 24-də açıq bazarda bir dollar 2,02 milyon rial idi, oktyabrda isə rial rekord 2,687 milyona qədər düşdü. Avqustda "Nur" və "Ayəndə" bankları çökdü, onlar məcburi şəkildə "Milli" banka birləşdirildi. Beynəlxalq Valyuta Fondu oktyabr proqnozunda 2026-cı ildə İran iqtisadiyyatının 7,6 faiz azalacağını gözləyir.
ABŞ Maliyyə Nazirliyinin oktyabrın 30-da dərc etdiyi hesabatı müəllifə düzəlişlə oxumaq lazımdır: bu, kampaniyanı özü layihələndirmiş və onun effektivliyini nümayiş etdirməkdə maraqlı olan idarənin sənədidir. Hətta o da rejimin çöküşə yaxın olduğunu iddia etmir. Maliyyə Nazirliyi süqut edən dövlət barədə deyil, sarsıdılmış iqtisadiyyat barədə yazır.
Sanksiya rejimlərinin tarixi Retklifin niyə yanıla biləcəyini göstərir. İraq 1990-cı ilin avqustundan 2003-cü ilədək BMT-nin ən sərt sanksiyaları altında yaşadı, ÜDM-in əhəmiyyətli hissəsini itirdi, humanitar fəlakət yaşadı, lakin Səddam Hüseyn üsyandan deyil, işğaldan devrildi. KXDR 1990-cı illərdə hakimiyyət dəyişmədən kütləvi aclıqdan keçdi. İqtisadi ağrı güc aparatı üzərində qurulmuş rejimləri nadir hallarda devirir. Daha çox o, resursları cəmiyyətdən orduya və xüsusi xidmətlərə ötürür.
Keşikçilər Korpusundan oktyabr sürprizi
İran Amerikanın seçki təqvimini əla anlayır və oktyabrda ona mərc etdi. Hörmüz boğazında gəmilərə hücumlar kəskin şəkildə tezləşdi və İran məmurları xarici jurnalistlərlə söhbətlərdə məqsədi gizlətmirdilər: neftin yüksək qiymətlərini saxlamaq və aralıq seçkilərə təsir etmək.
Miqyasın qiymətləndirmələri ayrılır və fərqin özü göstəricidir. Vaşinqtonun analitik mərkəzlərindən biri oktyabrın 1-dən 19-dək bütün sentyabrdakı 13 hücuma qarşı gəmilərə 26 hücum saydı. Amerika mətbuatının istinad etdiyi Qərb məmuru sentyabrda həftədə təxminən 30 hücumdan danışırdı. Fərq, görünür, metodikadadır: bəziləri yalnız təsdiqlənmiş isabətləri, digərləri isə atəşləri və cəhdləri də nəzərə alır. İstiqamət isə birdir: yuxarı.
Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı oktyabrın əvvəlinədək müharibənin başlanğıcından bəri Hörmüz boğazında, Fars və Oman körfəzlərində ən azı 24 həlak olmuş dənizçi və təxminən 100 hücuma məruz qalmış ticarət gəmisi saydı. Oktyabrın 16-da Səudiyyənin Əl-Cubeyl şəhərinin şimal-şərqində ST3 supertankeri alışdı. Oktyabrın ilk həftəsində Hörmüz vasitəsilə neft ixracı gündə təxminən 8,5 milyon barel, yəni müharibədən əvvəlki səviyyədən təxminən 40 faiz aşağı idi.
Bazar cavab verdi. Oktyabr ərzində "Brent" təxminən 13,6 faiz bahalaşdı və ayı altı aylıq maksimumda bağladı. Noyabrın 2-də Qətər danışıqları dalğasında kotirovkalar çökdü: "Brent"in yanvar fyuçersi gün ərzində 6,78 dollar azalaraq 106,65 dollara bağlandı. Düşüşün bir hissəsi dekabr müqaviləsindən yanvar müqaviləsinə texniki keçidlə izah olunur. Bir il əvvəl bir barel təxminən 65 dollar, müharibə ərəfəsində isə təxminən 70 dollar idi.
Tramp üçün bu, seçki hesabıdır. ABŞ-da benzin fevraldan bəri orta hesabla bir qallona bir dollardan çox, dizel isə iki dollardan çox bahalaşıb. Seçki günü dərc edilmiş təzə ümummilli sorğu prezidentə 35 faiz bəyənmə verir, amerikalıların təxminən 70 faizi ölkənin yanlış istiqamətdə hərəkət etdiyini düşünür. Tehran Hörmüzü şüurlu şəkildə Demokrat Partiyasının seçki qərargahına çevirdi və bu, bütün müharibənin ən kinli və eyni zamanda ən rasional əməliyyatlarından biridir.
