Fələstin Qanunvericilik Şurasına iyirmi ildə ilk seçkilər 2027-ci il sentyabrın 11-nə təxirə salınıb. 90 yaşlı Mahmud Abbasın qərarını hamıdan ucadan onun baş düşməni alqışladı və bu qəribə alqışlarda Fələstinin gələcəyinin açarı gizlənib.
2026-cı il oktyabrın 7-də, səhər saat düz səkkizdə Fələstinin Mərkəzi Seçki Komissiyası Qanunvericilik Şurasına namizəd siyahılarının qəbuluna başladı. Tarix az qala istehza kimi görünürdü: HƏMAS-ın İsrailə hücumunun, yəni Qəzza sektorunun tarixində ən dağıdıcı müharibənin başlanğıcının üçüncü ildönümü. Qeydiyyat pəncərəsi cəmi üç gün açıq qaldı. Şənbə günü, oktyabrın 10-da Mahmud Abbas fərman imzaladı: noyabrın 28-nə təyin olunmuş səsvermə 2027-ci il sentyabrın 11-nə keçirilir və prezident seçkiləri ilə birləşdirilir.
Ramallahın, görünür, gözlədiyi reaksiya elə həmin axşam gəldi. HƏMAS təxirəsalmanı «düzgün istiqamətdə atılmış addım» adlandırdı. «İslami Cihad»ın rəhbərliyi onu dəstəklədi. Fələstinin Azadlığı üçün Xalq Cəbhəsi isə möhlət tələbini hələ sentyabrda irəli sürmüşdü.
Seçkiləri demokratiyanın düşmənləri dəfn etmədi. Onları hamı birlikdə dəfn etdi.
Rəsmi izah tanış səslənir. Fərmanda İsrail tədbirlərinin yaratdığı maneələrdən, azad, ədalətli və hər kəsi əhatə edən səsvermə üçün siyasi, təhlükəsizlik və praktiki şəraitin təmin olunması zərurətindən bəhs edilir. Fələstin Administrasiyası bir gün əvvəl bildirmişdi ki, İsrail seçki komissiyasının əməkdaşlarını Şərqi Qüdsə və Qəzzaya buraxmaqdan imtina edib. Bunların hamısı həqiqətdir. Sadəcə bu həqiqət təxirəsalmanı təxminən pis havanın uduzulmuş müharibəni izah etdiyi qədər izah edir.
İyirmi il seçki qutusu olmadan: Fələstin səs verməyi necə unutdu
Fələstin Qanunvericilik Şurası işlək parlament kimi uzun ömür sürmədi. İlk seçkilər 1996-cı il yanvarın 20-də keçirildi, ilk iclas həmin il martın 7-də oldu. İkinci çağırış 2006-cı il yanvarın 25-də seçildi və o gün adi mənada fələstin çoxpartiyalılığının sonu oldu. HƏMAS 132 mandatdan 74-nü, FƏTH isə 45-ni aldı. İsrail və Qərb paytaxtları islamçıların hökumətini tanımaqdan imtina etdi, maliyyə boykotu, ardınca isə küçə toqquşmaları başladı. 2007-ci ilin iyununda HƏMAS FƏTH-in yüzlərlə tərəfdarını qırıb qovaraq Qəzzanı zorla ələ keçirdi.
O vaxtdan parlament iki görkəmdə mövcud oldu və hər ikisi uydurma idi. Qəzzada HƏMAS deputatları iclas keçirir, Ramallahda isə qanunları prezident dekretləri əvəz edirdi. Son nöqtəni 2018-ci ilin dekabrında Abbasın yaratdığı Konstitusiya Məhkəməsi Şuranı formal olaraq buraxmaqla qoydu. 2005-ci il yanvarın 9-da seçilmiş Abbasın öz prezident mandatının müddəti 2009-cu ilin yanvarında başa çatıb. O, artıq on yeddi ildir fərmanlarla idarə edir və kresloda iyirmi ikinci ilinə gedir.
Ramallahda dilə gətirməməyi üstün tutduqları rəqəm belədir. 2006-cı ilin yanvarında on səkkiz yaşı tamam olmuş fələstinlinin indi otuz səkkiz, ya da otuz doqquz yaşı var. Ondan cavan olanların heç biri ömründə bir dəfə də olsun ümummilli seçkilərdə səs verməyib. Söhbət ərazilərin yetkin əhalisinin əksəriyyətindən gedir.
