Reaktiv mühərrikli hər iki "Geran" dronundan təxminən biri Ukraynanın hava hücumundan müdafiə sistemini yarıb keçir. Moskva hesab edir ki, qaranlığa qərq olmuş mənzillər və hava həyəcanı siqnallarının iqtisadiyyata vurduğu saatda 45 milyon dollarlıq ziyan Kiyevi güzəştə getməyə məcbur edəcək. Özü də Rusiya piyadalarının dörd il yarım ərzində döyüş meydanında əldə edə bilmədiyi güzəştlərə.
Oktyabrın 7-də səhər saatlarında Rusiyanın X-101 qanadlı raketi Çerniqov vilayətinin Priluki şəhərində beşmərtəbəli yaşayış binasının bir hissəsini dağıtdı. Sakinlərin çoxu hələ yuxuda idi. Axtarış-xilasetmə əməliyyatı yalnız ertəsi gün başa çatdı. Oktyabrın 8-i səhərə olan məlumata görə, həlak olanların sayı 22-yə çatmışdı. Onlardan beşi uşaq idi. Yaralıların sayı isə əllini keçirdi. Həmin gün Vladimir Putinin 74 yaşı tamam olurdu. Rusiya Müdafiə Nazirliyi gecə həyata keçirilən əməliyyat barədə Telegram kanalında "Raket süitası səslənir" sözləri ilə hesabat verdi. Nazirlik Kiyevin və daha altı vilayətin adını sadalayaraq iddia etdi ki, zərbələr müstəsna olaraq hərbi sənaye müəssisələrinə endirilib.
Ancaq həmin gecənin ən narahatedici məqamı ilk baxışda az qala qələbə hesabatını xatırladan statistik məlumatların arxasında gizlənmişdi. Ukrayna hərbçiləri reaktiv pilotsuz uçuş aparatlarının 80 faizindən çoxunun vurulduğunu açıqlamışdılar. Bu, son bir neçə həftənin ən yaxşı göstəricisi idi. Eyni zamanda Rusiya onlarla raket buraxmışdı və həmin gecənin ən dəhşətli zərbəsi, Prilukidəki faciə məhz raket hücumunun nəticəsi idi. Ukraynanın hava hücumundan müdafiəsi artıq hər tərəfə çatmayan qısa yorğanı xatırladır: başını örtəndə ayaqların açıq qalır. Mobil atəş qrupları və qırıcı təyyarələr reaktiv dronların ovuna göndərilən kimi raket əleyhinə müdafiə zəifləyir. Halbuki "Patriot" kompleksləri üçün raketlərin xroniki çatışmazlığı səbəbindən bu müdafiə onsuz da deşik-deşikdir.
Mənim qənaətimcə, 2026-cı ilin payızında müharibə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Bu mərhələnin başlıca silahı isə cəmi ilyarım əvvəl bir çox mütəxəssisin yuxarıdan aşağı baxaraq bahalı oyuncaq adlandırdığı vasitədir. "Geran"ın reaktiv modifikasiyası rəqibin konkret zəif nöqtəsini hədəfə alan təzyiq alətinə çevrilib. Kreml bu təzyiqin hədəfi kimi şəhəri bütöv bir sistem olaraq seçib. Elektrik enerjisinin, körpülərin, vergi daxilolmalarının və insanların əsəblərinin bir-birinə sıx bağlı olduğu sistemi. Məqsəd aydındır: 2027-ci ilin əvvəlinədək Kiyevi Donbas məsələsində Rusiyanın döyüş meydanında əldə edə bilmədiyi güzəştlərə məcbur etmək.
Statistika kölgəyə çəkildi. Bəs rəqəmlərin arxasında nə gizlənirdi?
Avqustun 11-dən etibarən Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələri buraxılan və vurulan raketlərin sayı barədə tam məlumatları müntəzəm dərc etməyi dayandırdı. Üç il ərzində hava hədəflərinin məhv edilməsinə dair gündəlik hesabatları həm xarici yardım göstərən tərəfdaşlar qarşısında arqumentə, həm də informasiya müharibəsinin silahına çevirmiş bir ordu üçün bu addım istənilən rəqəmdən daha çox şey deyir. Uğurlu statistikanı gizlətməzlər.
Bununla belə, ictimaiyyətə sızan məlumatlar da ürəkaçan mənzərə yaratmır. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski etiraf edib ki, reaktiv dronların vurulma effektivliyi "təxminən 50-55 faiz, bəzən isə Ukrayna aviasiyasının hesabına 60 faiz" təşkil edir. Sentyabrın ortalarında Hərbi Hava Qüvvələrinin sözçüsü Yuri İqnat da buna yaxın göstərici, təxminən 60 faiz səsləndirmişdi. O, bu rəqəmi porşenli mühərriklə işləyən adi "Şahed"lərə qarşı illər ərzində formalaşmış 90-95 faizlik nəticə ilə müqayisə etmişdi. Sonradan Ukrayna mediasının yazdığına görə, Zelenski sentyabrda nə vurulması, nə də radioelektron mübarizə vasitələri ilə istiqamətdən yayındırılması mümkün olan reaktiv dronların payını təxminən 45 faiz qiymətləndirib.
Hücumların miqyası müdafiə bölmələrinin yeni şəraitə uyğunlaşmaq imkanlarından daha sürətlə böyüyür. Sentyabrın 21-də İqnat hələ ay başa çatmamış 1800-1900 reaktiv dronun buraxıldığını, bu vasitələrdən istifadə başlanandan bəri isə onların ümumi sayının təxminən 7700-ə çatdığını bildirmişdi. Sentyabrın 29-da isə yekun göstəricini açıqlamışdı: avqustdakı 2850-yə qarşı 3177 reaktiv pilotsuz uçuş aparatı. Hər iki məlumat doğrudursa, deməli, sentyabrın son səkkiz günündə Rusiya təxminən 1300 belə aparat buraxıb. Bu, əvvəlki üç həftə ərzindəki göstəriciyə az qala bərabərdir. Mən ikinci rəqəmi daha etibarlı sayıram, çünki o, yekun göstəricidir və avqustun statistikası ilə asanlıqla tutuşdurula bilər. Hətta ən ehtiyatlı yanaşma belə bir nəticəyə gətirir: istilik mövsümünün başlanğıcında Moskva sutkada yüzdən artıq reaktiv dron buraxmaq səviyyəsinə çatıb.
