İnkişaf etmiş dünya eyni vaxtda iki böyük böhranla üz-üzədir: bir tərəfdən, işçi qüvvəsi çatışmazlığından əziyyət çəkir, digər tərəfdən isə iqtisadiyyatın artıq ehtiyac duymayacağı milyonlarla insanın ortaya çıxmasına zəmin hazırlayır. Ən narahatedici məqam budur ki, ilk baxışda bir-birinə zidd görünən bu iki fəlakət əslində eyni gələcəyin müxtəlif üzləridir.
Tim O'Harronun 79 yaşı var. Ömrünün böyük hissəsində Respublikaçılar Partiyasına səs verib, onun seçki kampaniyalarına ianələr ayırıb. Viskonsin ştatının şimal-şərqində yerləşən və artıq dörd nəsildir ailəsinə məxsus olan fermada 1600 baş inək saxlanılır. Bu heyvanları sağan, doğuşlarını qəbul edən, süni mayalanmasını həyata keçirən, sürünün kompüter uçotunu aparanlar Meksika və Hondurasdan gəlmiş mühacirlərdir. Onlardan biri yeniyetmə yaşlarında Amerikaya üz tutub, iyirmi il ərzində fermadakı işin bütün incəliklərinə yiyələnib və indi təsərrüfat sahibinin 19 yaşlı nəvəsinə peşənin sirlərini öyrədir.
2026-cı ilin martında Donald Tramp administrasiyasının ölkə boyu mühacirlərə qarşı başlatdığı reydləri izləyən qoca fermer öz keçmişinə və siyasi əqidəsinə baxanda ağlasığmaz görünən bir etiraf etdi: "Artıq respublikaçı olub-olmadığımı bilmirəm".
O'Harron iyirmi il ərzində yerli sakinləri işə götürməyə çalışıb. Tələbələri də sınayıb, övladını tək böyüdən anaları da. Hətta barəsində cinayət işi üzrə istintaq aparılan adamlara da şans verib. Lakin onların demək olar ki, hamısı gec-tez səhər sağımına bir neçə dəqiqə qalmış zəng vurub işə gəlməyəcəklərini bildiriblər.
Bu ferma XXI əsrin ikinci rübündə inkişaf etmiş iqtisadiyyatın kiçildilmiş modelidir. İş var, işləyən yoxdur.
Elə həmin Amerikada paralel olaraq bunun tam əksi olan başqa bir proses gedir. ABŞ-ın işçi sayına görə ikinci ən böyük özəl işəgötürəni Amazon-un 2025-ci ilin payızında mətbuata sızmış daxili sənədlərindən belə məlum olur ki, şirkət 2033-cü ilə qədər robotlar olmasaydı işə götürməli olduğu 600 mindən çox əməkdaşa ehtiyac duymamağı planlaşdırır.
İşəgötürənlər ixtisarları getdikcə daha çox süni intellektlə əsaslandırırlar. Challenger, Gray & Christmas konsaltinq şirkətinin hesablamalarına görə, 2026-cı ilin mayında ABŞ-da elan edilən 97 min iş yeri ixtisarının təxminən 40 faizini şirkətlər məhz süni intellektin tətbiqi ilə əlaqələndiriblər.
İnəkləri sağmağa adam tapa bilməyən iqtisadiyyat eyni vaxtda qonşu ofisdə çalışan mühasibi işdən çıxarıb qapını onun üzünə bağlayır.
Adətən bunlar iki ayrı problem kimi təqdim olunur: biri demoqrafik, digəri texnoloji. Mən isə əminəm ki, söhbət eyni problemin iki müxtəlif tərəfdən görünüşündən gedir. Qocalan dünyanın bu gün işləyən əllərə ehtiyacı var. Elə buna görə də sabah onun alıcısı çatışmayacaq.