2021-ci il cəhdi bu refleksi yalnız möhkəmləndirdi. O zaman Abbas parlament seçkilərini mayın 22-nə təyin etdi, seçki komissiyasına 36 siyahı təqdim olundu, aprelin 29-da isə səsvermə ləğv edildi. Bəhanə indiki ilə eyni idi: İsrail müxtəlif hesablamalara görə 350 mindən 400 minədək fələstinlinin yaşadığı Şərqi Qüdsdə seçkilərin keçirilməsinə təminat vermirdi. Əsl səbəb isə göz qabağında idi. FƏTH üç siyahıya parçalanmışdı. Rəsmi siyahıya Mahmud əl-Alul başçılıq edirdi, ikincisini Ərəfatın qardaşı oğlu Nasir əl-Qudvə ilə İsrail həbsxanasında yatan Mərvan Bərğusi toplamışdı, üçüncüsünü isə partiyadan qovulmuş Məhəmməd Dəhlan təmsil edirdi. Sorğular HƏMAS-a parçalanmış rəqib üzərində qələbə vəd edirdi. Abbas Qüdsü münasib bəhanə kimi seçdi.
Makrona verilən iltizam: qocanı seçki təyin etməyə kim məcbur etdi
Beş il sonra Abbası seçki qutularına artıq fələstinlilər deyil, əcnəbilər aparırdı. 2025-ci ilin sentyabrında Fransa Fələstin Dövlətini tanıdı və sövdələşmənin bir hissəsi Abbasın prezident Emmanuel Makron və Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman qarşısında prezident və parlament seçkiləri keçirmək barədə yazılı öhdəliyi oldu. Tanınma qanuni ünvan tələb edirdi. Mandatının müddəti 2009-cu ildə bitmiş şəxs belə ünvan sayıla bilməzdi.
Bundan sonra fərmanlar silsiləsi başladı və bu silsilə prosesin nə qədər tələsik və plansız qurulduğunu açıq göstərir. 2026-cı ilin iyununda Abbas 2027-ci ilin əvvəlində prezident seçkilərinin keçirilməsi haqqında dekret imzaladı və eyni zamanda Qanunvericilik Şurasını 200 yerədək genişləndirdi. İyulun 9-da noyabrın 28-də parlament səsverməsi haqqında fərman çıxdı. Avqustun 11-də yeni dekret-qanun parlamentə əvvəlki 132 yeri qaytardı. Seçki sistemi tamamilə proporsional, qapalı siyahılar əsasında, təkmandatlı dairələr olmadan qaldı: hər siyahıda 16-dan 132-dək namizəd olmalıdır. Bir xalqın qanunvericilik hakimiyyətinin quruluşunu bir nəfər iki ayda üç dəfə dəyişdi.
Sentyabrın 24-də Abbas noyabr qrafikini BMT Baş Assambleyasının tribunasından təsdiqlədi. Fələstin Administrasiyasının ən böyük donoru olan Avropa İttifaqı səsverməni son ana qədər açıq şəkildə dəstəklədi. Avropa diplomatiyasının rəhbəri Kaya Kallas oktyabrın ilk ongünlüyündə bəyan etdi ki, seçkilər fələstin institutlarının legitimliyini yeniləmək üçün «çoxdan yetişmiş imkan» yaradacaq. Bir neçə gün sonra Parisə, Ər-Riyada və Brüsselə verilmiş vəd yeni tarix yazılmış kağıza çevrildi.
İdeal pəncərə: HƏMAS çökdü, FƏTH isə ayağa qalxmadı
İlk baxışda Abbas seçkilər üçün az qala ideal məqam seçmişdi. Müharibə HƏMAS-ı hərbi maşın kimi yandırıb kül etmiş, siyasi nüfuz kimi də ona ağır zərbə vurmuşdu. Ramallahın aparıcı sosioloji mərkəzinin 2026-cı il avqustun 5–8-də Qəzzada və Qərb sahilində apardığı sorğu kəskin enişi qeydə aldı: HƏMAS-a dəstək on ay əvvəlki 35 faizdən 24 faizə düşdü. HƏMAS-ın müharibədən qalib çıxdığını düşünənlərin payı 2025-ci ilin oktyabrındakı 39 faizdən 20 faizə endi. Silahlı mübarizəni fələstin məqsədlərinə aparan ən yaxşı yol sayanların payı 40 faizdən 27 faizə azaldı.
FƏTH-in, deyəsən, çox gec fərqinə vardığı tələ də elə buradadır. Abbasın partiyası rəqibin süqutundan heç nə qazanmadı. Onun dəstəyi həmin 24 faizdə qaldı. Ehtimal olunan seçicilər arasında FƏTH 32, HƏMAS isə 29 faiz toplayırdı, fərq statistik xəta həddinə sığırdı. Üçüncü qüvvələr 18 faiz toplayırdı. Ramallah üçün ən təhlükəli rəqəm isə bu idi: sorğu iştirakçılarının 44 faizi hesab edirdi ki, nə HƏMAS, nə də FƏTH fələstinlilərə rəhbərlik etməyə layiq deyil. Prezidentliyə ən güclü namizəd isə 2004-cü ildə İsrail məhkəməsi tərəfindən beş dəfə ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş Mərvan Bərğusi olaraq qalırdı.