Faizləri konkret rəqəmlərə çevirmək çətin deyil. Əgər sentyabrda buraxılan 3177 aparatın 45 faizi hava hücumundan müdafiəni yarıb keçibsə, söhbət bir ay ərzində vurulmamış 1400-dən çox reaktiv drondan gedir. Onların bir qismi istiqamətini itirib və ya öz-özünə yerə düşüb. Ancaq hətta üçdə biri hədəfə çatsa belə, bu, təxminən beş yüz zərbə deməkdir. Ukrayna kəşfiyyatının qiymətləndirməsinə görə, həmin aparatların hər biri 90 kiloqrama qədər partlayıcı maddə daşıyır.
Dörd il toxunulmayan körpülər. Oktyabrın 1-nə qədər
İqnatın hesabatından bir gün sonra, sentyabrın 30-da Rusiya Kiyevə və paytaxtətrafı rayonlara genişmiqyaslı hücuma keçdi. İyulun 16-da hökumətə başçılıq etməyə başlamış, əvvəllər "Naftoqaz"a rəhbərlik etmiş Baş nazir Sergey Koretski bildirdi ki, "ötən istilik mövsümünün sonundan bəri" buna bənzər hücum müşahidə olunmayıb. Paytaxtda hava həyəcanı siqnalları bir sutkaya yaxın susmadı. Tripolye İstilik Elektrik Stansiyasına ziyan dəydi. Kiyev və ətrafında dörd nəfər, o cümlədən bir uşaq həlak oldu.
Ardınca müharibə başlayandan bəri görünməmiş hadisə baş verdi. Oktyabrın 1-də zərbə dronlarından biri Dnepr çayı üzərindəki Cənub körpüsünə dəydi. Növbəti sutka ərzində Rusiya dronları həmin körpüyə daha üç dəfə hücum etdi. Şəhər rəhbərliyinin məlumatına görə, körpünün dayağı, yolun qoruyucu səddi, asfalt örtüyü və metro xəttini qoruyan beton konstruksiya zədələndi. Oktyabrın 3-də növbə keçmiş Moskva körpüsünə, indiki Şimal körpüsünə çatdı. Burada yol örtüyü və trolleybusların kontakt elektrik şəbəkəsi sıradan çıxdı. Kiyev meri Vitali Kliçko üç körpü üzrə hərəkəti məhdudlaşdırdı və şəhər nəhəng tıxacların içində boğulmağa başladı. Oktyabrın 6-da isə Dnepr üzərindəki Zaporojye körpüsü zərbəyə məruz qaldı.
Hədəflərin niyə məhz bu qaydada seçildiyini anlamaq üçün xəritəyə baxmaq kifayətdir. Kiyevdə Dnepr üzərində piyada və dəmir yolu keçidləri də daxil olmaqla doqquz körpü var. Paytaxtdan şimalda çayı keçən cəmi bir avtomobil körpüsü mövcuddur. Cənub istiqamətində ən yaxın alternativ keçid isə təxminən 145 kilometr aralıdadır. Bu da iki saat yarımlıq yol deməkdir. İnfrastruktur naziri Nikolay Kalaşnik artıq oktyabrın 3-də ehtiyat keçidlərin tikintisinə başlanacağını elan etmişdi. Üç milyona yaxın əhalisi olan, çayın iki yerə böldüyü şəhər faktiki olaraq bir-birindən təcrid edilmiş iki hissəyə parçalana bilər. Hər hissənin öz tıxacları, öz təşvişi və öz problemləri ilə.
Oktyabrın 8-də Britaniya mətbuatında belə bir versiya ortaya atıldı ki, Putin "General Armageddon" ləqəbli Sergey Surovikinə Kiyevə, ilk növbədə isə körpülərə zərbələri gücləndirməyi tapşırıb. Rusiyanın müstəqil mənbələri dərhal buna etiraz etdilər. Onların bildirdiyinə görə, Surovikin ailəsi ilə Moskvada istirahət edir və onu yenidən Ukraynadakı qüvvələrin komandanlığına qaytarmaq niyyəti yoxdur. Mən hər iki versiyanı təsdiqlənməmiş sayıram. Ancaq burada diqqətçəkən başqa məqamdır: dövriyyəyə buraxılan ad təsadüfi deyil. Düz dörd il əvvəl, 2022-ci il oktyabrın 8-də Surovikin birləşmiş qoşun qruplaşmasının komandanı təyin edilmişdi. Oktyabrın 10-da isə Ukraynanın enerji infrastrukturuna qarşı ilk böyük hücum dalğası başlanmışdı. İndiki kampaniyaya kimin rəhbərlik etməsindən asılı olmayaraq, dəst-xətt tanışdır.
Bu dəst-xətt xırda detallarda da özünü göstərir. Sentyabrın 30-da dronlar Kiyev yaxınlığında iki mağazanı zədələdi. Ertəsi gün pilotsuz uçuş aparatı paytaxtın Solomen rayonunda məktəbə çırpıldı. Odessa vilayətində biznes mərkəzi hücuma məruz qaldı. Oktyabrın 8-də isə Buça rayonunda məktəb-bağçanın ərazisinə dron düşdü. Rusiya Müdafiə Nazirliyi yalnız hərbi və hərbi sənaye obyektlərini hədəfə aldığını israrla bildirir. Mülki binalara zərbələri isə həmin yerlərdə guya silah istehsal və ya anbarlarda saxlanılması ilə izah edir. Bu cür "izahatların" miqyasını Ukraynanın insan hüquqları üzrə müvəkkili Dmitri Lubinetsin açıqladığı statistika göstərir: 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Rusiya hücumları nəticəsində 15 280 dinc sakin həlak olub və ya yaralanıb. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 55 faiz çoxdur.