Amerika südünü Vaşinqtonun deportasiya etmək istədiyi insanlar sağır
Viskonsini Amerikanın südçülük paytaxtı adlandırırlar. Bu sahə ştat iqtisadiyyatına ildə 50 milyard dollardan çox gəlir gətirir. Viskonsin Universitetinin Medison kampusunun hesablamalarına görə, ştatın süd fermalarında görülən bütün işlərin təxminən 70 faizini əsasən Meksika və Mərkəzi Amerikadan gəlmiş mühacirlər yerinə yetirirlər. Onların, demək olar ki, hamısının ölkədə qanuni yaşamaq və işləmək statusu yoxdur.
Səbəb isə son dərəcə sadə, daha doğrusu, bürokratikdir. Kənd təsərrüfatı üçün nəzərdə tutulan H-2A vizası yalnız mövsümi işlərə verilir. Halbuki inəyi ilin 365 günü, sutkada iki, bəzən üç dəfə sağmaq lazımdır. Sahə assosiasiyaları iyirmi ildir heyvandarlıq üçün ilboyu qüvvədə olan əmək vizasının yaradılmasını tələb etsələr də, Konqres hələ də belə bir viza kateqoriyası təsis etməyib.
Fermerlər saatına 14-20 dollar ödəyirlər və bundan artığına imkanları çatmır. Süd biznesində mənfəət marjası çox aşağıdır. Alış qiymətini bazar müəyyənləşdirir və fermer həmin qiymətə havanın necə olacağına təsir göstərə bildiyi qədər təsir edə bilir.
Amerikalı üçün bu iş sərfəli deyil: dan yeri sökülməmiş ayağa qalxmaq, istirahət gününün olmaması, yayda dözülməz isti, qışda isə Viskonsinin dondurucu şaxtası. Meksika kəndindən gələn işçi üçünsə həmin məvacib vətənində ev tikməyə imkan verir.
Texas A&M Universitetinin iqtisadçıları hələ 2015-ci ildə hesablamışdılar ki, ABŞ süd sənayesi işçilərinin yarıdan çoxunu mühacirlər təşkil edir. Onların bu sahədən çəkilməsi pərakəndə süd qiymətlərini təxminən 90 faiz bahalaşdıra bilər.
Amerika kinosu bu mövzuya hələ 2004-cü ildə çəkilmiş "Meksikalısız bir gün" satirik filmində toxunmuşdu. Görünür, Vaşinqton komediyanı zarafat yox, icrası vacib texniki tapşırıq kimi qəbul edib.
İlk baxışda çıxış yolu bəllidir: robotlar.
Bir sağım robotunun qiyməti bir neçə yüz min dollardır. Üstəlik, illik texniki xidmət xərcləri 5-10 min dollar təşkil edir. Bir robotlaşdırılmış sağım bölməsi təxminən 60 inəyə xidmət göstərə bilir. Deməli, O'Harronun sürüsü üçün belə qurğulardan təxminən 25-i lazımdır.
Bu isə maaşları güclə ödəməyə imkan verən mənfəət marjası ilə milyonlarla dollarlıq kredit yükünün altına girmək deməkdir.
Təəccüblü deyil ki, sahə üzrə qiymətləndirmələrə əsasən, ABŞ-dakı təxminən 25 min süd fermasının cəmi 10 faizi robotlardan istifadə edir. Təsərrüfatların daha kiçik olduğu Avropada isə bu göstərici təxminən üçdəbir qədər də aşağıdır.
Qarşımızda gələcəyin birinci ssenarisi dayanır. Bu dünyada insan hələ də işçi kimi lazımdır. Çünki maşın ya insandan baha başa gəlir, ya da insanın bacardığı işi görmək iqtidarında deyil.
Belə bir dünyada rifahın qorunması yalnız bir şərtdən asılıdır: əmək məhsuldarlığı işləyənlərin sayının azalmasından daha sürətlə artmalıdır.
Görək, bu şərt yerinə yetirilirmi?
Baş tutmayan möcüzə: əmək məhsuldarlığı niyə artmır?
Amerikanın ən çox istinad edilən geosiyasi proqnozçularından biri uzun illərdir ictimaiyyəti sakitləşdirməyə çalışır. Onun fikrincə, əhalinin azalmasının fəsadlarını texnoloji tərəqqi yumşaldacaq, əmək məhsuldarlığı artmaqda davam edəcək və qocalan cəmiyyətlərdə hətta immiqrasiya olmadan belə adambaşına düşən ÜDM yüksələcək.
