Dünyanın ən böyük demokratiyasının hökuməti cəmi beş ay əvvəl sosial şəbəkələrdə zarafat kimi meydana çıxmış bir hərəkatın qarşısını almaq üçün öz paytaxtında metro stansiyalarını bağlayır, interneti kəsir. 2026-cı ilin payızının əsas intriqası budur: görəsən, Narendra Modinin qurduğu hind millətçiliyi üzərində yüksələn sərt hakimiyyət sistemi daha dözümlü çıxacaq, yoxsa artıq itirəcək heç nəyi qalmayan gənc nəsil?
2026-cı il oktyabrın 9-da saat 22:00-da Yeni Dehlinin mərkəzində, Canpatx və Kartavya-Patx prospektlərinin kəsişməsindən dörd kilometr radiusda mobil internet kəsildi. Qərarı Hindistanın federal Daxili İşlər Nazirliyi vermişdi. Məhdudiyyətin müddəti düz 24 saat idi. İlkin siyahıda 57 stansiyanın adı olsa da, metro rəhbərliyi 45 stansiyaya giriş-çıxışı bağladı. Dəmir yolu idarəsi oktyabrın 10-da səhər saat 04:00-dan günorta 14:00-dək Yeni Dehli və Həzrət Nizaməddin vağzallarına gəlməli olan qatarların hərəkətini ləğv etdi. Mövcud məlumatlara görə, paytaxta mərkəzi təhlükəsizlik qüvvələrinin təxminən 26 min əməkdaşı və 20 mindən çox polis cəlb olunmuşdu. Cantar-Mantar meydanına aparan yollarda isə 37 nəzarət-buraxılış məntəqəsi qurulmuşdu.
Əhalisi 1,4 milyard nəfər olan dövləti bu boyda güc nümayişinə vadar edən hərəkat mayın 16-da yaranmışdı. Həmin gün Aurangabadda doğulmuş, Boston Universitetinin tələbəsi, vaxtilə Aam Aadmi Partiyasının media qərargahında çalışmış 30 yaşlı Abhicit Dipke sosial şəbəkələrdə Cockroach Janta Party, yəni Tarakanlar Partiyasının yaradıldığını elan etdi. Ad hakim Bharatiya Canata Partiyasına (BJP) açıq istehza idi. Təşkilatı Seçki Komissiyasında qeydiyyatdan keçirmək isə heç kimin ağlından belə keçmirdi.
İndi tarakanların cəmi bir tələbi var: Hindistanın baş seçki komissarı Qyaneş Kumar istefaya getməlidir.
Bu tələbin arxasında seçici siyahılarının xüsusi intensiv yoxlanılması dayanır. Həmin proses nəticəsində 130 milyondan çox insanın adı siyahılardan yoxa çıxıb. Bu rəqəm Yaponiya əhalisindən də çoxdur. Hakim BJP Seçki Komissiyasının məlumatlarına istinadla həmin 130 milyonu belə qruplaşdırır: 28 milyon vəfat etmiş şəxs, 63 milyon yaşayış yerini dəyişən, 10 milyon təkrar qeydiyyat və 30 milyon ünvanında tapılmayan vətəndaş.
Mən bu hesabata ehtiyatla yanaşıram. Çünki rəqəmləri açıqlayan tərəf seçici siyahılarının kütləvi şəkildə təmizlənməsinin sadə bürokratik prosedur kimi görünməsində hamıdan çox maraqlıdır. Üstəlik, elə hakimiyyətin öz hesablamasına görə, siyahıdan çıxarılanların təxminən hər dörd nəfərindən biri sadəcə yoxlamaya gələn məmurun onu göstərilən ünvanda tapa bilməməsi səbəbindən səsvermə hüququndan məhrum olub. Milyonlarla insanın hətta doğum haqqında şəhadətnaməsinin olmadığı ölkədə belə bir izah müxalifətin bütün şüarlarından daha çox şey deyir.
Hindistanın avtoritarizmə doğru sürüklənməsini adətən yavaş, demək olar, hiss olunmayan proses kimi təsvir edirlər. Lakin 2026-cı ilin oktyabrı tamam başqa mənzərə ortaya qoydu. Hakimiyyət artıq elə bir həddə çatıb ki, tələbələrin qarşısını almaq üçün metro stansiyalarını bağlamağa məcburdur. Bu isə o deməkdir ki, indiyədək yetərli olan vasitələr, cinayət təqibləri, məhkəmələr, televiziya efirləri və büdcədən səxavətlə paylanan yardımlar artıq öz-özlüyündə işə yaramır.
İndira Qandi dövründən də pis: Dehlinin müstəmləkəçi adlandırdığı indekslər nə göstərir?
Göteborq Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən İsveçin V-Dem İnstitutu 2026-cı ilin martında açıqladığı hesabatda Hindistanı yenə də "seçkili avtokratiya" kateqoriyasında saxladı.
Amma daha mühüm məqam başqadır. Ölkənin seçki demokratiyası indeksi 0,38-ə düşüb. Halbuki 1975-ci ildə İndira Qandi fövqəladə vəziyyət elan edəndə, müxalifətçiləri həbsxanalara dolduranda, redaksiyalara senzura nümayəndələri yerləşdirəndə və parlamentin səlahiyyət müddətini uzadanda həmin göstərici 0,39 idi.
Seçki demokratiyası reytinqində Hindistan 179 ölkə arasında 106-cı, liberal demokratiya reytinqində isə 105-ci yerdədir. Amerikanın Freedom House təşkilatı hələ 2021-ci ildə ölkənin statusunu "azad" kateqoriyasından "qismən azad" kateqoriyasına endirmişdi. 2026-cı il hesabatında isə Hindistan daha bir bal itirərək 100 mümkün baldan 62-sini toplayıb.
Rəsmi Dehli belə hesabatlara qərəzlilik və müstəmləkəçi təfəkkür ittihamları ilə cavab verir.
Bakıda Qərb reytinqlərinin siyasi baxış bucağı ilə hazırlanmasının nə demək olduğunu yaxşı bilirlər. Ona görə də həmin indekslərə kor-koranə inanmağa çağırmıram. Bununla belə, Hindistan diplomatiyasının arqumentlərini zəiflədən bir məqam var. Həmin V-Dem hesabatı Donald Trampın ikinci prezidentlik müddətinin ilk ilində ABŞ-ni də 20-ci pillədən 51-ci yerə endirib. Belə olan halda institutu məhz Hindistana qarşı xüsusi qərəzdə ittiham etmək asan deyil.