Qərb sahili üzrə qiymətləndirmələr fərqlənir və bu fərq çox şey deyir. Eyni məlumatların bir yozumuna görə, HƏMAS-a dəstək orada 40 faizdən 25 faizə, digərinə görə isə 32 faizdən 18 faizə düşüb. Fərq onunla izah olunur ki, birinci halda söhbət hərəkata səs verməyə hazırlıqdan, ikincidə isə partiya mənsubiyyətindən gedir. Mən ikinci rəqəmə hərəkatın sabit dayaq kütləsinin daha dəqiq göstəricisi kimi inanmağa meylliyəm, lakin hər iki yozumda meyl eynidir. Həmin xidmətin artıq təxirəsalmadan sonra yayılan payız sorğusu HƏMAS-ı 19, FƏTH-i isə 22 faizdə göstərdi, fələstinlilərin üçdə biri isə özünü heç bir fraksiyaya aid etmədi. Qərb sahilində belələrinin payı 48 faiz oldu.
Bu insanlar HƏMAS-dan Abbasa keçmədilər. Onlar boşluğa getdilər. Avqust sorğusundakı bir məqam bu boşluğun FƏTH üçün islamçılar üçün olduğundan heç də az təhlükəli olmadığını izah edir: fələstinlilərin 72 faizi İsrail qoşunları Qəzzadan tam çıxarılanadək HƏMAS-ın tərksilah edilməsinin əleyhinə idi. HƏMAS-dan məyusluq Ramallahın kursu ilə razılaşmaq demək deyildi. Üz döndərən seçicilərin xeyli hissəsi, görünür, islamçıları radikallığa görə deyil, zəifliyə görə cəzalandırırdı.
2026-cı il aprelin 25-də keçirilmiş bələdiyyə seçkilərini FƏTH öz uğuru kimi qələmə verdi və 2026-cı ili «fələstin demokratiyası ili» elan etdi. Rəqəmlər isə təntənəli bəyanatlardan xeyli təvazökar görünür. 403 yerli orqandan səsvermə cəmi 183-də keçirildi, qalan şuralar qarşılıqlı razılaşma əsasında, yəni seçkisiz formalaşdırıldı. Qəzzada seçki qutularına buraxılan yeganə yaşayış məntəqəsi müharibədən digərlərinə nisbətən az zərər çəkmiş Deyr əl-Bələh oldu. Seçkidə iştirak Qəzzada 23, Qərb sahilində isə 56 faiz təşkil etdi. Deyr əl-Bələh şurasındakı 15 yerdən FƏTH-in dəstəklədiyi siyahı altısını, yerli sakinlərin HƏMAS-la əlaqələndirdiyi siyahı ikisini aldı. Qalan yerlər iki müstəqil siyahı arasında bölündü.
On beş yerdən altısı çoxluq deyil, 40 faizdir. Üstəlik bu qələbə rəqibin əvvəlcədən kənarlaşdırıldığı meydanda qazanılmışdı. Seçki komissiyası seçkilərə buraxılma şərti kimi Fələstin Azadlıq Təşkilatının sülh yolu ilə nizamlanmanı və mahiyyətcə İsrailin tanınmasını nəzərdə tutan proqramının qəbul edilməsini müəyyən etmişdi. HƏMAS və «İslami Cihad» belə öhdəlikləri qəbul etmir və formal olaraq seçkiləri boykot etdilər. Eyni süzgəc parlament səsverməsi üçün də qüvvədə idi. Nəzəri olaraq Abbas noyabr seçkilərini HƏMAS-sız da keçirə bilərdi. Praktikada isə buna heç kim imkan verməzdi: nə küçə, nə də hamını əhatə edən proses tələb edən donorlar.
HƏMAS, «Cihad» və Əbu-Dabidən gələn adam
FƏTH bələdiyyə qələbəsini bayram edərkən HƏMAS dolama yol axtarırdı və onu ən gözlənilməz yerdə tapdı. Avqustda hərəkatın siyasi bürosunun yeni rəhbəri Xəlil əl-Həyyə Qahirədə Məhəmməd Dəhlanla görüşdü. HƏMAS-ın təqdimatına görə, tərəflər milli qərarların qəbulunda inhisara necə son qoymağı müzakirə ediblər. Siyasi ərəb dilindən tərcüməsi sadədir: Abbası necə devirmək.
Sentyabrın sonunda ittifaq açıq müstəviyə çıxdı. Dəhlanın Demokratik İslahat Cərəyanının nümayəndəsi Dimitri Diliani bəyan etdi ki, Fələstin Administrasiyası «Qəzzanı da, fələstin xalqını da hər yerdə yarı yolda qoyub», və fraksiyaların ideoloji fikir ayrılıqlarından yuxarı qalxaraq vahid siyahı topladığını təsdiqlədi. «İslami Cihad»ın baş katibinin müavini Məhəmməd əl-Hindi bildirdi ki, onun təşkilatı öz namizədlərini irəli sürməyəcək, lakin razılaşdırılmış milli siyahını dəstəkləyəcək.