İranın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Möhsün Rzai oktyabrda neftdən də irəli getdi. O, xəbərdarlıq etdi ki, geniş miqyaslı döyüşlər bərpa olunarsa, İran regiondakı sualtı kabellərə, məlumat emalı mərkəzlərinə və süni intellekt obyektlərinə hücum edə bilər. Körfəz son illərdə rəqəmsal infrastruktura on milyardlarla dollar yatırıb və təhdid məhz bu qoyuluşlara ünvanlanıb.
İki günə yeddi addım: danışıqlar əslində harada ilişib
Zahirən tərəflər yaxındır. İran planın həyata keçirilməsi üçün iki gündən, Tramp sövdələşmə üçün "çox yaxşı şans"dan, Vens tərəqqidən danışır. Bu qatın altında yazdan bəri həll olunmamış ardıcıllıq mübahisəsi yatır.
Tehran əvvəlcə blokadanın götürülməsini, sanksiyaların ləğvini və zərbələrdən təminatlar verilməsini tələb edir, bundan sonra boğazı açacaq, nüvə danışıqları isə sonra başlayacaq. Noyabrın 2-də beynəlxalq mətbuatla danışan İran məmuru bunu sərt ifadə etdi: ABŞ Hörmüzün açılmasını istəyirsə, Tehranın şərtləri yerinə yetirilməlidir, nüvə danışıqları yalnız bundan sonra mümkündür, Vaşinqtonun "həddindən artıq tələblərini" isə İran qəbul etməyəcək. Amerika tərəfi nüvə yoxlamasını prosesin əvvəlinə qoyur.
Bu mübahisə heç də texniki deyil. Boğaz İranın səkkiz aylıq zərbələrdən sonra gücünü saxlamış yeganə rıçaqıdır. Sanksiya yüngülləşdirməsini almadan onu vermək nüvə danışıqlarını əliboş aparmaq deməkdir. Nüvə öhdəliklərindən əvvəl blokadanı götürmək Vaşinqton üçün İrana Amerika məmurlarının sözlərinə görə, hərbi potensialın bərpasına yönəldəcəyi neft gəlirini bağışlamaq deməkdir.
Vasitəçilərin öz maraqları var və onlar barədə nadir hallarda danışılır. Qətər 2023-cü ilin sentyabrında məhbus mübadiləsi sövdələşməsi üzrə oraya köçürülmüş İran vəsaitlərini, təxminən 6 milyard dolları saxlayır. Qətərin bütün maye qaz ixracı Hörmüzdən keçir və martda İran zərbələri artıq Qətər infrastrukturuna toxunmuşdu. Doha üçün vasitəçilik nüfuz deyil, ixrac modelinin sağ qalması məsələsidir. Yaz aylarındakı İslamabad memorandumunun əsas vasitəçisi Pakistan İranla həmsərhəddir və sərhədin hər iki tərəfində Bəlucistanın sabitliyinin pozulmasından ehtiyat edir.
Bəqai Amerika seçkilərinin əhəmiyyəti barədə suala cavab verdi ki, Tehran onlardan "yeni Amerikanın" doğulmasını gözləmir. İfadə xarici effektə hesablanıb, lakin onda həqiqət var: İran strategiyası Vaşinqtonda hakimiyyətin dəyişməsinə deyil, müharibəni istənilən hakimiyyət üçün bahalaşdırmağa əsaslanır.
Körfəz ən pisinə hazırlaşır
Tehranda və Vaşinqtonda sövdələşmədən danışırlarsa, Körfəz paytaxtlarında zərbələrə hazırlaşırlar. Yüksək rütbəli ərəb məmurlarının məlumatına görə, Vaşinqton müttəfiqləri İrana artıq noyabrın 4-də, seçkilərin ertəsi günü mümkün yeni zərbələr raundu barədə xəbərdar edib. Zərbələr qısa, lakin intensiv, bir neçə gün davam edən kimi təsvir olunub. Müttəfiqlərə enerji obyektlərini və kritik infrastrukturu qorumaq tövsiyə edilib.