Mənim yanaşmam daha sadədir. İmkan daxilində beynəlxalq indekslərin gəldiyi nəticələri Hindistan dövlətinin öz statistikası ilə tutuşdururam. Hökumətin parlament sorğularına cavabları, Seçki Komissiyasının məlumatları, nazirlik hesabatları və məhkəmə qərarları əsas götürülür.
Nəticədə mənzərə heç də ürəkaçan olmur.
Siyasi "paltaryuyan maşın": 121 nəfərdən 115-i
Hindistanda siyasi rəqiblərə təzyiqin əsas alətlərindən biri olduqca cansıxıcı rəsmi ad daşıyır: Enforcement Directorate (ED), yəni Qanunvericiliyin İcrasına Nəzarət İdarəsi.
Maliyyə Nazirliyinə tabe olan bu qurum 2002-ci ildə qəbul edilmiş PMLA qanunu əsasında çirkli pulların yuyulması hallarını araşdırır.
2004-2014-cü illərdə, Manmohan Sinqin baş nazirliyi dövründə ED həmin qanun əsasında 112 axtarış aparmışdı. Modi hakimiyyətə gələndən sonra isə hesab minlərlə ölçülməyə başladı. Hökumətin parlamentə təqdim etdiyi məlumatlara əsasən, axtarışların sayı təxminən üç minə, açılan cinayət işlərinin sayı isə beş mindən yuxarı qalxıb.
Üzərinə həbs qoyulmuş aktivlərin dəyəri 53,46 milyard rupiyadan 1,16 trilyon rupiyaya, başqa sözlə, təxminən 14 milyard dollara çatıb.
Bu mexanizmin siyasi hədəfləri isə istintaqa cəlb edilən şəxslərin kimliyindən aydın görünür.
Hindistanlı araşdırmaçı jurnalistlərin hesablamasına görə, 2004-2014-cü illərdə ED-nin araşdırmasına düşmüş 26 nüfuzlu siyasətçinin 14-ü, yəni 54 faizi müxalifət nümayəndəsi idi. 2014-cü ildən sonrakı dövrdə isə istintaqa cəlb olunmuş 121 siyasətçidən 115-i müxalifətin təmsilçisi olub.
Düz 95 faiz.
2024-cü ilin avqustunda hökumət parlamentin yuxarı palatasında verilmiş sorğuya cavabında etiraf etdi ki, ED-nin on il ərzində açdığı 5297 cinayət işindən cəmi 40-ı ittiham hökmü ilə yekunlaşıb.
Əslində, ittiham hökmünə ehtiyac da yoxdur. Burada cəzanın özü elə məhkəmə prosesidir.
PMLA qanununun 45-ci maddəsi sübutetmə yükünü faktiki olaraq təqsirləndirilən şəxsin üzərinə qoyur və girov müqabilində azadlığa çıxmağı son dərəcə çətinləşdirir. Ali Məhkəmə isə 2022-ci ilin iyulunda Vicay Madanlal Çoudhari işi üzrə çıxardığı qərarla bu normaların Konstitusiyaya uyğunluğunu təsdiqləyib.
2024-cü il seçkiləri ərəfəsində baş verənlərə nəzər salanda sanki polis əməliyyatlarının xronikasını oxuyursan.
Yanvarın 31-də ED Carkhand ştatının hökumət başçısı Hemant Soreni saxladı. O, həbsindən bir neçə saat əvvəl istefa verməyə macal tapmışdı.
Fevralda vergi orqanları 2018-2019-cu maliyyə ilinə aid bəyannamələrlə bağlı iddiaları əsas gətirərək Hindistan Milli Konqresinin bank hesablarını dondurdu. Ölkənin ən qədim siyasi partiyası seçki kampaniyasına öz pulundan istifadə edə bilmədən başladı.
Martın 21-də, səsvermənin birinci mərhələsinə bir aydan da az qalmış, Dehlinin hökumət başçısı Arvind Kecrival həbs edildi. O, Hindistan Respublikasının tarixində həbsxanaya göndərilən ilk fəaliyyətdə olan ştat rəhbəri idi.
Mexanizmin digər üzünü isə elə həmin 2024-cü ildə jurnalistlərin apardığı araşdırma üzə çıxardı.
2014-cü ildən bəri cinayət işləri fonunda müxalifəti tərk edib BJP-yə qoşulmuş 25 nüfuzlu siyasətçidən 23-nün vəziyyəti birdən-birə yüngülləşmişdi. Onların işlərinə ya xitam verilmiş, ya da araşdırmalar dondurulmuşdu.
Müxalifət bu mexanizmə "paltaryuyan maşın" deyir.
Kobud səslənir, amma hədəfə dəyir.
Sistemin maliyyə dayağı isə 2017-ci ildə tətbiq edilən seçki istiqrazları mexanizmi idi. Bu sxemə əsasən, ianəçilərin kimliyi ictimaiyyətdən gizli saxlanılırdı. Amma dövlətə məxsus State Bank of India üçün həmin məlumatlar məxfi deyildi.
2024-cü il fevralın 15-də Ali Məhkəmənin beş hakimi yekdilliklə bu mexanizmi Konstitusiyaya zidd elan etdi.
Sonradan açıqlanan məlumatlara görə, həmin vaxta qədər BJP bu yolla təxminən altı min kror rupi toplamışdı. Bu, nağdlaşdırılmış bütün seçki istiqrazlarının demək olar, yarısı idi.
Baş nazirin təyin etdiyi Seçki Komissiyası
Rusdilli oxucuya Seçki Komissiyasının necə icra hakimiyyətinin əlavəsinə çevrilə biləcəyini uzun-uzadı izah etməyə ehtiyac yoxdur.
Hindistanda bu proses cəmi doqquz aya başa gəldi.
2023-cü il martın 2-də Ali Məhkəmə Anup Baranval işi üzrə qərara aldı ki, Seçki Komissiyasının üzvlərini baş nazir, müxalifət lideri və Ali Məhkəmənin sədri tərəfindən formalaşdırılan kollegiya seçməlidir.
Həmin ilin dekabrında parlament yeni qanun qəbul etdi. Ali Məhkəmə sədrinin yerini baş nazirin müəyyən etdiyi federal nazir tutdu.