Statistika isə bu nikbinliyi təsdiqləmir.
ABŞ Əmək Statistikası Bürosunun məlumatlarına görə, Amerikanın emal sənayesində əmək məhsuldarlığı təxminən 2012-ci ildən bəri yerində sayır, 2014-cü ildən sonra isə bəzi dövrlərdə hətta geriləyib.
Nə Trampın birinci prezidentlik dövründə apardığı tarif müharibələri, nə də Co Bayden administrasiyasının subsidiyaları vəziyyəti dəyişə bilib. Halbuki təkcə Çiplər haqqında qanun çərçivəsində yarımkeçirici sənayesinə təxminən 52,7 milyard dollar ayrılmışdı.
Son illərdə ABŞ iqtisadiyyatında əmək məhsuldarlığının artımı, demək olar ki, bütövlükdə xidmət sektorunun hesabına təmin olunub.
İndi həmin sektorun özü də təhlükə altındadır. Yüksək ixtisas tələb edən sahələrdə işə qəbul göstəriciləri iqtisadi tənəzzül dövrlərinə xas səviyyəyə enib. Pandemiya zamanı məhsuldarlığı artıran işçi axını və iş yerlərinin dəyişdirilməsi prosesi, demək olar ki, dayanıb. Avtomatlaşdırma avadanlıqlarına yatırılan investisiyalar isə bir sıra istiqamətlərdə azalıb.
Ən ağır zərbə məhz şirkətlərin yeni texnoloji sıçrayış üçün əsas ümidlərini bağladıqları süni intellekt alətlərini kütləvi şəkildə tətbiq etməyə başladıqları dövrə təsadüf edə bilər.
Qlobal mənzərə də ürəkaçan deyil.
Hesablamalardan birinə görə, 2000-2025-ci illər ərzində əmək məhsuldarlığı üzrə dünyanın iyirmiyə yaxın aparıcı ölkəsində bir işçinin saatlıq istehsal dəyərinin diapazonu 21,4-85,6 dollardan 22,0-91,6 dollara yüksəlib. Hesablamanın müəllifləri bunu ildə orta hesabla təxminən 0,5 faizlik artım kimi qiymətləndirirlər.
Mən bu rəqəmlərə şübhə ilə yanaşıram. Özü də gözlənilməz istiqamətdə: diapazonun aşağı və yuxarı hədləri əsasında hesablayanda artım daha da zəif, ildə təxminən 0,1-0,3 faiz alınır.
Bu, tərəqqi deyil, durğunluqdur.
Belə reytinqlərdə İrlandiyanın liderliyi isə heç də ölkənin mühəndislik dühasının nəticəsi deyil.
2015-ci ildə İrlandiyanın ÜDM-i bir il ərzində 26 faiz artdı. Səbəb transmilli korporasiyaların əqli mülkiyyət hüquqlarını Dublinə köçürməsi və həmin hüquqlarla bağlı mənfəəti İrlandiya iqtisadiyyatına yazması idi.
İqtisadçılar bu hadisəni "leprekon iqtisadiyyatı" adlandırdılar.
İrlandiyanın əmək məhsuldarlığı böyük ölçüdə kağız üzərində formalaşan göstəricidir. Heç bir iri dövlət bu fəndi eyni şəkildə təkrarlaya bilməz.
Depopulyasiya, yəni əhalinin azalması, durğunluğa nikbinlərin adətən danışmaq istəmədiyi daha bir mexanizm əlavə edir.
Əmək bazarında adam azaldıqca işəgötürən ən yaxşı namizədi deyil, mövcud olanı işə götürməyə məcbur qalır. İş yerləri uğrunda rəqabət zəifləyir. Bununla birlikdə insanların yeni bilik və bacarıqlara yiyələnmək həvəsi də azalır.