"Geran-5": artıq drondan çox raketə bənzəyən silah
"Şahed"/"Geran" ailəsinin reaktiv mühərrikli versiyaları barədə ilk məlumatlar 2024-cü ilin əvvəllərində ortaya çıxmışdı. Onların kütləvi tətbiqinə isə 2025-ci ilin ortalarından başlanıldı. Həmin vaxt bir çox hərbi analitik yeniliyə skeptik yanaşırdı. Etirazlarının da kifayət qədər ciddi əsasları vardı. Reaktiv mühərrik aparatın maya dəyərini ikitaktlı benzin mühərriki ilə işləyən versiya ilə müqayisədə bir neçə dəfə artırırdı. Bunun müqabilində hədəfə dəymə faizi və vurulan ziyan cüzi dərəcədə böyüyürdü. Belə görünürdü ki, müharibənin iqtisadi məntiqi müdafiə olunan tərəfin xeyrinə işləyir.
Rusiya buna ardıcıl təkmilləşdirmələrlə cavab verdi. Keçid variantları olan "Geran-3" və "Geran-4" yerini prinsipial baxımdan fərqli "Geran-5"ə verdi. Xarici görünüşünə və texniki xüsusiyyətlərinə görə bu aparat artıq pilotsuz uçuş vasitəsindən daha çox qanadlı raketi xatırladır. Qalıqları araşdıran Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin Baş Kəşfiyyat İdarəsi aşağıdakı göstəriciləri açıqlayıb: təxminən 850 kiloqram uçuş çəkisi, saatda 450-600 kilometr kreyser sürəti, iki saata yaxın uçuş müddəti, 950 kilometrədək mənzil və təxminən 90 kiloqramlıq döyüş başlığı. Mühərrik Çin istehsalıdır, Telefly markasına məxsusdur. "Geran-3"də istifadə olunan mühərriklə eyni tipdə olsa da, daha yüksək dartı qüvvəsinə malikdir. Aparat klassik aerodinamik sxem əsasında hazırlanıb və Ukrayna kəşfiyyatının qənaətinə görə, konstruksiya baxımından İranın Karrar dronuna yaxındır. Onun Su-25 hücum təyyarəsindən buraxılması da sınaqdan keçirilir.
"Geran"ların döyüş tətbiqi üzrə ixtisaslaşmış Rusiya hərbi Telegram kanalları isə daha təvazökar rəqəmlər göstərir: 600 kilometrdən artıq uçuş məsafəsi, 60 kiloqramdan çox döyüş başlığı, saatda 350 kilometrdən yüksək sürət, maşın görməsi texnologiyası ilə hədəfləmə və radioelektron mübarizə vasitələrindən yayınmaq üçün rabitə tezliklərinin psevdo-təsadüfi qaydada dəyişdirilməsi. Uçuş məsafəsi və döyüş başlığının çəkisi barədə göstəricilər arasında az qala biryarım dəfə fərq var. Hər iki tərəfin buna öz marağı mövcuddur. Ukrayna kəşfiyyatı tərəfdaşlarına təhlükəni bütün miqyası ilə göstərmək istəyir. Rusiya təbliğatçıları isə silahın real imkanlarını açıb-tökməkdə maraqlı deyillər. Hava hücumundan müdafiə üçün bu mübahisə ikinci dərəcəlidir. Çünki göstərilən məsafələrin istənilən biri Rusiya sərhədindən Kiyevə qədər olan yolu artıqlaması ilə əhatə edir. Hətta Rusiyanın açıqladığı ən aşağı sürət göstəricisi belə mobil atəş qruplarının illərlə alışdığı hədəflərin sürətindən az qala iki dəfə yüksəkdir.
Reaktiv "Geran" ucuz surroqat raketlər ailəsinin sadəcə ən çox diqqət çəkən nümayəndəsidir. Rusiyanın müdafiə sənayesi paralel olaraq S8000 "Banderol" və M, T modifikasiyalı "Dan" seriyasını istehsal edir, döyüş təcrübəsinə əsaslanaraq onları təkmilləşdirir. Hədəf raketi və istismardan çıxarılmış zenit raketləri əsasında 400 kilometrədək mənzilə malik RM-48U hazırlanıb. S-400 qurğularının bir hissəsi həmin raketlərin buraxılması üçün yenidən təchiz edilib. Eyni zamanda "İsgəndər" raketlərinin istehsalı artırılır, Şimali Koreyadan isə onların analoqu olan KN-23 raketləri alınır.
Rabitə sahəsindəki yenilik də ayrıca sürpriz oldu. Ukraynanın müdafiə sənayesinə ən böyük xarici sərmayə qoyan şəxslərdən birinə çevrilmiş Google şirkətinin keçmiş rəhbəri Erik Şmidt bu yaxınlarda verdiyi müsahibədə Rusiyanın peyk rabitəsi olmadan çıxış yolu tapdığını danışıb. Onun sözlərinə görə, Moskva Çin komponentlərindən istifadə etməklə mesh tipli şəbəkə qurub. Bir cüt "Şahed" Belarusla Kiyev arasında dövrə vuraraq siqnal retranslyatoru rolunu oynayır. Operatorlar bu şəbəkə vasitəsilə hədəfləri 8K təsvir keyfiyyətində görə bilirlər. Şmidtin iddiasına görə, məhz bu üsulla dron Ukrayna Təhlükəsizlik Xidmətinin qərargah binasının mərkəzi pəncərəsinə yönəldilib. Həyəcan siqnalı verməkdən kommersiya baxımından da qazancı olan investorun sözlərinə müəyyən ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bununla belə, ortada maddi sübut da var: Ukrayna hərbçiləri kamera və mesh rabitə modulu ilə təchiz edilmiş, tam salamat vəziyyətdə olan "Geran-3"ü ələ keçiriblər.
Pulemyot aciz qalır, "Sting" isə hədəfə yetişmir
Reaktiv "Geran"da fövqəladə texnologiya yoxdur. Turboreaktiv mühərrik radar ekranlarında kifayət qədər aydın görünür. Belə hədəfi aşkar etmək və izləmək asandır. Ancaq görmək hələ vurmaq demək deyil. Vaxtında reaksiya vermək lazımdır. Yüksək sürət hədəfin gözlə aşkarlanması və məhv edilməsi üçün ayrılan vaxtı, xüsusilə uçuşun son mərhələsində kəskin azaldır. 2024-2025-ci illərdə porşenli mühərrikli "Şahed"lərə qarşı müdafiənin əsas yükünü daşıyan zenit pulemyotları və topları ilə silahlanmış mobil atəş qrupları saatda 500 kilometr sürətlə uçan hədəf qarşısında demək olar ki, aciz qalır.