Beləliklə, kollegiyada səslərin nisbəti hakimiyyətin xeyrinə iki-bir oldu.
Yeni qayda ilə 2025-ci ilin fevralında təyin olunan ilk baş seçki komissarı Qyaneş Kumar idi. Müxalifət lideri Rahul Qandi bu təyinata qarşı xüsusi rəy təqdim etdi.
Komissiyanın fəaliyyət tərzini anlamaq üçün bir epizoda nəzər salmaq kifayətdir.
2024-cü il aprelin 21-də Modi Racastan ştatının Bansvara şəhərində çıxış edərkən "ölkəyə sızanlar" və "daha çox uşağı olanlar" barədə danışdı. Çıxış geniş şəkildə müsəlmanlara ünvanlanmış mesaj kimi qəbul edildi.
Seçki Komissiyası isə bildirişi baş nazirin özünə yox, onun partiyasının sədri Caqat Prakaş Naddaya göndərdi. Eyni nəzakətli prosedur Konqres Partiyasına da tətbiq edildi.
Kağız üzərində bu, tərəflərə bərabər münasibət kimi görünürdü. Əslində isə həmin seçki kampaniyasında düşmənçilik ritorikasının əsas müəllifi şəxsən cavab vermək məcburiyyətində qalmadı.
Seçki Komissiyasına ictimai etimad da eyni sürətlə aşınırdı.
Lokniti-CSDS tədqiqat proqramının məlumatlarına görə, 2019-cu ildə hindistanlı seçicilərin 51 faizi komissiyaya yüksək etimad göstərirdisə, 2024-cü ildə bu göstərici 28 faizə enmişdi.
Uttar-Pradeşdə etimad 56 faizdən 31 faizə, Qərbi Benqaliyada isə 68 faizdən 41 faizə düşmüşdü.
Sonuncu rəqəm sanki gələcək hadisələrin xəbərçisi idi.
Seçici siyahılarının xüsusi intensiv təftişinə 2025-ci ilin yayında Bihar ştatında başlanıldı.
Sentyabrın 30-da açıqlanan yekun siyahıda təxminən 4,7 milyon insanın adı yox idi. Ay yarım sonra BJP-nin rəhbərlik etdiyi koalisiya ştat seçkilərində rəqiblərini böyük fərqlə məğlub etdi.
Növbəti hədəf Qərbi Benqaliya oldu.
Əhalisinin dörddəbirindən çoxunu müsəlmanların təşkil etdiyi bu ştatda Mamata Banercinin Trinamool Konqresi on beş il ərzində BJP üçün keçilməz qalaya çevrilmişdi.
2026-cı ilin aprelinə qədər Qərbi Benqaliyanın seçici siyahılarından təxminən 9,08 milyon nəfər çıxarıldı. Bu, 76,6 milyon seçicinin təxminən 12 faizi demək idi.
Ən çox silinmə müsəlmanların sıx məskunlaşdığı Murşidabad, Malda, Nadiya, eləcə də Şimali və Cənubi 24 Parqanas rayonlarında qeydə alınmışdı.
Mayın 4-də BJP tarixində ilk dəfə Qərbi Benqaliyada hakimiyyəti ələ keçirdi. Partiya 294 mandatdan 200-dən çoxunu qazandı.
Mamata B anerci isə hətta özünün Bhabanipur seçki dairəsində də məğlub oldu.
Burada vacib bir məqama dürüst yanaşmaq lazımdır.
Seçici siyahılarının təmizlənməsinin Qərbi Benqaliyadakı seçkilərin taleyini birbaşa həll etdiyini sübut etmək mümkün deyil.
Yoxlamalar BJP-yə səs verən, Banqladeşdən gəlmiş hindu qaçqınların matua icmasının yaşadığı ərazilərə də təsir göstərmişdi.
Seçici fəallığı rekord həddə, 92,47 faizə çatmışdı. Banercinin on beşillik hakimiyyətindən doğan yorğunluq da real amil idi.
Amma bütün bunlar əsas nəticəni dəyişmir.
Qərbi Benqaliya hadisələrindən sonra güclü regional partiyaların hindutvanın, yəni hindu millətçiliyi ideologiyasının genişlənməsinə həmişəlik sədd çəkəcəyi barədə siyasi dərsliklərdə yazılanları yenidən nəzərdən keçirmək lazım gələcək.
Cənub hələlik müqavimət göstərir. Keralada Konqresin rəhbərlik etdiyi blok hakimiyyətə qayıdıb, Tamilnaduda isə aktyor Vicayın yaratdığı yeni siyasi qüvvə ən böyük partiyaya çevrilib.
Şərq isə artıq təslim olub.
Benqaliya təcrübəsinin bütün ölkəyə yayılması cəhdi insanları küçələrə çıxaran əsas səbəbə çevrildi.
Oktyabrın əvvəlində Ali Məhkəmənin sədri Surya Kant hökumətdən, Seçki Komissiyasından və şəxsən Kumardan seçici siyahılarında baş verənlərə aydın və şəffaf izahat verməyi tələb etdi.
Bu arada BJP rəhbərləri bəyan etdilər ki, seçici siyahılarından çıxarılanlar vətəndaşlar üçün nəzərdə tutulmuş sosial yardımlardan da məhrum edilə bilərlər.
Səsvermə hüququ ilə bir qab düyünün bir-birinə bağlanması bu hadisələrin əsas məğzidir.
Bu məsələyə bir qədər sonra qayıdacağam.
Hakimin yerini tutan buldozer
2011-ci il əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, Hindistan əhalisinin 14,2 faizini müsəlmanlar təşkil edir. Mütləq rəqəmlə söhbət təxminən 200 milyon insandan gedir.
Dünyada yalnız İndoneziya və Pakistanda daha çox müsəlman yaşayır.
Hindutva siyasəti bu nəhəng kütləni dövlətin xüsusi nəzarət obyektinə çevirib.
2019-cu ilin dekabrında Vətəndaşlıq haqqında qanuna qəbul edilmiş düzəlişlər ilk dəfə dini mənsubiyyəti sürətləndirilmiş vətəndaşlıq prosedurunun meyarına çevirdi. Həmin düzəlişlərin tətbiq qaydaları 2024-cü il martın 11-də qüvvəyə mindi.