«İslami Cihad» üçün bu bəyanat din dəyişdirməyə bərabərdir. 1981-ci ildə Fəthi Şiqaqi tərəfindən əsası qoyulmuş hərəkat qırx beş il ərzində Fələstin Administrasiyasının təşkil etdiyi seçkilərin heç birində iştirak etməmiş və parlament siyasətini xəyanət saymışdı. Qəzzadakı müharibə onun döyüşçülərinin, komandirlərinin və silah ehtiyatlarının böyük hissəsini məhv etdi. Rəhbərlik prinsiplərə sədaqət ilə fiziki sağ qalma arasında sadə bir seçim qarşısında qaldı. Əl-Hindinin mövqeyinə görə, ikincisi seçildi, amma mümkün qədər ehtiyatlı şəkildə: içində öz adamlarının adları olmayan siyahıya dəstək.
Müstəqil simalardan və texnokratlardan ibarət «milli siyahı» sxemi mühəndis dəqiqliyi ilə düşünülüb. Bu sxem HƏMAS-a Fələstin Azadlıq Təşkilatı ilə İsrail arasındakı sazişləri tanımadan və silahı Fələstin Administrasiyasının nəzarətinə vermədən fələstin siyasi sisteminə daxil olmağa imkan verir. Seçki komissiyasının süzgəci himayədarları deyil, siyahıları yoxlayır. Qərbin sanksiya siyahıları da partiyasız həkimləri və mühəndisləri deyil, təşkilatları yoxlayır.
Bu sxemi Ramallah üçün həqiqətən təhlükəli edən Dəhlanın şəxsiyyətidir. 1961-ci ildə Xan Yunis qaçqın düşərgəsində doğulmuş Dəhlan 1990-cı illərdə Qəzzada Qabaqlayıcı Təhlükəsizlik Xidmətinə rəhbərlik edib və sektoru elə təkbaşına idarə edib ki, fələstinlilər onun hökm sürdüyü ərazini Dəhlanistan adlandırırdılar. 2007-ci ildə HƏMAS onun adamlarını Qəzzadan qovdu. Dörd il sonra Abbas onu FƏTH-dən xaric etdi, 2014-cü ildə isə Dəhlanın Yasir Ərəfatın ölümündə əli olduğuna açıq şəkildə eyham vurdu. İttiham siyasi müstəvidə qaldı: Ərəfatın ölümünün rəsmi fələstin izahı başqadır. Bu gün Dəhlan Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yaşayır, prezident Məhəmməd bin Zayedin müşaviri sayılır, Serbiya pasportuna malikdir və Qahirədə, Vaşinqtonda və İsraildə əlaqələrini qoruyub saxlayır.
2007-ci ildə tərəfdarları HƏMAS tərəfindən Qəzzanın çoxmərtəbəli binalarının damlarından atılan adam indi onun əsas müttəfiqidir. Ehtimal olunan koalisiyanın içində terror təşkilatları siyahılarında olmayan yeganə qüvvə Dəhlanın hərəkatıdır. HƏMAS, «İslami Cihad» və Fələstinin Azadlığı üçün Xalq Cəbhəsi həm Amerika Birləşmiş Ştatlarında, həm də Avropa İttifaqında belə siyahılara salınıb. Dəhlan islamçılara onlarda olmayanı verir: Əbu-Dabinin pulunu, Qahirənin rəğbətini və Qərb paytaxtlarında danışıq masasına oturmaq mümkün olan siması.
İlk olaraq fasilə istəyən marksistlər
Fələstin solçuları ayrıca bir hekayədir. Fələstinin Azadlığı üçün Xalq Cəbhəsinin əsasını 1967-ci ilin dekabrında doğuluşca xristian, əqidəcə marksist olan Corc Həbəş qoyub. 1969-cu ildə ondan Nayif Həvatmənin Fələstinin Azadlığı üçün Demokratik Cəbhəsi ayrıldı. Hər iki təşkilat Fələstin Azadlıq Təşkilatının tərkibindədir və hər ikisi onilliklər boyu onun daxilində FƏTH-in başlıca rəqibləri kimi çıxış edir. Onlar üçün İsraillə müharibə heç vaxt cihad olmayıb: bu, Ho Şi Min və Mao Tszedun ruhunda məzlum millətlərin imperializmə qarşı mübarizəsinin bir səhifəsidir. Onlar danışıqları rədd etmirdilər, lakin onları silahlı mübarizəyə əlavə sayırdılar.
Məntiq solçuları HƏMAS-a doğru çəkir, instinkt isə onları bu sıçrayışdan saxlayırdı. Demokratik Cəbhə Xalq Cəbhəsi ilə birlikdə ayrıca sol siyahı toplamağa çalışır, islamçılarla geniş siyahını isə son çarə kimi ehtiyatda saxlayırdı. Xalq Cəbhəsi hamıdan irəli getdi: o, FƏTH-i açıq şəkildə seçkiləri təxirə salmağa və işə ümummilli müşavirədən başlamağa çağırdı, məqamı istənilən səsvermə üçün uyğunsuz hesab etdi. FƏTH nə «hə», nə də «yox» dedi və solçuları qeydiyyatın açılışınadək qeyri-müəyyənlik içində saxladı.