Ukrayna artıq dron-önləyicilərin kütləvi istehsalını mənimsəyib. Lakin onların əksəriyyəti ilk nəsil yavaş hərəkət edən "Geran"lara qarşı hazırlanmış kvadrokopterlərdir. Wild Hornet şirkətinin Sting və Almaniya-Ukrayna şirkəti Quantum WIY Industries-in Spys kimi ən sürətli modelləri saatda 400 kilometrdən artıq sürət yığa bilir. Qarşıdan gələn "Geran-5"i vurmaq imkanları da var. Sting istehsalçısı porşenli mühərrikli hədəflərin 80-90 faiz hallarda uğurla məhv edildiyini bildirir. Reaktiv dronlara qarşı isə vəziyyət tamam başqadır. "Ukraynanın Texnoloji Qüvvələri" birliyinin məlumatına görə, ilkin sınaqlarda ixtisaslaşdırılmış önləyicilər cəmi 35-40 faiz nəticə göstərib.
Oktyabrın 4-də Almaniya kansleri Fridrix Mertslə birgə brifinqdə Zelenski "Bars" önləyicilərinin reaktiv dronlara qarşı effektivliyini təxminən 30 faiz qiymətləndirdi və onların Almaniya ilə birgə istehsalını elan etdi. Avqustdan etibarən qoşunlara Alexa Spatium kimi reaktiv mühərrikli önləyicilər də verilir. Ancaq hələlik onların döyüş tətbiqinin real nəticələri görünmür. Zelenskinin sözlərinə görə, "Geran-5"in məhv edilməsi üsulları üzərində 67 şirkət çalışır. Şmidt isə artıq hazır həlləri sınaqdan keçirən ən azı beş şirkətin olduğunu bildirir.
Zelenskinin istinad etdiyi pilotlu aviasiya da bütün dərdlərin dərmanı deyil. Təyyarələr azdır, etibarlı qorunan aerodromlar isə daha az. Qərb ölkələrinin verdiyi F-16 qırıcıları texniki xidmət tələb edir və heç də həmişə döyüşə hazır vəziyyətdə olmur. Yaxın hava döyüşünün əsas silahlarından sayılan AIM-9 Sidewinder raketi yüz minlərlə dollara başa gəlir. Bu, reaktiv "Geran"ın qiymətindən bir neçə dəfə bahadır. Belə raketlə dron vurmaq taksi pulunu qızıl külçələrlə ödəməyə bənzəyir. Radar və ya optik tuşlama ilə işləyən aviasiya topları, havada partlayan mərmilər kimi daha ucuz həllər hələ işlənib hazırlanır.
Bu problemin tarixdə az qala eynisi yaşanıb. 1944-cü il iyunun 13-də Londona ilk V-1, yəni Fi-1 uçan bombası düşdü. Pulsasiya edən hava-reaktiv mühərriklə işləyən qanadlı bomba təxminən 550 metr yüksəklikdə saatda 530 kilometr sürətlə uçurdu. Bu isə "Geran-5"in sürət diapazonunun demək olar ki, düz ortasıdır. Britaniya zenitçiləri əvvəlcə bir hədəfi vurmaq üçün orta hesabla 2500 mərmi sərf edirdilər. İlk həftədə sahilboyu mövqelərdəki toplar uçan bombaların cəmi 17 faizini məhv edə bilmişdi.
Vəziyyəti iki Amerika ixtirası dəyişdi. Bunlardan biri Massaçusets Texnologiya İnstitutunun Radiasiya Laboratoriyasında hazırlanmış və zenit toplarını avtomatik hədəfə yönəldən SCR-584 radarı, digəri isə radiopartladıcılı mərmilər idi. Avqustun 23-nə qədər zenit toplarının vurduğu V-1-lərin payı 60 faizə, ayın son həftəsində isə 74 faizə çatdı. Ən uğurlu gündə nəticə 82 faiz oldu. Bir hədəfi məhv etmək üçün sərf olunan mərmilərin sayı isə yüzə qədər azaldı.
London təcrübəsindən Kiyev üçün iki xoşagəlməz nəticə çıxır. Birincisi, çıxış yolu daha bahalı raketdə deyil, hər atəşin ucuz başa gəlməsində tapılmışdı. İkincisi, bu həll okeanın o tayındakı müttəfiqin zavodlarından gəlmişdi və tətbiqi təxminən on həftə çəkmişdi. Təhlükəni isə son nəticədə quru qoşunları aradan qaldırmışdı. 1944-cü ilin sentyabrında müttəfiqlər Fransa sahillərindəki buraxılış meydançalarını ələ keçirdikdən sonra almanlar V-1-lərin hədəfini Antverpenə dəyişdilər. 1945-ci ilin martınadək bu şəhərə 2448 uçan bomba düşdü.
İki illik gecikmə: Rada günahkar axtarır
Oktyabrın 6-da Ukrayna Ali Radasında müdafiə sahəsində qanunvericiliyin mümkün pozuntularını araşdıran müvəqqəti istintaq komissiyasının iclası keçirildi. Deputatlar qarşısında Hərbi Hava Qüvvələri komandanının müavini, hava hücumundan müdafiənin pilotsuz sistemlərinə cavabdeh olan polkovnik Yuri Çerevaşenko çıxış etdi.
Sual sərt qoyuldu: reaktiv dronlar barədə hələ 2024-cü ilin yanvarından məlumat olduğu halda, ordu niyə onların kütləvi tətbiqinə faktiki olaraq hazırlıqsız yaxalandı?
Çerevaşenko cavabının subyektiv mülahizə olduğunu xüsusi vurğulayaraq bildirdi: "Biz görürdük ki, düşmən təxminən dörd növ reaktiv mühərrikdən istifadə edir. Başa düşürdük ki, onun hələ hazır həlli yoxdur. Ola bilsin, bəzi xüsusi xidmət orqanlarında daha geniş məlumat olub. Ancaq məncə, bu gecikmənin əsas səbəbi məlumatı olan bölmələr arasında yetərli əlaqənin qurulmaması idi".
Hərbi dildən adi dilə tərcüməsi çox sadədir. Ukrayna hərbçiləri rusların müxtəlif mühərrikləri sınaqdan keçirdiyini görüb düşünüblər ki, rəqib hələ axtarışdadır. Rəqib isə bu arada axtardığını tapıb.