Hazırlıq adi gözlə görünür. Regiondakı təxminən iyirmi Amerika gəmisinə daha bir aviadaşıyıcı zərbə qrupu və dəniz piyadalarının ekspedisiya bölməsi qoşulmalıdır. "Patriot" batareyası Texasdan İsrailə köçürülüb. Ər-Riyadın məktəbləri bu həftə distant təhsilə keçirilib. Qətər və BƏƏ, o cümlədən hava limanlarında təlimlər keçirdilər. Dövlət Departamenti hələ oktyabrda husilərin hava limanlarını və neft obyektlərini vurduğu Səudiyyə Ərəbistanından fövqəladə olmayan heyəti çıxardı.
BƏƏ prezidentinin xarici siyasət üzrə müşaviri Ənvər Qarqaş ötən həftə sonu təhlükəsizlik üzrə konfransda dedi ki, ölkəsi diplomatiyaya ümid edir, lakin ən pisinə hazırdır. BƏƏ yazda artıq İrana zərbələr endirmişdi, Körfəzin qalan monarxiyaları kənarda qalırdı. Vasitəçilər bildirirlər ki, bir neçə ərəb dövləti Tehranı xəbərdar edib: onların infrastrukturuna hücum fərdi və ya kollektiv cavaba səbəb ola bilər. Körfəzin yüksək rütbəli məmurlarından biri bəzi ölkələrin yeni zərbələr üçün Amerika bazalarından istifadəyə müqavimət göstərə biləcəyini ehtimal etdi.
Ötən həftə Tehranda Səudiyyə, Pakistan və Türkiyə nümayəndələri olublar. Ər-Riyad iranlılardan husiləri cilovlamağı xahiş edib. İsrail ictimai yayımının məlumatına görə, İsrail Beyruta təzyiq göstərir ki, Livan ordusu "Hizbullah" yaraqlılarının yaşadığı rayonlarda yerləşsin və onun yeni müharibəyə qoşulmasına yol verməsin.
İranın məntiqi aydın və qorxuludur. Tehran Amerika və İsrail hava zərbələrini dəf etməyə qadir deyil, buna görə də üfüqi eskalasiyaya mərc edir: istənilən Amerika əməliyyatının qiymətinin Abu-Dabidə, Dohada və Dəhranda ödənilməsi üçün həssas qonşuları vurur. Körfəz monarxiyaları bu qiyməti zərbələrdə iştirak edib-etməmələrindən asılı olmayaraq ödəyəcəklər.
Astaradan daha yaxşı görünür: müharibənin Azərbaycan ölçüsü
Azərbaycan üçün İran müharibəsi televiziya görüntüsü deyil, uzunluğu 700 kilometrdən çox olan sərhəddir. Ən kəskin anı Bakı martın 5-də, pilotsuz uçuş aparatları Naxçıvan Muxtar Respublikasının sərhədini keçəndə yaşadı: biri hava limanını vurdu, digəri məktəbin yaxınlığında partladı, dörd nəfər yaralandı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev baş verənləri terror adlandırdı və cavab barədə xəbərdarlıq etdi. Martın 6-da Bakı Tehrandakı səfirliyin və Təbrizdəki baş konsulluğun heyətini təxliyə etdi. İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı aidiyyətini inkar etdi və İsraili ittiham etdi.
Bakının sonrakı davranışı tədris nümunəsi kimi öyrənilməyə layiqdir. Azərbaycan özünü İrana qarşı hərbi əməliyyatlara cəlb etməyə imkan vermədi, lakin Tehranın onu girova çevirməsinə də yol vermədi. Martın 9-da yüklər üçün buraxılış məntəqələri açıldı, martın 10-da İrana 30 ton humanitar yardım, martın 18-də daha 82 ton, o cümlədən 76 ton ərzaq və 4 ton dərman göndərildi. Aprelin 12-də Tehrandakı səfirlik səfirin başçılığı ilə işini bərpa etdi. "Astara" buraxılış məntəqəsi Çin, Rusiya, Tacikistan, Fransa, Pakistan vətəndaşlarının çıxdığı idarə olunan humanitar dəhlizə çevrildi. Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov avropalıların təxliyəsini Avropa İttifaqının diplomatiya rəhbəri Kaya Kallasla müzakirə etdi.