Qanun dəyişikliklərinə qarşı etirazlar 2020-ci ilin fevralında Şimal-Şərqi Dehlidə kütləvi zorakılıqla nəticələndi. Hadisələrdə 53 nəfər həlak oldu. Ölənlərin əksəriyyəti müsəlman idi.
Modi dövrünün ən tanınan simvollarından biri isə buldozerə çevrildi.
Sxem artıq avtomatlaşdırılmış qaydada işləyir.
Toqquşma və ya etiraz aksiyalarından sonra bələdiyyə orqanları hadisə iştirakçılarının guya qanunsuz tikililərini aşkar edir. Ardınca məhkəmə qərarı olmadan onların evləri və dükanları sökülür.
2022-ci il aprelin 20-də Dehlinin Cahangirpuri rayonunda Ali Məhkəmə mövcud vəziyyətin qorunmasını tələb etsə də, buldozerlər söküntünü davam etdirirdi.
Yalnız 2024-cü il noyabrın 13-də Ali Məhkəmə qərara aldı ki, icra hakimiyyəti məhkəməni əvəz edə bilməz. Mülkiyyət sahiblərinə söküntüdən ən azı 15 gün əvvəl xəbərdarlıq göndərilməsi məcburi elan olundu.
Bundan sonra praktikanın miqyası azalsa da, özü aradan qalxmadı.
Loyallara qanunun, qalanlarına isə siyasi məqsədəuyğunluğun tətbiq edildiyi ikili dövlət mexanizmi Pehlu Xanın işində xüsusilə aydın görünür.
2017-ci ilin aprelində özlərini "inək müdafiəçiləri" adlandıran bir qrup şəxs Racastanın Alvar şəhəri yaxınlığındakı avtomobil yolunda Pehlu Xanı döydü. O, iki gün sonra həyatını itirdi.
2019-cu ilin avqustunda məhkəmə bu cinayətdə ittiham olunan altı nəfərin hamısına bəraət verdi.
Həmin vaxta qədər Racastan polisi öldürülmüş Pehlu Xanın özünə və oğullarına mal-qara qaçaqmalçılığı ittihamı irəli sürməyə də macal tapmışdı.
Adətən diqqətdən kənarda qalan bir detal var: qurbanın özünə qarşı ittiham aktı məhkəməyə artıq Konqres Partiyasının ştatda hakimiyyətdə olduğu dövrdə təqdim edilmişdi.
Deməli, çürümə təkcə bir partiyanı deyil, bütövlükdə sistemi bürüyüb.
Onun təhlükəsi də məhz bundadır.
Müstəqil monitorinq qruplarının məlumatlarına əsasən, 2023-2025-ci illərdə dini azlıqlara qarşı sənədləşdirilmiş nifrət çıxışlarının sayı 97 faiz artıb.
Mən bu göstəricini minimum hədd hesab edirəm. Çünki hesablama yalnız videoya çəkilmiş açıq tədbirləri əhatə edir.
2024-cü il seçkilərindən sonra BJP-nin koalisiya tərəfdaşlarının partiyanın ideoloji radikallığını cilovlayacağına dair ümidlər də özünü doğrultmadı.
2025-ci ilin aprelində Çandrababu Naidunun Telugu Desam Partiyası və Nitiş Kumarın Canata Dal (Birləşmiş) Partiyası vəqf qanununa düzəlişləri dəstəklədi. Müsəlman təşkilatları bu dəyişiklikləri icma mülkiyyətinin idarə olunmasına müdaxilə kimi qiymətləndirirlər.
Uttarakhand ştatında isə 2025-ci il yanvarın 27-dən ölkənin ilk Vahid Mülki Məcəlləsi tətbiq olunur.
Ümummilli məcəllənin qəbulu hələlik təxirə salınıb. Lakin yeni sistem artıq ayrı-ayrı ştatlarda sınaqdan keçirilir.
Mətbuat və vətəndaş cəmiyyəti ilə isə daha incə üsullarla işləyirlər.
Yerli qəbilələrin hüquqlarını müdafiə edən 84 yaşlı yezuit keşişi Sten Svami 2021-ci ilin iyulunda antiterror qanunu UAPA əsasında həbsdə saxlanılarkən vəfat etdi. O, məhkəməsinin başlanmasını belə görə bilmədi.
Müstəqil xəbər portalının təsisçisi Prabir Purkayastha da 2023-cü ilin oktyabrında eyni qanunla həbs olundu. Yalnız 2024-cü ilin mayında Ali Məhkəmə onun həbsini qanunsuz saydı.
Mövcud məlumatlara görə, son on ildə 20 mindən çox qeyri-hökumət təşkilatı xaricdən maliyyə almaq üçün lisenziyasını itirib.
"Sərhədsiz Reportyorlar" təşkilatının 2025-ci il Mətbuat Azadlığı İndeksində Hindistan 180 ölkə arasında 151-ci yerdə qərarlaşıb.
2018-2023-cü illər ərzində altı il dalbadal Hindistan internetin kəsilməsi hallarının sayına görə dünyada birinci olub. Yalnız 2024-cü ildə bu antirekordu müharibə içində olan Myanmaya təhvil verib.
Üzərində Modinin şəkli olan düyü kisəsi: baş nazir kasıbların sədaqətini necə qazandı?
Əgər Modi hakimiyyəti yalnız qorxu üzərində dayansaydı, ardıcıl üç ümummilli seçkidə qalib gələ bilməzdi.
O, Hindistanın əvvəlki baş nazirlərinin heç birinin qura bilmədiyi bir sistem yaradıb: öz siması ilə seçicinin mətbəxi arasında birbaşa əlaqə.
Bu sistemin təməlində 1,3 milyarddan çox insana identifikasiya nömrəsi verilmiş biometrik Aadhaar sistemi və sosial vəsaitlərin birbaşa bank hesablarına köçürülməsi mexanizmi dayanır.
Federal hökumət həmin mexanizm vasitəsilə vətəndaşlara qaz balonları verir, "Təmiz Hindistan" proqramı çərçivəsində sanitar qovşaqların tikintisinə pul ayırır, mənzil subsidiyaları və PM-KISAN proqramı üzrə fermer ödənişləri həyata keçirir.
2024-cü il yanvarın 1-dən PMGKAY proqramı çərçivəsində 813,5 milyon insana növbəti beş il ərzində pulsuz taxıl verilməsi təmin olunub.
Hindistan politoloqları beləliklə formalaşan yeni seçici təbəqəsini "labharthi", yəni sosial imtiyazlardan faydalananlar adlandırırlar.