Müxalifət düşərgəsinin tərkibini sentyabrın 21-də Qahirədə keçirilən görüş əyani şəkildə göstərdi. Siyasi büronun üzvü Hüsam Bədranın başçılıq etdiyi HƏMAS nümayəndə heyəti «İslami Cihad», Dəhlanın cərəyanı, Xalq və Demokratik cəbhələr, Xalq Cəbhəsi – Baş Komandanlıq, Müqavimət Komitələri və Fələstin Azadlıq Hərəkatı ilə danışıqlar apardı. Yeri gəlmişkən, Müqavimət Komitələrini 2000-ci ildə öz partiyalarının sülhsevərliyindən məyus olmuş keçmiş FƏTH fəalları yaratmışdılar. Bu zalın yarısı vaxtilə Ərəfatın hərəkatından çıxmışdı.
Bu insanları birləşdirən proqram deyil. HƏMAS 2017-ci il mayın 1-də qəbul etdiyi sənəddə 1967-ci il sərhədlərini «milli həmrəylik düsturu» saymağa razılaşdı, lakin İsraili tanımadı. Marksistlər dünyəvi dövlətdən, islamçılar şəriət dövlətindən yapışır. Dəhlan isə öz geri dönüşündən başqa heç bir ideologiyaya bağlı deyil. Onların yalnız bir ortaq məxrəci var: FƏTH-in inhisarına və getmək istəməyən 90 yaşlı prezidentə nifrət.
Əyləci əslində kim basdı
Analitik köşə yazılarında dolaşan ilkin izah sadədir: Abbas islamçılardan, marksistlərdən və fərarilərdən ibarət ala-bəzək blokdan qorxdu və seçkiləri ləğv etdi. Hadisələrin ardıcıllığı isə başqa bir hekayə danışır.
Hələ sentyabrda FƏTH Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Cibril Rəcub bəyan etmişdi ki, hərtərəfli milli dialoq olmadan seçkilər vaxtında keçirilməyəcək, və əvvəlcə prezident seçkilərinin keçirilməsini təklif etmişdi. Oktyabrın 7-də və 8-də, seçki komissiyası siyahıları qəbul edərkən, Rəcub və Mərkəzi Komitənin üzvü Məhəmməd Ştayyə Qahirədə HƏMAS, «İslami Cihad» və Xalq Cəbhəsi ilə danışıqlar apardılar. İki fələstinli məmur cümə axşamı, oktyabrın 8-də jurnalistlərə bildirdi ki, tərəflər təxirəsalma barədə razılığa gəliblər. Rəcub elə o vaxt Fələstin Milli Şurasının formalaşdırılmasını dondurdu və bunu dialoqun nəticələri ilə əlaqələndirdi. Əl-Hindi açıq şəkildə təsdiqlədi: fraksiyalar milli dialoqun bərpası və seçkilərin təxirə salınması barədə anlaşma əldə ediblər. HƏMAS siyasi bürosunun üzvü Bəsim Naim ilkin qrafiki vaxtsız adlandırdı.
Oktyabrın 10-u səhər HƏMAS-dakı mənbələr hələ milli həmrəylik olmadan möhlətin qətiyyən qəbul edilmədiyindən danışırdılar. Axşama doğru məlum oldu ki, həmrəylik varmış. Təxirəsalma bir qocanın şıltaqlığı deyil, Misir vasitəçiliyinin və iki baş rəqibin sakit sövdələşməsinin məhsulu oldu.
Möhlət HƏMAS-a nə üçün lazımdır? Bu suala iki cavab var və hər ikisi tutarlıdır.
Birinci cavab tərksilah müstəvisindədir. İyulun 30-da Donald Tramp bəyan etdi ki, onun yaratdığı Sülh Şurası Misir, Qətər və Türkiyənin vasitəçiliyi ilə HƏMAS-ın və Qəzzadakı digər silahlı qrupların tam tərksilahı barədə «tarixi» razılaşma əldə edib. Şuranın niyyətinə görə, keçid administrasiyası sektorda silah üzərində inhisar əldə edəcək. HƏMAS-ın nümayəndəsi Usamə Həmdan demək olar ki, dərhal bəyan etdi ki, bütün silahların təhvil verilməsinə razılıq verilməyib. Sülh Şurasının Qəzza üzrə ali nümayəndəsi, Bolqarıstanın keçmiş xarici işlər naziri Nikolay Mladenov avqustun 27-də BMT Təhlükəsizlik Şurasında silahların heç bir qaranlıq məqam qoyulmadan tam təhvil verilməsini tələb etdi. Noyabr seçkiləri HƏMAS-ı bu bazarlığın tam ortasında yaxalayardı: əlində silah, bülletenlərdə isə namizədlər. Bu, 2006-cı ildə Qərbin seçki nəticəsini tanımaqdan imtina etməsinə səbəb olmuş birləşmənin eynisidir. Mladenov hələ mayın 13-də ən əsas olanı ifadə etmişdi: «Biz HƏMAS-dan siyasi hərəkat kimi yox olmasını tələb etmirik». Bu pəncərədən yararlanmaq üçün islamçılar əvvəlcə, heç olmasa kağız üzərində, tərksilahdan keçməlidirlər. Əlavə on ay buna vaxt verir.