Nəticədə eyni dəzgahlarla işləyən müəssisədə istehsal həcmi aşağı düşür.
Əhalisi seyrələn dünya texnologiyalar dəyişmədiyi halda belə əmək məhsuldarlığının azalması təhlükəsi ilə üz-üzə qala bilər.
Dizel mühərrikini öyrənməyə beş il: Amerika niyə illik 120 min dollara mexanik tapa bilmir?
2025-ci ilin noyabrında Ford şirkətinin baş direktoru Cim Farli universitet podkastlarından birində maraqlı etiraf etdi. Onun sözlərinə görə, şirkətin diler şəbəkəsində təxminən 5000 mexanik vakansiyası boş qalır. Halbuki həmin iş yerlərində illik qazanc 120 min dollara çata bilər. Bu, ölkədə median əməkhaqqından təxminən iki dəfə yüksəkdir.
Farlinin sözlərinə görə, Super Duty pikapının dizel mühərrikini söküb yenidən yığmağı öyrənmək üçün ən azı beş il lazımdır.
Ford rəhbəri problemi daha geniş miqyasda təsvir edib: "Bizdə həyati əhəmiyyətli peşələr üzrə bir milyondan çox boş iş yeri var. Təcili yardım və fövqəladə xidmətlərdə, yükdaşımada, zavodlarda, santexniklər, elektriklər və digər fəhlə ixtisasları arasında".
Şirkət dilerlərlə birlikdə gələcək avtomobil texnikləri üçün təqaüd proqramının büdcəsini 1 milyon dollardan 4 milyon dollara qaldırıb.
Lakin bir milyon boş iş yeri fonunda bu, sistemli siyasətdən daha çox rəmzi jestə bənzəyir.
Sahə üzrə proqnozlara əsasən, 2027-ci ilə qədər ABŞ-da təxminən 550 min santexnik çatışmayacaq. 2025-ci ildə elektrik ustalarının çatışmazlığı 80 min nəfər səviyyəsində qiymətləndirilirdi. 2030-cu ilə qədər bu rəqəm 224 minə çata bilər.
Tayvanın TSMC şirkəti 2023-cü ilin yayında Arizonadakı ilk zavodunun istifadəyə verilməsini 2024-cü ildən 2025-ci ilə təxirə saldı. Şirkət bunu açıq şəkildə avadanlıqların quraşdırılması üçün kifayət qədər ixtisaslı mütəxəssis tapılmaması ilə izah etdi.
Son nəticədə ştata 165 milyard dollar sərmayə qoyacağını vəd edən texnologiya nəhəngi pul yox, insan qıtlığı ilə üzləşdi.
Farli problemin kökünü peşə hazırlığı sisteminin zəifliyində görür.
Bu diaqnoz yalnız qismən doğrudur.
Peşə hazırlığı mərkəzləri ilk növbədə ona görə ləng inkişaf edir ki, onların qapısında növbə yoxdur. Gənc amerikalılar hətta zəmanətli yüksək qazanc müqabilində belə ağır fiziki peşələrə yiyələnməyə can atmırlar.
ABŞ-da əhalinin iqtisadi fəallıq səviyyəsi iyirmi il əvvəlki təxminən 66 faizdən 62 faizə enib.
Amma burada vacib bir məqamı dürüst şəkildə qeyd etmək lazımdır.
ABŞ-ın 61,9 faizlə Yaponiyadan (63,6 faiz), xüsusilə Almaniya (80,8 faiz) və İsveçrədən (84,4 faiz) geri qaldığını göstərən beynəlxalq cədvəllərdə əslində müqayisə olunmayan göstəricilər tutuşdurulur.
Avropa ölkələrində rəqəmlər adətən 15-64 yaşlı əhali əsasında hesablanır. Amerikada isə hesablamaya 16 yaşdan yuxarı bütün əhali, o cümlədən milyonlarla təqaüdçü daxil edilir.
Əgər ABŞ-da əmək qabiliyyətinin ən yüksək olduğu 25-54 yaş qrupuna baxsaq, həmin insanların əmək bazarında iştirak səviyyəsinin rekord göstəricilərə yaxın olduğunu görərik.