Kənd ağsaqqalları və yerli məmurlar yardım paylanması zəncirindən kənarlaşdırıldı. Bununla birlikdə korrupsiyanın da müəyyən hissəsi aradan qalxdı.
Bu uğuru etiraf etmək lazımdır. Əks halda Modinin seçkilərdə niyə bu qədər dayanıqlı olduğunu izah etmək mümkün olmayacaq.
Lakin həmin uğurun siyasi qiyməti də var.
Sosial yardımlar getdikcə dövlətin öhdəliyi yox, şəxsən baş nazirin səxavəti kimi təqdim edilməyə başladı.
Modinin portreti COVID-19 peyvənd sertifikatlarında və pulsuz taxıl kisələrinin üzərində çap olunurdu.
Sosial müavinət liderin şəxsi hədiyyəsinə çevrilir, vətəndaşın konstitusion hüququ anlayışı isə bu mənzərədə itib-batır.
Oktyabrda səsləndirilən hədənin məntiqi də buradan qaynaqlanır: seçici siyahısından çıxarılan insan ərzaq payından da məhrum ola bilər.
Beləcə, səsvermə hüququ ilə bir qab düyü eyni rəqəmsal identifikatora bağlanır.
Belə sistemdə səhvin qiyməti insan həyatı ilə ölçülür.
2017-ci il sentyabrın 28-də Carkhand ştatının Simdeqa dairəsindəki Karimati kəndində 11 yaşlı Santoşi Kumari aclıqdan öldü.
Ailəsinin ərzaq kartı Aadhaar sisteminə bağlanmadığı üçün ləğv edilmişdi. Ailə aylarla ərzaq payı ala bilməmişdi.
Zərərçəkənlərin maraqlarını müdafiə etmiş tanınmış hindistanlı hüquq müdafiəçilərindən biri ölkədə buna bənzər on minlərlə hadisənin olduğunu, aclıqdan ölüm hallarının isə azı 10-15 ştatda qeydə alındığını bildirir.
Bu qiymətləndirməni rəsmi statistika kimi yox, məhkəmə prosesində iştirak etmiş tərəfin mövqeyi kimi təqdim edirəm.
Şəxsiləşdirmə siyasəti bütün sahələrə sirayət edib.
Baş nazirin "Mann ki Baat" adlı aylıq radio proqramı 2014-cü il oktyabrın 3-dən yayımlanır.
Amma Modi on iki illik baş nazirliyi dövründə öz ölkəsində jurnalistlərin sərbəst sual verə bildiyi bircə açıq mətbuat konfransı belə keçirməyib.
2019-cu il mayın 17-də Amit Şahla birlikdə qatıldığı yeganə mətbuat görüşündə də suallara cavab verməmişdi.
2014-cü ilin oktyabrında Mumbayda həkimlər qarşısında çıxış edən Modi filbaşlı tanrı Qaneşi qədim Hindistanda plastik cərrahiyyənin mövcudluğunun sübutu kimi göstərmişdi.
2019-cu ilin yanvarında Calandharda keçirilən Hindistan Elm Konqresində isə məruzəçilərdən biri Nyuton və Eynşteynin nəzəriyyələrini yanlış elan etmiş, qravitasiya dalğalarının "Narendra Modi dalğaları" adlandırılmasını təklif etmişdi.
Burada lətifəyə bənzəyən hadisələr də siyasi alətə çevrilir.
Sivilizasiya ilə fəxr etmək hissi müstəmləkəçilik dövrünün travmasını kompensasiya etməli, hakimiyyətin ətrafında müqəddəslik aurası yaratmalıdır.
Amma bu aura gözlənildiyindən daha tez çat verməyə başladı.
2024-cü il yanvarın 22-də Modi Ayodhyada Rama məbədinin təqdis mərasimini şəxsən idarə etdi.
Dörd ay yarım sonra isə BJP Ayodhyanın daxil olduğu Fayzabad seçki dairəsində Samacvadi Partiyasının namizədi Avadeş Prasada məğlub oldu.
Ümumilikdə Modinin partiyası 2019-cu ildəki 303 mandat əvəzinə cəmi 240 yer qazandı və on ildən sonra ilk dəfə 543 yerlik Lok Sabhada təkbaşına çoxluğu itirdi.
Hökumətin taleyi Telugu Desamın 16 və Canata Dalın 12 deputatından asılı vəziyyətə düşdü.
İtirəcək heç nəyi qalmayan nəsil
Modi rejiminin şəhərlərdəki əsas dayağı orta sinifdir.
Bu təbəqə üçün yeni yol qovşaqları, estakadalar və fond birjasındakı yüksəliş hüquq müdafiəçilərinin həbsini görməzdən gəlmək üçün kifayət qədər ciddi kompensasiyadır.
Pew Research Center-in 2023-cü ildə 24 ölkədə apardığı sorğu maraqlı nəticə ortaya qoymuşdu.
Hindistanlıların 85 faizi parlamentə və məhkəmələrə məhəl qoymadan ölkəni idarə edən güclü lideri və ya hərbçilərin birbaşa hakimiyyətini yaxşı idarəetmə forması hesab edirdi.
Bu, sorğuda iştirak edən bütün ölkələr arasında ən yüksək göstərici idi.
Respondentlərin 72 faizi hərbi idarəçiliyi dəstəkləmişdi. Halbuki 2017-ci ildə bu göstərici 53 faiz idi.
Seçki yolu ilə hakimiyyətə gəlməyən texnokratların idarəçiliyinə dəstək isə eyni dövrdə 65 faizdən 82 faizə yüksəlmişdi.
Lakin bu loyal təbəqənin altında dövlətlə əvvəlki sövdələşməsi artıq işləməyən böyük sosial kütlə var.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatı və Hindistanın İnsan İnkişafı İnstitutunun hazırladığı India Employment Report 2024 hesabatına görə, ölkədəki işsizlərin 83 faizini gənclər təşkil edir.
İşsiz gənclər arasında orta və ali təhsilli şəxslərin payı 2000-ci ildəki 35,2 faizdən 2022-ci ildə 65,7 faizə yüksəlib.
2026-cı il üzrə dövri işçi qüvvəsi araşdırmasının nəticələrinə əsasən, 15-29 yaşlılar arasında işsizlik təxminən 15 faizdir.