İkinci cavab koalisiyanın özüdür. Dəhlanla ittifaq cəmi bir neçə həftədir mövcuddur, solçular hələ qərar verməyib, «İslami Cihad» seçki qutusu fikrinə yenicə alışır. Möhlət bloku tamamlamağa imkan verir. Daha vacibi isə budur: pozulmuş seçkilərə görə qəzəb demək olar ki, tamamilə FƏTH-in üzərinə düşür. Küçə Qahirə protokollarını deyil, Abbasın fərmanını görür. HƏMAS isə prezidenti qorxaqlıqda qınamaq və eyni zamanda bu qorxaqlığın bəhrəsindən yararlanmaq imkanı qazanır.
FƏTH-in motivləri daha sadədir. Noyabrın 15-də Abbasın 91 yaşı tamam olacaq. 2025-ci ilin oktyabrında o, konstitusiya bəyannaməsi imzaladı; həmin sənədə görə, prezident vəzifəsi boşaldıqda onun səlahiyyətləri 90 günədək müddətə Fələstin Azadlıq Təşkilatının vitse-prezidenti, İsraillə əlaqələndirməyə cavabdeh olmuş mülki işlər idarəsinin keçmiş rəhbəri Hüseyn əş-Şeyxə keçir. Bu 90 gün ərzində prezident seçkiləri keçirilməlidir. Fələstin müxalifət fəalları əş-Şeyxi indiki təxirəsalmanın əsas hərəkətverici qüvvəsi adlandırırlar. Onun məntiqi aydındır: legitimliyi tamamilə səsverməyə deyil, təyinata əsaslanan şəxs ən güclü namizədin Bərğusi olaraq qaldığı seçkilərdə hamıdan az maraqlıdır.
Təxirəsalmanın partiyadaxili ölçüsü də var. Mayda FƏTH səkkizinci qurultayını keçirdi və yeni Mərkəzi Komitə seçdi, lakin 2021-ci il parçalanması heç yerə getməyib. Prezident seçkiləri olmadan keçirilən noyabr parlament seçkiləri təhlükəli məşqə çevrilirdi: istənilən narazı partiya fəalı hər şeyi riskə atmadan Dəhlanın siyahısına, yaxud Bərğusi tərəfdarlarının siyahısına keçib nüfuzunu sınaqdan çıxara bilərdi. İki səsvermənin 2027-ci il sentyabrın 11-də birləşdirilməsi mərcləri dəyişir. Bir tarix, bir böyük oyun, bu oyunda isə partiya intizamı tərəddüd edənləri daha asan saxlayır.
İsrail birinci səs verir
Bu məqalənin çıxmasından altı gün sonra, oktyabrın 27-də İsraildə Knesset seçkiləri keçiriləcək. Parlament iyulun 17-də buraxıldı və israillilər 1988-ci ildən bəri ilk dəfə seçki qutularına tam vaxtında gedirlər. Fələstin təxirəsalması İsrailin seçkiqabağı kampaniyası üçün əlverişli hədiyyə oldu. Cümə günü, oktyabrın 9-da, möhlət barədə şayiələr artıq Ramallahda dolaşarkən, İsrailin xarici işlər naziri Gideon Saar Abbası vəd olunmuş seçkiləri növbəti dəfə ləğv etməklə «beynəlxalq ictimaiyyəti aldatmaqda» ittiham etdi.
İsrailin mövqeyi daxilən ziddiyyətlidir və Qüdsdə bunu çox yaxşı anlayırlar. Fələstin tərəfinin məlumatına görə, İsrail hakimiyyəti seçki komissiyasının əməkdaşlarını Şərqi Qüdsə və Qəzzaya buraxmayıb. Eyni zamanda İsrail diplomatiyası Abbası şəraitini özünün yaratmadığı həmin səsverməni pozmaqda ittiham edir. Aşkar olanı etiraf etdikdə bu ziddiyyət yox olur: mandatı olmayan zəif Fələstin Administrasiyası İsrail hökuməti üçün əlverişlidir, HƏMAS və Dəhlanın siyahısının çoxluq qazana biləcəyi seçkilər isə onun üçün kabus olardı. Abbası ittiham etmək isə heç nəyə başa gəlmir.