Bu düzəliş narahatlığı aradan qaldırmır. Əksinə, problemin mahiyyətini daha aydın göstərir.
Ümumi göstəricini aşağı çəkən əsas amil əhalinin qocalmasıdır. Müharibədən sonrakı doğum partlayışı dövrünün nəsli, yəni bəbibumerlər, əmək bazarından gənclərin onların yerini tutduğundan daha sürətlə çıxırlar.
Dünyanın ən böyük iş axtarışı platforması Indeed-in sahibi olan Yaponiyanın Recruit Holdings şirkətinin rəhbəri Hisayuki İdekoba daha sərt danışır: cəmiyyət yanlış təhlükədən qorxur.
Indeed-in hesablamalarına görə, qarşıdakı 15 ildə ABŞ-ın işçi qüvvəsi təxminən 20 milyon nəfər azalacaq. Bu azalmanın 80 faizi əhalinin qocalmasının, yalnız 20 faizi isə süni intellektin payına düşəcək.
Yaponiya qadınları və təqaüdçüləri kütləvi şəkildə əmək bazarına cəlb etməklə yaranan boşluğu qismən doldura bilib.
ABŞ və Avropada isə bu cür ehtiyat imkanları, demək olar ki, tükənib.
Yapon menecerin şikayəti məişət səviyyəsində səslənsə də, problemin miqyasını son dərəcə dəqiq ifadə edir: "Mən evimdə su sızmasını aradan qaldıracaq ustanı iki ay gözləmək istəmirəm".
Onun sözlərinə görə, bu gün Amerikada vəziyyət məhz belədir.
Niyə süni intellekt santexnikdən əvvəl hüquqşünası əvəz edəcək?
Robototexnika mütəxəssisləri hələ 1980-ci illərdə sonradan Moravek paradoksu adlandırılan qanunauyğunluğu müəyyən etmişdilər.
Maşın insan üçün çətin olan işi asanlıqla görə bilir. Amma uşağın heç düşünmədən yerinə yetirdiyi ən adi hərəkət maşın üçün az qala mümkünsüz məsələyə çevrilir.
Kompüter 1997-ci ildə şahmat üzrə dünya çempionunu məğlub etdi. Lakin paltarları etibarlı şəkildə qatlayacaq və ya tanımadığı mənzildə çanağın altındakı sifonu dəyişəcək robot bu gün də əsasən nümayiş nümunəsi olaraq qalır.
Dövrümüzün əsas ziddiyyəti buradan qaynaqlanır.
İşçi qıtlığı barmaqların çevikliyinin, tarazlığın qorunmasının və çirkli, gözlənilməz mühitdə ani qərar verməyin tələb olunduğu sahələrdə cəmləşib.
İşçi artıqlığı isə mətn, cədvəl və müəyyən qaydalar əsasında görülən işlərdə yaranır.
2002-ci ildə amerikalı urbanistlərdən biri "kreativ sinif" anlayışını elmi və ictimai dövriyyəyə gətirdi. O, təxminən 38 milyon amerikalını, yəni bütün məşğul əhalinin 30 faizini bu kateqoriyaya daxil etmişdi.
Buraya alimlər, mühəndislər, memarlar və dizaynerlərlə yanaşı, maliyyəçilər, hüquqşünaslar, həkimlər və menecerlər də aid edilirdi.
Aradan dörddəbir əsr keçəndən sonra generativ süni intellekt həmin təsnifata yenidən baxmağa məcbur etdi.
Məlum oldu ki, "kreativ" adlandırılan mütəxəssislərin əksəriyyəti əslində başqalarının müəyyən etdiyi qaydalar əsasında rutin intellektual iş görür.
Məhz buna görə onların iş yerlərini proqram agentləri nisbətən asanlıqla ələ keçirə bilir.