25 yaşından aşağı ali məktəb məzunları arasında isə bu rəqəm 39,33 faizə çatır.
Başqa sözlə, 25 yaşına çatmamış hər beş məzundan təxminən ikisi işsizdir.
Orta sinif hakimiyyətlə razılaşmağa meyillidir. Çünki itirəcəyi şeylər var.
Patna və ya Nasikdən olan iyirmi yaşlı məzunun isə itirəcəyi bir şey qalmayıb.
Loyallıq üzərində qurulmuş hakimiyyət sistemi ona nə dövlət aparatında, nə də özəl sektorda iş təklif edə bilir.
Sosial yüksəliş üçün tramplin olmalı imtahanlar isə cavabların əvvəlcədən sızdırıldığı lotereyaya çevrilib.
Belə gəncin əlində yalnız qəzəbi və smartfonu qalır.
Naziri devirən tarakan
Partlayışın fitili 2026-cı il mayın 15-də Ali Məhkəmənin iclas zalında alışdı.
Saxta diplomlarla bağlı işə baxılarkən 2025-ci ilin noyabrından Ali Məhkəməyə rəhbərlik edən Surya Kant işsiz gənclərin bir hissəsini vəkilliyə, jurnalistikaya və informasiya əldə etmək hüququ uğrunda hərəkata sızan tarakanlara və parazitlərə bənzətdi.
Sonradan məhkəmə açıqlama verdi ki, söhbət saxta diplom sahiblərindən gedirmiş.
Amma artıq gec idi.
Ertəsi gün Dipke cavab verdi.
Onun elan etdiyi manifest "tənbəllərin və işsizlərin" səsi olmaq iddiasını ortaya qoydu.
Məntiq sadə idi: işin yoxdur, boş vaxtın çoxdur, deməli, sən də tarakansan və partiyaya qoşula bilərsən.
Hərəkatın öz məlumatına görə, ilk həftədə bir milyon insan ona üzv yazıldı. Təhsil naziri Dharmendra Pradhanın istefasını tələb edən petisiyanı isə 600 min nəfər imzaladı.
Müxtəlif hesablamalara əsasən, CJP-nin Instagram auditoriyası 18-20 milyon nəfərə çatırdı.
Dünyanın ən böyük siyasi partiyası sayılan BJP-nin rəsmi hesabının isə təxminən doqquz milyon izləyicisi vardı.
Dövlətin reaksiyası gözlənilən oldu.
Mayın 21-də hərəkatın X platformasındakı hesabına Hindistan ərazisindən giriş bloklandı. Bir neçə gün sonra Dipke hakimiyyətin təşkilatın saytını da bağladığını bildirdi.
Ədalət naminə bir məqamı qeyd etmək lazımdır.
Dipke siyasətə təsadüfən gəlmiş, haradansa peyda olmuş adi tələbə deyil.
O, 2020-2023-cü illərdə Arvind Kecrivalın Aam Aadmi Partiyasının media qərargahında çalışıb. Partiyanın 2020-ci ildə Dehlidə qazandığı qələbə kampaniyası üçün memlər hazırlayıb.
Hakimiyyətə yaxın şərhçilər bunu Tarakanlar Partiyasının əslində müxalifət layihəsi olduğuna sübut kimi təqdim edirlər.
Bu arqument tamamilə əsassız deyil.
Amma əsas həqiqəti də dəyişmir.
Peşəkar siyasi texnoloq uğurlu brend fikirləşə bilər. Lakin iyirmi milyon insanı həmin brendin arxasınca getməyə məcbur etmək onun imkanları xaricindədir.
Üsyanın maddi təməlində isə imtahan qalmaqalı dayanırdı.
2026-cı il mayın 3-də iki milyondan çox abituriyent tibb universitetlərinə qəbul üçün keçirilən vahid NEET-UG imtahanında iştirak etdi.
Sonradan imtahan suallarının və cavablarının sızdırıldığı üzə çıxdı.
Hökumət işi Mərkəzi Təhqiqat Bürosuna verdi, imtahan nəticələrini ləğv etdi və iyunun 21-də təkrar imtahan keçirdi.
Eyni vaxtda Mərkəzi Orta Təhsil Şurasında yazılı işlərin elektron yoxlanılması zamanı da pozuntular aşkarlandı.
İyulun 20-də, parlamentin musson sessiyasının açıldığı gün CJP-nin minlərlə tərəfdarı Cantar-Mantardan parlament binasına doğru yürüş etməyə çalışdı.
Polis izdihama qarşı gözyaşardıcı qazdan və dəyənəklərdən istifadə etdi.
Etirazçılar arasında tələbələrlə çiyin-çiyinə dayanmış valideynlər də vardı.
Bundan sonra hadisələr Modi hökumətinin alışmadığı sürətlə inkişaf etməyə başladı.
İyulun 24-də federal nazirlər hərəkatın liderləri ilə görüşdülər.
İyulun 25-də Dharmendra Pradhan X platformasında istefa məktubunu dərc etdi.
"Mənim üçün bu, şəxsi nüfuz məsələsi deyil", deyə o yazdı.
Nazir istefasını "anti-milli qüvvələrin" Cantar-Mantardakı vəziyyətdən istifadə etməsinə imkan verməmək istəyi ilə əsaslandırdı.
Görünür, vəzifədən gedərkən belə, hakimiyyətin sevimli damğasından əl çəkmək mümkün deyildi.
On iki il ərzində küçə təzyiqi qarşısında olduqca nadir hallarda geri çəkilmiş rejim üçün nazir istefası 2021-ci ildə fermerlərin birillik etirazlarından sonra aqrar qanunların ləğvi ilə eyni sırada dayandı.
İyul qarşıdurmasının sonluğu ikili dövlət mexanizminin mahiyyətini daha dəqiq göstərdi.
Dehli polisinin öz müraciəti və hökumətin 25 iyul qərarından sonra Ali Məhkəmə Konstitusiyanın 142-ci maddəsinə əsaslanaraq 20-25 iyul etirazlarının iştirakçılarına qarşı bütün cinayət işlərinə xitam verdi.
Eyni zamanda, mərkəzi hökumətin vəsatəti əsasında polis tərəfindən ağır kriminal keçmişi olan şəxslər kimi təqdim edilmiş 2873 nəfərə qarşı yeni işlər açılmasına icazə verildi.
Kütlə üçün amnistiya, seçilmiş şəxslər üçün isə xüsusi siyahı.