Səhv konseptual xarakter daşıyırdı. Dörd il ərzində Ukrayna və Qərbin müdafiə dairələrində rahat bir təsəvvür hökm sürürdü: Ukrayna yenilik yaradır, Rusiya onu təqlid edib kütləviləşdirir, amma bunu ləng həyata keçirir. Şmidt bu təsəvvürün iflasını bir çox generaldan daha dəqiq ifadə edib: "Həmişə belə hesab edirdilər ki, Ukrayna yenilik yaradır, Rusiya isə böyük və ləngdir. Ancaq nəsə dəyişib. İndi Rusiya təxminən Ukrayna ilə eyni sürətlə təkmilləşir, üstəlik, onun sərəncamında xeyli çox resurs var".
Ukraynalı hərbi icmalçılar bildirirlər ki, reaktiv dronların yeni modifikasiyaları artıq hər iki-üç gündən bir ortaya çıxır. Onların tətbiq taktikası isə daim dəyişir.
Resurslar arasındakı fərq həqiqətən böyükdür. Hələ qışda Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş komandanı Aleksandr Sırski bildirmişdi ki, Rusiya gündə müxtəlif tipli 404 "Şahed" və "Geran" istehsal edir. Moskva 2026-cı ildə sutkada minədək dron tətbiq etmək imkanına çatmağı planlaşdırır. Sırskinin məlumatına görə, Rusiyanın pilotsuz sistemlər qoşunlarının şəxsi heyəti 80 min nəfərdən 165,5 min nəfərə qədər artırılmalıdır.
Rosstatın məlumatları da bu mənzərəni tamamlayır. 2026-cı ilin aprelində pilotsuz uçuş aparatları və onlarla əlaqəli aviasiya sistemlərinin istehsalı ötən ilin eyni ayı ilə müqayisədə 117 faiz artıb. Ukrayna Baş Kəşfiyyat İdarəsinin gəldiyi nəticəyə görə, "Geran-5"in detalları Tatarıstandakı "Alabuqa" xüsusi iqtisadi zonasında istehsal edilən digər "Geran"ların komponentləri ilə eynidir. Rusiyanın tank zavodları artıq istehsal imkanlarının son həddinə dirənib. Dron zavodları isə hələ yox.
Raketsiz "Patriot": Körfəzdəki müharibə Ukraynanın arsenallarını boşaltdı
Ballistik raketlərə qarşı müdafiə Ukrayna üçün heç vaxt asan məsələ olmayıb. "İsgəndər"ləri vurmaq qabiliyyətinə malik "Patriot" və onun Avropa analoqu SAMP/T komplekslərinin sayı əvvəldən az idi. Onlar üçün raket qıtlığı isə daim hiss olunurdu. 2026-cı ilin yayında bu çatışmazlıq artıq kritik həddə çatdı. Hərbi Hava Qüvvələrinin məlumatına görə, iyunda PAC-3 önləyici raketlərinin kəskin qıtlığı yarandı, iyulun 1-nə isə ehtiyatlar tamamilə tükəndi. Hələ yanvarda Zelenski bəzi "Patriot" batareyalarının raketsizlikdən fəaliyyət göstərmədiyini etiraf etmişdi.
Üç il ərzində Ukrayna müxtəlif modifikasiyalı 1600-dən çox önləyici raket alıb. Açıq mənbələrdəki hesablamalara görə, ölkənin sərəncamında təxminən on "Patriot" kompleksi var. Bu raketlərin təqribən 95 faizi PURL mexanizmi vasitəsilə, yəni tərəfdaş ölkələrin vəsaiti hesabına Amerikanın hərbi təchizat sistemi üzərindən göndərilib.
Boş qalan buraxılış qurğularının əsas səbəbi isə Ukrayna sərhədlərindən çox uzaqdadır. 2026-cı il fevralın 28-də ABŞ və İsrail İrana zərbələr endirməyə başladı. Tehran buna İsraili və Fars körfəzi ölkələrindəki Amerika obyektlərini raket atəşinə tutmaqla cavab verdi. Pentaqonun Konqresə təqdim etdiyi qiymətləndirməyə görə, əməliyyatın ilk yeddi günü Vaşinqtona təxminən 6 milyard dollara başa gəldi. Bunun 4 milyard dollara yaxını döyüş sursatlarına, ilk növbədə önləyici raketlərə xərcləndi. Körfəz monarxiyaları da Amerika istehsalı olan raket əleyhinə vasitələrin öz ehtiyatlarını sürətlə sərf edirdilər.
Lockheed Martin şirkətinin vitse-prezidenti Brayan Dann açıq şəkildə etiraf etdi ki, istehsalçı PAC-3 raketlərinin sifarişçilər arasında bölüşdürülməsinə nəzarət etmir və ABŞ müttəfiqlərinə konkret çatdırılma müddətinə zəmanət verə bilmir. Kiyev zəngin və təşviş içində olan alıcıların düzüldüyü növbənin axırında qaldı.
Ballistik raketlərdən müdafiənin hesab-kitabı amansızdır. Bir PAC-3 MSE raketinin qiyməti təxminən 4 milyon dollardır. Amerika hərbi doktrinasına əsasən, bir ballistik hədəfə iki raket buraxılmalıdır. Deməli, vurulan hər "İsgəndər" müdafiə olunan tərəfə təxminən 8 milyon dollara başa gəlir.
Ukrayna indi haradan mümkündürsə, raket əldə etməyə çalışır. Yunanıstan mediasının məlumatına görə, Kiyev Afinadan 200-ədək PAC-2 raketi istəmişdi. Xarici işlər naziri Andrey Sibiqa bildirib ki, Ukrayna tərəfdaşların sərəncamında olan istənilən önləyici raketi, o cümlədən mübadilə yolu ilə almağa hazırdır.
Fevralın 12-də Almaniyanın müdafiə naziri Boris Pistorius 35 PAC-3 raketinin veriləcəyini vəd etdi. Onlardan otuzu "Ramştayn" formatındakı tərəfdaşlardan, beşi isə Berlindən gəlməli idi. Nazir söhbətin həftələrdən yox, günlərdən getdiyini də xüsusi vurğuladı. Lakin hərbi doktrinaya görə, 35 raket təxminən on yeddi ballistik hədəfi vurmağa kifayət edir.