Noyabrda bu hekayə yenidən aktualdır. Qalibaf coğrafi məhdudiyyətsiz cavab vəd edir, Rzai regionun infrastrukturunu hədələyir, Retklif düşərgəsi isə açıq şəkildə İrandakı daxili qeyri-sabitliyə mərc edir. Bakı üçün sonuncu ssenari xüsusilə həssasdır. İranın şimal-qərb əyalətlərində azərbaycanlılar yaşayır. Qərb agentlikləri onların sayını təxminən 10 milyon nəfər qiymətləndirir, azərbaycanlı tədqiqatçılar iki-üç dəfə çox rəqəmlər göstərirlər. Təbrizdə, Ərdəbildə və ya Urmiyada istənilən iğtişaş dalğası ilk növbədə Astaranı vuracaq.
Medalın digər tərəfi də var. Azərbaycan nefti dünya bazarına Hörmüzdən yan keçərək Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri ilə gedir. Boğazın bağlı qaldığı hər gün Xəzər marşrutunun və hissəsinə Zəngəzurdan keçən Tramp Marşrutunun çevrildiyi Orta Dəhlizin dəyərini artırır. Körfəzdəki müharibə cənub tranzit yollarını dəyərsizləşdirir və şimal yollarını daha etibarlı edir. Təxminən 1,6 milyard avro dəyərində Rusiya-İran Rəşt-Astara dəmir yolu layihəsi belə Azərbaycan infrastrukturu olmadan sərhəddə dalana dirənir. Tehranla rabitə kanallarını və eyni zamanda Qərb paytaxtlarının etimadını qoruyub saxlamış Bakı bu müharibədən ona daxil olduğundan daha böyük təsirlə çıxır.
Zəhər kasası: İranın artıq bir dəfə uddüğü şey
Vaşinqtonda təzyiq tərəfdarları yəqin ki, 1988-ci ili yadda saxlayırlar. Həmin il aprelin 18-də "Dəvədəlləyi" əməliyyatı zamanı ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri bir gündə İranın iki neft platformasını məhv etdi, "Səhənd" freqatını batırdı və İranın döyüşə hazır donanmasının əhəmiyyətli hissəsini sıradan çıxardı. İyulun 3-də "Vinsenns" kreyseri Fars körfəzi üzərində İran Hava Yollarının sərnişin təyyarəsini vurdu, 290 nəfər həlak oldu. İyulun 18-də İran BMT Təhlükəsizlik Şurasının İraqla atəşkəs haqqında 598 saylı qətnaməsini qəbul etdi, iyulun 20-də isə ayətullah Ruhulla Xomeyni bu qərarı içmək məcburiyyətində qaldığı zəhər kasası ilə müqayisə etdi.
O vaxtkı birləşmə tanış görünür: dənizdə uduzmaq, tükənmiş neft iqtisadiyyatı, beynəlxalq təcrid. Bənzətmə cazibədardır, lakin onun mühüm qüsuru var. 1988-ci ildə kasanı həm ordunu, həm də Keşikçilər Korpusunu tabe olmağa məcbur etməyə qadir mütləq dini və siyasi nüfuza malik adam içdi.
Hazırkı ali rəhbər Müctəba Xamenei 1989-cu ildən hakimiyyətdə olan atası Əli Xameneinin iqamətgaha zərbə nəticəsində həlak olduğu fevralın 28-dən bəri ictimaiyyət qarşısında görünməyib. Onunla birlikdə o zaman Keşikçilər Korpusunun komandanı Məhəmməd Pakpur və müşavir Əli Şamxani həlak oldular. Müctəba ölkəyə yalnız yazılı müraciətlərlə üz tutur. Pezeşkian onunla əlaqə saxlamağın "çox çətin" olduğunu etiraf edirdi, İran radikalları isə danışıqlara görə açıq şəkildə prezidentin istefasını tələb edirdilər. Noyabrın 2-də Pezeşkian bildirdi ki, ali rəhbər ABŞ ilə təmasları sürətləndirmək üçün hökumətə "müəyyən səlahiyyətlər" verib.
Tramp oktyabrda Arizonadakı mitinqdə bu problemi özü təsvir etdi: onun sözlərinə görə, İran rəhbərliyinin birinci və ikinci eşelonları, həmçinin üçüncünün yarısı məhv edilib və o, İran liderlərini daha öldürməyəcəyini vəd etmək məcburiyyətində qalıb, çünki kimlə iş görmək lazım olduğu aydın deyil. Bu gün Tehranda zəhər kasasını içməyə və Keşikçilər Korpusunu nəticəni qəbul etməyə məcbur etməyə kim qadirdir? Bu sualın cavabı məndə yoxdur. Şübhələnirəm ki, Vaşinqtonda da yoxdur.