Hərəkat buna cavab olaraq sentyabrın 5-nə planlaşdırdığı yürüşü ləğv etdi.
1978-ci ilin yad gözlərdən gizlədilən diplomu
Sentyabrda hakimiyyətə yaxın şərhçilər Dipkenin Boston Universitetində həqiqətən təhsil alıb-almadığını şübhə altına alaraq ona zərbə vurmağa çalışdılar.
Cavab isə bütün ilin ən ağrılı siyasi sancmasına çevrildi.
Dipke baş nazirə diplomlarını eyni vaxtda ictimaiyyətə göstərməyi təklif etdi.
Bu təklif çoxdan irinləyən yaraya toxundu.
2016-cı ilin dekabrında Mərkəzi İnformasiya Komissiyası fəallardan birinin müraciəti əsasında Dehli Universitetinin 1978-ci il bakalavr məzunlarının sənədləri ilə tanışlığa icazə vermişdi.
Rəsmi məlumata görə, Modi də məhz həmin il bakalavr diplomu almışdı.
Universitet qərardan şikayət verdi.
2017-ci ilin yanvarında Dehli Ali Məhkəməsi qərarın icrasını dayandırdı.
2025-ci il avqustun 25-də isə hakim Saçin Datta həmin qərarı qəti şəkildə ləğv etdi.
Baş solisitor Tuşar Mehta məhkəməni əmin etdi ki, 1978-ci ilə aid incəsənət bakalavrı diplomu həqiqətən mövcuddur. Universitet onu hakimlərə göstərməyə hazırdır, ancaq kənar şəxslərə yox.
Mən Modinin diplomunun olmadığını iddia etmirəm.
Belə bir iddia jurnalist həmkarlarımı çəkindirməyə çalışdığım yanlışın təkrarı olardı: sübutsuz ittiham irəli sürmək.
Əsl siyasi problem tamam başqadır.
1978-ci ilə aid bir sənədi vətəndaşlara göstərməmək üçün səkkiz il məhkəmələrdə çarpışan dövlət eyni zamanda bir milyarda yaxın seçicidən səsvermə hüquqlarını sübut edən sənədlər tələb edir.
Yüz otuz milyon seçici və bir komissar
Payız etirazlarının yeni dalğası oktyabrın 2-də Mumbayın Şivaci-park meydanında başladı. Burada minlərlə insan toplandı.
Həmin gün Dehlidə Cantar-Mantar yaxınlığında keçirilən aksiyada polis təxminən min nəfəri saxladı.
Saxlanılanlar arasında Dehlinin keçmiş hökumət başçısı Atişi, siyasətçi Yogendra Yadav və AISA tələbə assosiasiyasının sədri Neha Bora da vardı.
Oktyabrın 7-də Seçki Komissiyasının binasına doğru keçirilən yürüş zamanı müxalifət lideri Rahul Qandi də qısa müddətə saxlanıldı.
Oktyabrın 8-də Banqalorda minlərlə insan küçələrə çıxdı.
Oktyabrın 9-u axşam isə INDIA müxalifət blokunun liderləri prezident Draupadi Murmuya memorandum təqdim etdilər.
Ən diqqətçəkən siqnal isə hakim koalisiyanın daxilindən gəldi.
Partiyası Milli Demokratik Alyansa daxil olan federal nazir Çiraq Pasvan oktyabrın 9-da saxlanılmaları və qatar reyslərinin ləğvini şərh edərkən belə dedi: "Bunlar Hindistanın gəncləridir, onları heç nə dayandıra bilməz".
Elə həmin gün Ali Məhkəmə oktyabrın 10-da metronun və yolların tamamilə bağlanmasına yol verilməməli olduğunu bildirdi.
Paytaxtdan uzaqda da saxlanılmalar davam edirdi.
Dipkenin sözlərinə görə, Maharaştra ştatının Çandrapur şəhərində polis fəallara Dehliyə getməmək barədə rəsmi xəbərdarlıqlar təqdim edir, onların qatar biletlərinin pulunu kimin ödədiyini araşdırırdı.
Hindistan Kommunist Partiyası isə bildirdi ki, Madhya-Pradeş ştatının İtarsi stansiyasında Punadan gələn tələbələr qatardan düşürülüblər.
Oktyabrın 10-da yayılan ilkin məlumatlarda yüzlərlə insanın saxlanıldığı deyilirdi.
Həmin şənbə günü baş verənlərin tam mənzərəsi hələ formalaşır. Ona görə də hadisələrin çatışmayan hissələrini öz təxəyyülümdən tamamlamaq fikrində deyiləm.
Bakı niyə Cantar-Mantarda baş verənləri diqqətlə izləməlidir?
Cantar-Mantardakı hadisələrlə Cənubi Qafqaz arasındakı əlaqə ilk baxışda göründüyündən daha birbaşadır.
Öz ölkəsində yaşayan 200 milyon müsəlmanı şübhə obyektinə çevirən ideologiya Yeni Dehlinin xarici siyasətə baxışını da müəyyən edir.
Bu baxışda Pakistan, Türkiyə və Azərbaycan vahid düşmən cəbhəsinin tərkib hissələri kimi qəbul olunur.
Faktlara nəzər salaq.
2025-ci il aprelin 22-də Pahalqamda törədilən terror aktından və may ayında keçirilən "Sindur" əməliyyatından sonra Azərbaycan da Türkiyə kimi Pakistanı dəstəklədi.
Bunun ardınca Hindistanın sosial şəbəkələrində Azərbaycan turizminin boykot edilməsi kampaniyası başladı.
2025-ci il sentyabrın əvvəlində Tyançjində keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammitində Azərbaycanın təşkilata tamhüquqlu üzvlük müraciəti Hindistanın mövqeyi üzündən yenə nəticəsiz qaldı.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şəriflə görüşündə açıq şəkildə bildirdi ki, Yeni Dehli Bakının İslamabadla müttəfiqlik münasibətlərinə görə Azərbaycandan beynəlxalq platformalarda qisas alır.
Xatırladım ki, Pekin Azərbaycanın müraciətini dəstəkləmişdi.
Paralel olaraq Ermənistan Hindistan silahlarının ən böyük alıcısına çevrildi.
Bu barədə hələ 2024-cü ilin iyulunda Hindistanın Maliyyə Nazirliyi məlumat vermişdi.