İsrail strateqləri 2006-cı ilin dərsini xatırlamaya bilməzlər. O zaman İsrail və Qərb islamçı çoxluqlu parlamentin işləməməsi üçün hər şeyi etdilər: vergi köçürmələrini ləngitdilər, deputatları həbs etdilər, İsmayıl Haniyənin hökumətini boykot etdilər. İl yarım sonra HƏMAS parlament şərtiliklərindən imtina edərək Qəzzanı zorla ələ keçirdi. Boykotun çevrilişi nə dərəcədə sürətləndirdiyi barədə mübahisə etmək olar, lakin seçki nəticəsinin inkarı ilə Qəzza küçələrindəki avtomatlar arasındakı əlaqə göz qabağındadır.
Daha köhnə bir presedent də var. 1991-ci il dekabrın 26-da Əlcəzairin İslam Qurtuluş Cəbhəsi 188 yer qazanaraq parlament seçkilərinin birinci turunda inamla qalib gəldi. 1992-ci il yanvarın 11-də ordu prezident Şadli Bencədidi istefaya getməyə məcbur etdi, ikinci tur ləğv olundu. Ardınca başlayan vətəndaş müharibəsi müxtəlif hesablamalara görə 150 mindən 200 minədək insanın həyatına son qoydu. Əlcəzair dərsi ilə Qəzza dərsi əks istiqamətləri göstərir. Birincisi öyrədir ki, islamçıların qazandığı seçkilərin ləğvi müharibə doğurur. İkincisi öyrədir ki, silahlı partiyanın tərksilah olunmadan hakimiyyətə buraxılması çevriliş doğurur. Fələstin elitaları üçüncü yolu tapdılar: seçkiləri ümumiyyətlə keçirməmək.
Vaşinqton bu sxemdə xüsusi yer tutur. Tramp Qəzzadakı müharibəni şəxsən başa çatdırdığı münaqişələr siyahısına daxil edib, fevralda təsis mərasiminə 40 dövləti toplamış Sülh Şurası isə bu nəticənin möhkəmləndirilməsi alətidir. Amerika administrasiyasına seçki xatirinə seçki deyil, işlək fələstin tərəfdaşı lazımdır. HƏMAS-ın tərksilahı yerində saydıqca və Qəzza səhiyyə nazirliyinin məlumatına görə 2025-ci ilin oktyabrında atəşkəs elan ediləndən bəri 1400-dən çox insan həlak olduğu bir şəraitdə Qəzzada səsvermə Ağ Evdə alətdən daha çox təhdid kimi görünür. Möhlət Amerika məntiqinə İsrail məntiqindən heç də az uyğun gəlmir.
Möhlətin bədəli: sükutun haqqını kim ödəyir
Qərbin reaksiyası göz önündə olduğu qədər süst oldu. Böyük Britaniya, Fransa, Kanada və Avstraliya dərin təəssüflərini bildirdilər. Fələstin Administrasiyasına hər il yüz milyonlarla avro yatıran Avropa İttifaqı ədalətli və hamını əhatə edən proses çağırışları ilə kifayətləndi. Nə sanksiya, nə də maliyyə ayırmalarının dondurulması oldu. Dəhlan düşərgəsindən Diliani məhz bu nöqtəyə zərbə vurdu, Abbasın təkhakimiyyətli idarəçiliyinə görə siyasi məsuliyyəti Avropa İttifaqının üzərinə qoydu. Bu ittiham Körfəzin ən qapalı monarxiyalarından biri ilə bağlı olan adamın dilindən kinli səslənir, lakin formal baxımdan dəqiqdir: Avropa illərdir seçkilərdən imtina edən sistemin xərcini ödəyir və ödəməkdə davam edir.
Fələstin Milli Təşəbbüsünün baş katibi Mustafa Bərğusi fələstinlilərin dərin məyusluğundan danışdı. Məyusluq nəzakətli sözdür. 2006-cı ildən sonra böyüyən nəsil fələstin siyasətində səsin bülletenlə deyil, silahla, Əbu-Dabidən və ya Dohadan gələn pulla və İsrail keçid məntəqəsindən keçməyə verilən icazə ilə müəyyən olunduğunun növbəti təsdiqini aldı.
Qazananlar da göz qabağındadır. Misir vasitəçilikdəki inhisarını möhkəmləndirdi: oktyabrın 14-də Qahirədə HƏMAS, «İslami Cihad», Dəhlanın cərəyanı və Xalq Cəbhəsi də daxil olmaqla səkkiz fraksiyanın nümayəndə heyətləri toplandı, gündəlikdə isə ilk dəfə islamçıların Fələstin Azadlıq Təşkilatına daxil edilməsi məsələsi ciddi şəkildə dayanır. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Dəhlan vasitəsilə Ramallahı yan keçərək fələstin siyasətinə öz giriş qapısını əldə etdi. HƏMAS vaxt qazandı. Abbas isə biologiyadan daha bir il qopardı.