Əməyi həqiqətən yaradıcı xarakter daşıyan və alqoritmə həvalə edilməsi mümkün olmayan insanların sayı, bəzi hesablamalara görə, dünya üzrə təxminən 30 milyondur. Bu isə bütün işləyənlərin cəmi 1 faizi deməkdir.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva 2024-cü ilin yanvarından bəri fondun eyni qiymətləndirməsini təkrarlayır: süni intellekt inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda iş yerlərinin təxminən 60 faizinə, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə 40 faizinə təsir göstərəcək.
Ən yoxsul ölkələrdə bu göstərici 26 faizdir.
Paradoks ondadır ki, həmin ölkələri texnoloji dalğadan ən yaxşı qoruyan amil elə öz yoxsulluqlarıdır. Çünki orada alqoritmlərə ötürülə biləcək ofis işlərinin sayı onsuz da azdır.
İsrailli tarixçi, bəşəriyyətin gələcəyi haqqında bestsellerlərin müəllifi texnoloji işsizliyə dair iki əsrdir səslənən xəbərdarlıqları "Canavar gəlir!" deyə qışqıran oğlan haqqında məşhur təmsillə müqayisə edib.
O, vacib bir detalı xatırladıb: təmsilin sonunda canavar həqiqətən gəlir.
Sənaye inqilabı insanın fiziki güc üzərindəki inhisarına son qoydu, lakin idrak qabiliyyətini onun əlində saxladı.
İndi maşın insanın həmin üstünlüyünə də iddia edir.
Üstəlik, bunun üçün maşının insandan ağıllı olması vacib deyil. Konkret tapşırığı kifayət qədər yaxşı yerinə yetirməsi bəs edir.
Şirkətlərin son dövrdəki fəaliyyəti də bunu təsdiqləyir.
Amazon 2025-ci ilin sonlarından etibarən təxminən 30 min ofis vəzifəsini ixtisar edib. Bu, şirkətin ofis personalının təxminən onda biridir. İxtisarlar qismən süni intellektin yaratdığı səmərəliliklə izah olunur.
Şirkətin baş direktoru Endi Cessi bundan əvvəl də açıq xəbərdarlıq etmişdi ki, süni intellekt vasitəsilə avtomatlaşdırma korporativ iş yerlərinin sayını azaldacaq.
Çin zavod sexlərində işıqları söndürür
Yaponiyanın FANUC şirkəti hələ 1980-ci illərin əvvəllərində Fudzi dağının ətəyində robotların insan iştirakı olmadan başqa robotlar yığdığı zavodu işə salmışdı.
Beləcə, "qaranlıq fabriklər" anlayışı yarandı. Bu müəssisələrdə işığa ehtiyac yoxdur, çünki istehsal prosesini izləyəcək insan yoxdur.
Qırx il ərzində belə zavodlar mühəndislik möcüzəsi, daha çox texnoloji ekzotika sayılırdı.
Çin isə onları sənaye siyasətinin tərkib hissəsinə çevirir.
Xiaomi Pekinin Çanpin rayonundakı zavoduna təxminən 330 milyon dollar yatırıb.
Şirkətin qurucusu Ley Cünün sözlərinə görə, müəssisə insan iştirakı olmadan sutkanın 24 saatı, hər saniyədə bir smartfon istehsal etmək gücündədir.
Beynəlxalq Robototexnika Federasiyasının məlumatlarına əsasən, 2024-cü ildə dünyada 542 min sənaye robotu quraşdırılıb. Bu, on il əvvəlki göstəricidən iki dəfə çoxdur.
Dünyada istifadə olunan sənaye robotlarının ümumi sayı isə 4,66 milyon ədədə çatıb.
Yeni quraşdırmaların 295 mini Çinin payına düşüb. Bu, dünya bazarının 54 faizi və ABŞ-dakı göstəricidən təxminən doqquz dəfə çoxdur.
Çində sənaye robotlarının ümumi sayı 2 milyonu ötüb. Bu da Amerikadakı robot parkından beş dəfə böyükdür.
Üstəlik, ölkədə ilk dəfə olaraq yeni quraşdırılan robotların 57 faizi yerli istehsal olub.