Kiyev bu çıxılmaz vəziyyətdən qurtuluşu özünün raket əleyhinə sistemini yaratmaqda görür. FREYJA layihəsi "Flaminqo" qanadlı raketi ilə tanınan Fire Point şirkəti tərəfindən həyata keçirilir. Mövcud qiymətləndirmələrə görə, şirkətin FP-7.x önləyici raketi təxminən 700 min dollara başa gələcək. Müqayisə üçün, PAC-3 raketinin qiyməti 4 milyon dollardır.
Layihədə on ölkə, həmçinin Kongsberg, Saab, Thales və Leonardo kimi iri Avropa müdafiə konsernləri iştirak edir. Fire Point radar və tuşlama sistemlərinin tədarükü ilə bağlı 13 Avropa şirkəti ilə saziş imzalayıb. Yalta Avropa Strategiyası forumunda Zelenski ilk sistemin sınaqlarına dekabrın sonunda başlanacağına çox ümid etdiklərini söyləyərək əlavə edib: "Biz bunu qışda etməliyik".
Fire Point şirkətinin baş direktoru İrina Terex isə daha ehtiyatlı müddət göstərir. Onun sözlərinə görə, ilk ballistik hədəfin vurulması 2027-ci ilin ortalarınadək baş tuta bilər.
Saatda 45 milyon dollar: Kreml Ukrayna iqtisadiyyatını hədəfə alır
İqtisadiyyat və ətraf mühit naziri Aleksandr Kravçenko hava həyəcanı siqnallarının ölkəyə neçəyə başa gəldiyini hesablayıb. Onun sözlərinə görə, hava həyəcanı səbəbindən biznes fəaliyyətinin dayandığı hər saat Ukrayna iqtisadiyyatına təxminən 45 milyon dollar ziyan vurur. Nazir sentyabrın sonunda Britaniya qəzetinə müsahibəsində bunu sadə sözlərlə izah edib: "İnsanlar sığınacaqda olanda biznes dayanır". Bəzi günlərdə hava həyəcanı on saata qədər davam edir. Kravçenko təkcə ilin əvvəlindən əsas fondlara dəyən birbaşa ziyanı təxminən 10 milyard dollar qiymətləndirib.
Sentyabrda hökumət itkiləri azaltmağa çalışaraq ikipilləli hava həyəcanı sistemi tətbiq etdi. Dron hücumları zamanı "sarı", raket və ya kombinə edilmiş hücum təhlükəsi yarandıqda isə "qırmızı" həyəcan elan olunur. Kravçenkonun sözlərinə görə, sarı həyəcan zamanı müəssisələrin yarıdan çoxu fəaliyyətini davam etdirir.
Reaktiv "Geran" sanki məhz bu kompromisi pozmaq üçün hazırlanıb. Formal baxımdan o, pilotsuz uçuş aparatıdır və sarı həyəcan kateqoriyasına düşür. Ancaq qanadlı raket sürəti ilə uçur. Sentyabrın 28-də məhz sarı həyəcan elan edildiyi vaxt dron Kiyevin mərkəzindəki Milli Elmlər Akademiyasının binasına zərbə endirmişdi.
Sadə hesablama problemin miqyasını aydın göstərir. Zelenski 2026-cı ilin büdcə kəsirini təxminən 27 milyard dollar qiymətləndirmişdi. Kravçenko isə 2027-ci il üçün xarici maliyyələşdirməyə ehtiyacın 52,6 milyard dollar olduğunu bildirir. Saatda 45 milyon dollarlıq itki ilə hesablasaq, bu məbləğ təxminən 49 sutka fasiləsiz hava həyəcanına bərabərdir. Moskva Kiyevi ələ keçirə bilmir. Ancaq onun qarşısına hesab qoya bilir. Özü də bunu hər gecə edir.
Qərbin hərbi analitikləri Rusiyanın strategiyasını dəyişməsinin dörd əsas səbəbini göstərirlər. Bu izahla razılaşmamaq çətindir.
Birinci səbəb cəbhədəki vəziyyətdir. Cüzi ərazi irəliləyişi müqabilində verilən nəhəng itkilər həm daxili auditoriyaya, həm də Kremlin xaricdəki tərəfdarlarına uğurun başqa mənzərəsini təqdim etməyi zəruri edir.
İkinci səbəb məcburetmə strategiyasıdır. Rusiya nə Kiyevi, nə də heç olmasa bütün Donbası ələ keçirmək iqtidarındadır. Ancaq qarşıdan gələn qışda Ukrayna şəhərlərində həyatı dözülməz hala sala bilər.
Üçüncü səbəb Kravçenkonun haqqında danışdığı iqtisadi amildir.
Dördüncü səbəb isə Moskvanın xeyrinə yaranmış şəraitdir. Reaktiv dronlar daha yüksəkdən və daha sürətlə uçur, Ukraynanın isə "Patriot" sistemləri üçün raketləri yoxdur. Soyuqların düşməsi sıradan çıxarılan hər elektrik stansiyasının vurduğu ziyanı dəfələrlə artırır.
Ukraynanın yüksək vəzifəli rəsmiləri açıq bildirirlər ki, Moskva şaxtalar başlamazdan əvvəl Kiyevi iflic vəziyyətinə salmaq, 2027-ci ilin əvvəlində isə onu Donbasda ərazi güzəştlərinə məcbur etmək istəyir.
Tehran-1988, Gəncə-2020. Şəhərlərə qarşı müharibənin tarixi nə deyir?
"Şəhərlər müharibəsi" termini ilk dəfə İran-İraq müharibəsi dövründə meydana çıxıb. 1988-ci il fevralın 29-da İraq ilk dəfə Tehrana "Əl-Hüseyn" raketləri buraxdı. Sovet istehsalı "Skad" raketlərinin uzadılmış versiyası olan bu silah nəhayət İran paytaxtına qədər uçmaq imkanına malik idi.