Bu fonda uduzan birdir, amma böyükdür. Fələstin Administrasiyası legitimliyi başqalarının təminatlarına, yəni Qahirəyə, Brüsselə, Sülh Şurasına söykənən bir quruma qəti şəkildə çevrilir. Hər növbəti təxirəsalma onun imzasının dəyərini aşağı salır. Fələstin dövlətinin 2025-ci ildə Fransa, Böyük Britaniya və digər Qərb ölkələri tərəfindən tanınması Ramallah üçün misilsiz bir pəncərə açdı. Seçkilərin təxirə salınması göstərir ki, köhnə rəhbərlik bu pəncərədən yararlanmağa hazır deyil.
2027-ci il sentyabrın 11-dək üç ssenari
Birinci ssenarini Qahirə ssenarisi adlandırmaq olar. Misirin himayəsi altında aparılan milli dialoq çərçivə razılaşması ilə nəticələnir: HƏMAS və «İslami Cihad» güzəştli şərtlərlə Fələstin Azadlıq Təşkilatına daxil olur, Rəcubun «bir hakimiyyət, bir qanun, bir qanuni silah» düsturu sözdə qəbul edilir. Sülh Şurasının sxemi üzrə tərksilah heç olmasa qismən irəliləyir. Dəhlan və HƏMAS-ın geniş siyahısı seçkilərə gedir, FƏTH isə məğlubiyyət təhlükəsi qarşısında vahid cəbhə kimi çıxış edir. Nəticə heç bir qüvvənin sabit çoxluq qazanmadığı parlament və uzun sürən koalisiya bazarlıqları olur. Fələstinlilər üçün bu, real nəticələrin ən yaxşısı olardı.
İkinci ssenari bioloji ssenaridir. Abbas 2027-ci ilin sentyabrınadək dünyasını dəyişir. 2025-ci il konstitusiya bəyannaməsi seçki keçirmək öhdəliyi ilə hakimiyyəti 90 günlüyə əş-Şeyxə verir. İndiki parçalanma şəraitində bu öhdəliyi ayrılmış müddətdə yerinə yetirmək praktiki olaraq mümkün deyil, səlahiyyətləri mandatsız uzatmaq isə böhran yaratmaq deməkdir; həmin böhranda həbsxanadan Bərğusi, Əbu-Dabidən Dəhlan, Dohadan isə əl-Həyyə eyni vaxtda miras uğrunda mübarizəyə qalxacaqlar.
Üçüncü ssenari 2021-ci ili və indiki payızı təkrarlayır. 2027-ci ilin yayına doğru yeni bəhanə tapılır: Qüds, Qəzzada təhlükəsizlik, yarımçıq qalmış dialoq. Tarix yenidən təxirə salınır.
Mənim proqnozum birmənalıdır. 2027-ci il sentyabrın 11-də Qərb sahilində, Qəzzada və Şərqi Qüdsdə vahid səsvermə olmayacaq. 2027-ci il martın 31-dək HƏMAS ağır silahları Sülh Şurasının yaratdığı mexanizmin nəzarətinə verməyəcək və bu fakt yeni möhlətin lehinə əsas dəlilə çevriləcək. Seçkilər yenə də keçirilərsə, Qəzzada onlar Deyr əl-Bələh modeli üzrə baş tutacaq: bir-iki rayonda, aşağı iştirakla, beynəlxalq nəzarət altında.
Ən güclü namizəd İsrail həbsxanasında oturduğu, ən nüfuzlu müxalifətçi isə Qəzzadan iki min kilometr uzaqda yaşadığı halda, ədalətli seçkiləri qazanmağa qadir fələstinli siyasətçi haradan çıxacaq?
Binasız parlament
Oktyabr təxirəsalmasının əsas yekununu mən belə ifadə edərdim. FƏTH və HƏMAS iyirmi il heç bir məsələdə razılığa gələ bilmədilər: nə sərhədlər, nə silah, nə də Qəzza barədə. 2026-cı ilin oktyabrında onlar ilk dəfə ortaq maraq tapdılar: hər ikisi zəif olduğu müddətdə seçiciyə söz deməyə imkan verməmək. Fələstin elitaları üçün demokratiya prosedur olmaqdan çıxıb, yalnız nəticədən əmin olanda qınından çıxarılan silaha çevrilib. İndi heç kimdə bu əminlik yoxdur, ona görə də silah qınında qaldı.
2023-cü il noyabrın 13-də «Qolani» briqadasının İsrail əsgərləri Qəzzada Ömər əl-Muxtar küçəsindəki Fələstin Qanunvericilik Şurasının iclas zalında bayraqla şəkil çəkdirdilər. Peyk görüntülərinə əsasən, cəmi bir neçə həftə sonra bina artıq yox idi. İndiki siyasətçilər nə zalı, nə deputatları, nə də ömründə heç olmasa bir dəfə bülleten atmış otuz səkkiz yaşdan cavan seçiciləri olan bir parlamentə seçkilərin tarixi üstündə mübahisə edirlər. 2027-ci il sentyabrın 11-nə təxirəsalma bu mənzərədə heç nəyi dəyişmir. O, sadəcə bu mənzərəni daha on bir ay uzadır.