Mövcud məlumatlara əsasən, Hindistanın 2025-2026-cı maliyyə ilində 4,11 milyard dollarlıq müdafiə ixracının təxminən iki milyardı Ermənistanın payına düşüb.
Söhbət Akash-1S zenit-raket komplekslərindən, Pinaka yaylım atəşli reaktiv sistemlərindən, Swathi radarlarından və ATAGS haubitsalarından gedir.
Bakı ilə İrəvanın sülh arxitekturası qurmağa çalışdığı bir vaxtda məhz Hindistan artilleriyası və hava hücumundan müdafiə sistemləri Ermənistanın yenidən silahlanmasının əsasını təşkil etməyə başladı.
Buradan Hindistan etirazlarının geosiyasi dividendlər gətirəcəyini gözləyənlər üçün o qədər də xoş olmayan nəticə çıxır.
Modinin ölkə daxilində zəifləməsi Yeni Dehlinin Cənubi Qafqaz siyasətinin avtomatik olaraq yumşalacağı anlamına gəlmir.
Müdafiə ixracı Hindistan üçün artıq gəlirli biznesə çevrilib.
Pakistan əleyhinə siyasi konsensus isə Hindistanda təkcə BJP ilə məhdudlaşmır.
Ona görə də Bakı öz hesablamalarını Dehlidə siyasi əhval-ruhiyyənin dəyişməsinə bağlamaqdansa, ŞƏT daxilində Pekinin dəstəyinə və Orta Dəhlizdə Azərbaycanın əvəzedilməz mövqeyinə əsaslansa, daha rasional davranmış olar.
Bundan sonra nə olacaq? Tarixləri göstərilən dörd proqnoz
Tarakanlar hərəkatının Modi rejimini devirəcəyi ssenarisini fantastika hesab edirəm.
Modinin əlində hələ də güc aparatı, hakimiyyətə sadiq televiziya kanalları, sosial yardımlardan faydalanan labharthi seçicilərinin sədaqəti və 2025-ci ildə yüzilliyini qeyd etmiş Raştriya Svayamsevak Sanqh təşkilatının geniş şəbəkəsi var.
Bu təşkilat heç bir dövlət maliyyələşməsinə ehtiyac duymadan tərəfdarlarını səfərbər etmək gücündədir.
Etirazların sakitcə sönəcəyi ssenari də inandırıcı görünmür.
Çünki hərəkatın sosial bazasını təşkil edən işsiz ali məktəb məzunları bir ilin içində yoxa çıxmayacaq.
Mən ən real variantı uzunmüddətli mövqe mübarizəsi hesab edirəm və tarixləri dəqiq göstərilən dörd yoxlanıla bilən proqnoz irəli sürürəm.
Birincisi, Qyaneş Kumar 2026-cı il dekabrın 31-nə qədər baş seçki komissarı vəzifəsində qalacaq. Çünki hökumət yarım il ərzində küçənin təzyiqi ilə ikinci yüksəkvəzifəli məmuru qurban verərsə, təhlükəli presedent yaradacaq.
İkincisi, Ali Məhkəmə seçici siyahılarının təftişini dayandırmayacaq. Lakin 2027-ci ilin fevral-mart aylarında Uttar-Pradeşdə keçiriləcək seçkilərə qədər komissiyadan siyahılardan çıxarılan vətəndaşların qeydiyyatının bərpası üçün sadələşdirilmiş mexanizm yaratmağı tələb edəcək.
Üçüncüsü, Tarakanlar Partiyası həmin seçkilərə qədər Seçki Komissiyasında siyasi partiya kimi qeydiyyatdan keçməyəcək. Hərəkat parlamentdənkənar təzyiq qüvvəsi rolunu qoruyub saxlamağa üstünlük verəcək.
Dördüncüsü, Modi 2029-cu ilin ümumi seçkilərinə qədər Hindistanda jurnalistlərin sərbəst sual verə biləcəyi heç bir açıq mətbuat konfransı keçirməyəcək.
Hindistan tarixində bu proseslə müqayisə oluna biləcək hadisə var.
1977-ci ilin yanvarında İndira Qandi asan qələbə qazanacağını düşünərək seçki elan etdi.
Martda isə həm ümummilli seçkilərdə, həm də özünün Rae-Bareli dairəsində məğlub oldu.
Avropadan da yeni nümunə gətirmək mümkündür.
2026-cı il aprelin 12-də Macarıstanda on altı il ərzində "qeyri-liberal demokratiya" quran Viktor Orban Peter Madyarın "Tisa" Partiyasına uduzdu.
Seçici fəallığının rekord səviyyəyə, təxminən 78 faizə çatdığı həmin seçkilərdə "Tisa" parlament yerlərinin üçdəikisini qazandı.
Rəqabətli avtoritarizm rəqabət imkanları tamamilə məhv edilməyibsə, məğlub olmağı da bacarır.
Elə buna görə Hindistanda əsas mübarizə seçici siyahıları uğrunda gedir.
Televiziya efiri uğrunda savaşı hakimiyyət çoxdan qazanıb.
Lakin bir sual hələ də açıq qalır və mənim buna cavabım yoxdur.
Görəsən, internet memindən doğulmuş hərəkat dövlət onu dini zəmində parçalamağın yolunu tapmamış tamhüquqlu təşkilata çevrilə biləcəkmi?
Axı hakimiyyət əvvəlki etiraz dalğalarının hamısını məhz bu üsulla parçalamağa çalışmışdı.
Yayda Cantar-Mantarda hindularla müsəlmanlar çiyin-çiyinə dayanmışdılar.
Payızda isə mübarizənin əsas mövzusu məhz müsəlman seçicilərin səsləri oldu.
Diplom işi üzrə məhkəmə prosesində baş solisitorun işlətdiyi bir ifadə bugünkü Hindistan dövlətinin mahiyyətini istənilən beynəlxalq demokratiya indeksindən daha dəqiq təsvir edir: sənəd mövcuddur, onu hakimlərə göstərəcəklər, amma kənar şəxslərə yox.
2026-cı ilin oktyabrında həmin "kənar şəxslər" öz mövcudluqlarını sübut etmələri tələb olunan 130 milyon insan oldu.
Tarakanlar sənədləri qarşılıqlı şəkildə göstərməyi təklif etdilər.
Rejim isə buna 45 metro stansiyasını bağlamaq və interneti bir sutkalıq kəsməklə cavab verdi.