Tehran sakinlərinin əhəmiyyətli hissəsi hər gecə şəhəri tərk edirdi. Bu isə İran hakimiyyəti üçün ciddi siyasi problemlər yaradırdı. Ancaq bir detal çox vaxt unudulur. Hələ 1988-ci ilin martında iranlılar bildirirdilər ki, İraq raketləri uçuş zamanı parçalanır. Səbəb uzadılmış korpusun ilkin "Skad" konstruksiyasının nəzərdə tutulmadığı yüklənmələrə tab gətirməməsi idi.
Ədalət naminə etiraf etmək lazımdır ki, həmin vaxt məcburetmə strategiyası nəticə verdi. 1988-ci il iyulun 18-də Tehran BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsi əsasında atəşkəsə razılıq verdi. Avqustun 20-də atəşkəs qüvvəyə mindi.
Bununla belə, şəhərlərə raket zərbələri İranı güzəştə məcbur edən amillərdən yalnız biri idi. Özü də heç də ən əsası deyildi. 1988-ci ilin aprelində İraq ordusu Fao yarımadasını geri aldı. Elə həmin ay ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri "Dəvədəlləyi" əməliyyatı çərçivəsində İran donanmasına ağır zərbə endirdi. İyulun 3-də Amerikanın Vincennes kreyseri Fars körfəzi üzərində 290 nəfərin olduğu İranın A300 sərnişin təyyarəsini vurdu. Üstəlik, həmin dövrə qədər İraq kimyəvi silahdan sistemli şəkildə istifadə edirdi.
İran cəbhə xətti çökməyə başlayanda, ölkə isə beynəlxalq təcrid vəziyyətinə düşəndə müqavimətini dayandırdı.
2026-cı ilin Ukraynasında bu iki şərtdən heç biri mövcud deyil. Rusiya hətta bütün Donbası da ələ keçirə bilmir. Cəbhə dağılmır. Avropa "Patriot" raketlərinin pulunu ödəyir və Kiyevin büdcəsindəki boşluqları doldurur. Tarixi təcrübə göstərir ki, cəbhə dağılmadan şəhərlərin ordudan əvvəl təslim olacağına ümid bəsləmək məğlubiyyətə aparan strategiyadır.
Bu sətirləri oktyabrın 11-də, Azərbaycanda heç vaxt unudulmayacaq bir gecənin düz altıncı ildönümündə yazıram. O payızı yaxşı xatırlayıram.
2020-ci il oktyabrın 11-nə keçən gecə, Moskvada razılaşdırılmış humanitar atəşkəsin qüvvəyə minməsindən heç bir sutka keçməmiş Ermənistan silahlı qüvvələri Gəncənin mərkəzindəki yaşayış binasına raket zərbəsi endirdi. Doqquz nəfər həlak oldu, otuzdan çox insan yaralandı.
Oktyabrın 17-də Gəncəyə növbəti raket hücumu 13 nəfərin həyatına son qoydu, 52 nəfər yaralandı. Ümumilikdə, müharibə dövründə Gəncədə 27 dinc sakin həlak oldu, 120-dən çox insan xəsarət aldı.
Hesab eyni idi: arxa cəbhəni qorxu altında saxlamaqla ön cəbhədəki irəliləyişi dayandırmaq. Bu gün Rusiya qərargahlarının rəhbər tutduğu məntiq də məhz budur.
Ancaq cəbhə dayanmadı. 2020-ci il noyabrın 10-da Ermənistan faktiki olaraq kapitulyasiya aktına çevrilmiş üçtərəfli bəyanatı imzaladı.
Bu müharibənin səması çoxdan təkcə Ukrayna ilə məhdudlaşmır. 2024-cü il dekabrın 25-də Ukrayna dronlarının hücumunu dəf etməyə çalışan Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemi Qroznı səmasında Bakıdan uçan "Azərbaycan Hava Yolları"na məxsus Embraer 190 sərnişin təyyarəsini vurdu. Təyyarə Aktau yaxınlığında qəzaya uğradı. Göyərtədəki 67 nəfərdən 38-i həyatını itirdi.
Yalnız 2025-ci il oktyabrın 9-da, Düşənbədə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşündə Putin etiraf etdi ki, Rusiya hava hücumundan müdafiə sisteminin iki raketi sərnişin təyyarəsindən bir neçə metr aralıda partlayıb.
2026-cı il aprelin 15-də iki ölkənin Xarici İşlər nazirlikləri birgə bəyanat yayaraq hava hücumundan müdafiə sisteminin qəsdən olmayan şəkildə işə düşdüyünü və kompensasiya məsələsinin nizamlandığını təsbit etdilər. O vaxtdan bəri regionun səmasında atəşin intensivliyi dəfələrlə artıb. Bununla birlikdə qonşu ölkələr üçün istənilən səhvin bədəli də ağırlaşıb.
Yalnız Trampın gördüyü atəşkəs
Vaşinqton şəhərlərə qarşı müharibəni artıq adət etdiyi üsulla, gurultulu bəyanatlarla dayandırmağa çalışır.
2026-cı ilin yanvar ayının sonunda Donald Tramp bildirdi ki, şiddətli şaxtalar dövründə Kiyevə və Ukraynanın digər şəhərlərinə zərbələrin bir həftəlik dayandırılmasını Putindən xahiş edib. Kreml razılıq verdiyini təsdiqlədi. Ancaq yalnız fevralın 1-nə qədər.
Zelenski həmin vaxt kinayə ilə bildirmişdi: "Ya Rusiya bir həftənin dörd gündən ibarət olduğunu düşünür, ya da müharibəyə üstünlük verir". Tramp isə cavabında Putinin sözünü tutduğunu bəyan etdi.
Sentyabrın 14-də ABŞ Prezidenti Truth Social sosial şəbəkəsində Ukrayna ilə Rusiyanın qarşılıqlı şəkildə enerji obyektlərinə zərbələrdən imtina etdiyini açıqladı. Moskva bunu təsdiqləmədi. Zelenski isə tərəfdaşlardan zəmanət tələb etdi.
Sentyabrın 22-də Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının sessiyası çərçivəsində Zelenski bir daha bəyan etdi ki, Ukrayna qarşılıqlı olması şərtilə enerji infrastrukturu üzrə tam atəşkəsə hazırdır.
2025-ci ilin yazında buna bənzər 30 günlük moratorium elan olunandan cəmi bir neçə saat sonra pozulmuşdu.