Noyabr üçün üç ssenari
Birinci ssenari Qətər sxemi üzrə aralıq razılaşmadır. Üç günlük etimad tədbirləri ardıcıllığı, blokadanın qismən yumşaldılması, gəmiçiliyin məhdud bərpası və nüvə proqramı üzrə birbaşa danışıqların başlanması. Bu istiqamətdə hərəkətin əlamətləri: İran nefti ilə ən azı bir tankerin çıxması və boğazda hücumların sayının nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması. Bu yol Vensi, Qətəri, Pakistanı və Körfəz monarxiyalarının əksəriyyətini qane edir. Onun əleyhinədir Netanyahu, Heqset və boğazın son kart olaraq qaldığı İran güc strukturlarının məntiqi.
İkinci ssenari Heqset və Netanyahunun tərəfdar çıxdığı qısa intensiv kampaniyadır. "Külüng"ə, Keşikçilər Korpusunun hərbi dəniz qüvvələrinin qalıqlarına və sahildəki raket mövqelərinə zərbələr. İran, çox güman ki, İsrailə deyil, Körfəzin enerjisinə və rəqəmsal infrastrukturuna cavab verəcək. Neft treyderləri artıq belə variantda "Brent"i 120 dollar həddində qiymətləndirirlər. Əsas təhlükə ondadır ki, üfüqi eskalasiyanı şüurlu şəkildə seçmiş rəqibə qarşı "qısa" kampaniya nadir hallarda qısa qalır.
Üçüncü ssenari indiki vəziyyətin saxlanmasıdır: blokada, sanksiyalar, gizli nöqtəvi zərbələr, vasitəçilər vasitəsilə ləng danışıqlar. O, ən ehtimallısıdır, çünki Trampdan qərar, Tehrandan isə güzəşt tələb etmir. Onun qiyməti İranın iqtisadiyyatını itirdiyi, Amerikanın və müttəfiqlərinin isə yanacağın yüksək qiymətləri və gəmilərə hücumların daimi təhdidi ilə ödədiyi tükəndirmə müharibəsinin davam etməsidir.
Asanlıqla yoxlanıla bilən proqnozum. ABŞ-da Şükran Günü olan noyabrın 26-dək "Külüng"ə kütləvi zərbə olmayacaq: administrasiya, çox güman ki, boğaz yaxınlığında nöqtəvi "müdafiə" hücumları ilə kifayətlənəcək. Hörmüz boğazı dekabrın 31-dək gəmiçilik üçün tam və dayanıqlı şəkildə açılmayacaq. Qətər xətti dekabrın ortalarınadək ən yaxşı halda prosedur nəticə verəcək: birbaşa danışıqların formatı və ya jestlərin qismən mübadiləsi, lakin İran vəsaitlərinin tam həcmdə dondurulmadan çıxarılması yox. Bu bəndlərdən heç olmasa biri baş verməsə, deməli, Oval kabinetin yanındakı üç düşərgədən biri bu gün göründüyündən daha qəti qalib gəlib.
Nəticə əvəzinə: Xarka baxın
Qalibafın topla bağlı metaforası tribuna üçün rahatdır, lakin reallığı pis təsvir edir. Bu oyunda hakim yoxdur, top isə çoxdan parçalanıb: bir hissəsi Natanzın altındakı qranit qatında, digəri Qeşmlə Hörmüz arasındakı farvaterdə, üçüncüsü Amerika seçki məntəqələrindədir.
Bu mətn çıxanda ABŞ-dakı seçkilərin nəticələri hələ dəqiqləşdiriləcək və İran rəsmiləri onları, nə olursa olsun, dərhal öz xeyirlərinə şərh edəcəklər. Nə bu şərhlərə, nə də "yumşaq müharibə" barədə bəyanatlara inanmaq lazımdır. Meyar daha prozaik olacaq.
Sülh dövründə İranın neft ixracının təxminən 90 faizinin keçdiyi Xark adası avqustun 25-dən bəri yüklənmədən dayanır. Onun körpülərindən İran nefti ilə ayrılan və Amerika esminesi tərəfindən dayandırılmayan ilk tanker sövdələşmə barədə məclisdəki istənilən nitqdən çox şey deyəcək. Tankerlər dayandıqca, top səkkiz aydır olduğu yerdə, boğazın dibində qalır.