Kreml üçün enerji atəşkəsi ikili təyinatlı vasitədir. Fasilə raket ehtiyatlarını artırmağa imkan verir. Eyni zamanda atəşkəs mövzusu Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına və kölgə donanmasının tankerlərinə hücumlarını dayandırmaq müqabilində bazarlıq predmetinə çevrilir.
Şəhərlərə qarşı müharibə çoxdan ikitərəfli xarakter alıb. Avqustun 20-nə keçən gecə Moskva meri Sergey Sobyaninin sözlərinə görə, Rusiya paytaxtına doğru 250 Ukrayna dronu uçurdu.
Ukraynalı hərbi icmalçılar daha bir məqama diqqət çəkirlər. Sentyabrda Rusiya avqustla müqayisədə vurulması çətin olan raketlərdən daha az istifadə edib. Halbuki onların istehsalı azalmayıb.
Raketlər yoxa çıxmayıb. Onları ehtiyatda toplayırlar.
ABŞ-də noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilərə qədər Ağ Evə sülh barədə gurultulu xəbər başlığı lazımdır. Moskvada bunu çox yaxşı anlayırlar.
Fevrala qədər yarış: kim daha tez davranacaq?
Ukrayna bu gün 1944-cü ilin yayında Britaniyanın qarşısında dayanan problemin eynisini həll etməyə çalışır: yüksək sürətlə uçan hədəfi etibarlı şəkildə məhv etməyin ucuz yolunu tapmaq.
Önləyici dronları sınaqdan keçirən şirkətlərin sayına baxanda həllin artıq yaxın olduğu qənaətinə gəlmək olar. Böyük ehtimalla, yaza qədər reaktiv "Geran"ları da porşenli versiyalar qədər inamla vurmağa başlayacaqlar.
Ancaq Rusiya həmin vaxta qədər növbəti gedişini hazırlayır.
2026-cı il martın 23-də Plesetsk kosmodromundan "Büro 1440" şirkətinin "Rassvet" peyk qruplaşmasına məxsus ilk 16 seriyalı peyk orbitə buraxıldı. İyulun 19-da onların sırasına daha 16 peyk əlavə olundu.
Bu aparatların arasında lazer əsaslı peyklərarası rabitə kanalları mövcuddur. Starlink-in 9800-dən çox peyki ilə müqayisədə bu rəqəmlər dəryada damla təsiri bağışlayır. Ancaq Ukrayna üzərində dronları idarə etmək üçün bütün dünyanı əhatə edən rabitə şəbəkəsinə ehtiyac yoxdur.
"Rassvet" tam fəaliyyətə başladıqdan sonra retranslyator rolunu oynayan "Şahed"lərə ehtiyac qalmayacaq. Dronlar ikinci pilotsuz uçuş aparatını vurmaqla sıradan çıxarılması mümkün olmayan rabitə kanalı əldə edəcəklər.
Bütün bunlara Ukraynanın vurmaq üçün raket tapa bilmədiyi ballistik silahları və yüksək dağıdıcı gücə malik idarəolunan aviasiya bombalarını da əlavə etmək lazımdır.
Üstəlik, Rusiyada mümkün genişmiqyaslı səfərbərlik təhlükəsi də gündəmdən çıxmayıb.
Şmidt hesab edir ki, Ukrayna bu təhdidlərin hər birinin öhdəsindən ayrı-ayrılıqda gələ bilərdi. Ancaq hamısına eyni vaxtda, Qərbin köməyi olmadan müqavimət göstərmək, demək olar ki, mümkünsüzdür.
Bu məsələdə onunla tam razıyam.
Mənim gəldiyim nəticə isə ehtiyatlı analitikada qəbul olunandan daha sərtdir.
Texniki baxımdan 2026-cı ilin payızı Rusiyanın xeyrinə keçdi. Moskva Ukraynanın müdafiəsində zəif nöqtə tapdı və hücumların intensivliyini sutkada yüzdən artıq reaktiv dron səviyyəsinə çatdırdı.
Ancaq strateji baxımdan Kreml tarixdə yalnız cəbhənin çökməsi və hücuma məruz qalan ölkənin beynəlxalq təcridə düşməsi ilə birlikdə nəticə vermiş bir modelə bel bağlayıb.
Moskvanın xeyrinə işləyən bu iki şərtdən heç biri mövcud deyil.
2026-2027-ci illərin qışı Ukrayna şəhərləri üçün müharibənin ən ağır qışı olacaq. Ancaq Rusiya bu hücumlarla əldə etmək istədiyi siyasi nəticəyə çata bilməyəcək.
Mövqeyimi sonradan yoxlanılması mümkün olan dörd konkret proqnozla ifadə edirəm.
2026-cı il dekabrın 20-nə qədər Rusiya ən azı bir gecə ərzində yüzdən çox raketin buraxıldığı hücum həyata keçirəcək. Çünki payız boyunca toplanmış raket ehtiyatı gec-tez istifadə olunmalıdır.
Noyabrın yekunlarına görə, Ukraynaya buraxılan reaktiv dronların sayı 3500-ü ötəcək.
FREYJA sisteminin dekabra planlaşdırılan sınaqları təxirə düşəcək. Bu sistemlə ballistik hədəfin ilk təsdiqlənmiş vurulması 2027-ci ilin iyunundan tez baş tutmayacaq.
2027-ci il aprelin 1-nə qədər Kiyev Donetsk vilayətinin hələ də nəzarətində saxladığı hissəsindən qoşunların çıxarılmasına dair heç bir sənəd imzalamayacaq.
Sonda yenə 1944-cü ilə qayıtmaq istəyirəm.
Sentyabrın 7-də Britaniya hökumətinin V-1 uçan bombalarına qarşı mübarizə komitəsinə rəhbərlik edən Dunkan Sendis jurnalistlərə bildirdi ki, son bir neçə atəşi nəzərə almasaq, London uğrunda döyüş başa çatıb.
Ertəsi gün axşam, sentyabrın 8-də Londonun Çizik rayonundakı Steyvli-roud küçəsinə ilk V-2 ballistik raketi düşdü. Üç nəfər həlak oldu.
Britaniyanın bu raketə qarşı heç bir müdafiə vasitəsi yox idi.
Kiyevdə isə bu arada Dnepr üzərində ehtiyat körpülər tikilir.