Robotlaşmaya dair populyar yazılarda hələ də bütün dünyada cəmi 2,25 milyon robot olduğu barədə rəqəmə rast gəlmək mümkündür.
Bu göstərici artıq reallıqdan iki dəfə geri qalır.
Elə bu yanlışlığın özü də çox şeydən xəbər verir: gələcək haqqında mübahisələr keçmişin statistikası əsasında aparılır.
Əks istiqamətdə şişirtmələr də az deyil.
Britaniyanın Oxford Economics şirkətinin 2019-cu ildə açıqladığı proqnoza əsasən, 2030-cu ilə qədər dünyada robotların sayı 20 milyona, onların Çindəki hissəsi isə 14 milyona çatmalı idi.
Sənaye robotlarının hazırkı quraşdırılma tempi nəzərə alınanda bu proqnoz həddindən artıq nikbin görünür.
Amma həmin hesabatdakı başqa bir qiymətləndirmə hələ də öz aktuallığını saxlayır.
Hesablamalara görə, 2004-cü ildən etibarən istehsalata tətbiq olunan hər yeni sənaye robotu orta hesabla 1,6 emal sənayesi işçisini əvəz edib. 2030-cu ilə qədər robotlar 20 milyona qədər fabrik işçisini işsiz qoya bilər.
Massaçusets Texnologiya İnstitutunun iqtisadçıları 2020-ci ildə ABŞ məlumatları əsasında buna yaxın nəticəyə gəlmişdilər.
Onların araşdırmasına görə, hər min işçiyə düşən robot sayının bir vahid artması məşğulluq səviyyəsini 0,2 faiz bəndi, əməkhaqqını isə 0,42 faiz azaldır.
Pekinin məntiqini xərclərə qənaət deyil, demoqrafiya müəyyən edir.
Çin fabriklərində təxminən 120 milyon insan çalışır. Ölkə əhalisi 2022-ci ildən bəri azalır. 2000-ci ildən sonra doğulan nəsil isə "996 modeli" ilə yaşamaq istəmir.
Bu model həftədə altı gün, səhər saat doqquzdan axşam saat doqquza qədər işləməyi nəzərdə tutur.
Zavod sahibləri üçün robot artıq pula qənaət vasitəsi deyil.
O, biznesin ayaqda qalmasının əsas şərtinə çevrilib.
Çinin bu texnoloji keçidinin ən səciyyəvi detallardan biri yeni peşənin meydana çıxmasıdır: "robot təlimçisi".
Kənd rayonlarından və peşə kolleclərindən gələn, çox vaxt ali təhsili olmayan gənclər ayda 6-10 min yuan qazanırlar.
Bu məbləğ təxminən çatdırılma xidməti kuryerlərinin qazancı qədərdir. Amma onlar təmiz ofislərdə işləyirlər və cəmiyyətdə bu peşə nüfuzlu hesab olunur.
Səkkiz saatlıq növbə ərzində belə təlimçilər 15-ə qədər müxtəlif tapşırıq yerinə yetirirlər. Hər hərəkəti on dəfə təkrarlayırlar ki, maşın onu yadda saxlasın.
Hakimiyyət teleidarəetmə operatorluğu üzrə hazırlığı aşağı ixtisaslı gənclər üçün rəsmi peşə təhsili istiqaməti kimi tanıyıb.
Beləliklə, bütöv bir sosial təbəqə vicdanla maşınlara öz işlərini öyrədir.
Sabah həmin maşınlar onların yerini tutacaq.
Amazon-un heç vaxt işə götürməyəcəyi 600 min insan
Amazon-un ictimaiyyətə sızmış sənədlərini diqqətlə oxumaq lazımdır. Çünki bu sənədlər populyar şərhlərdə tez-tez təhrif olunur.
Şirkət 600 min əməkdaşını robotlarla "əvəz etməyi" planlaşdırmır.
Amazon-un robototexnika bölməsi 2033-cü ilə qədər satış həcmini ikiqat artırmağı, bununla belə, ABŞ-dakı işçi sayını təxminən indiki səviyyədə saxlamağı nəzərdə tutur.
Başqa sözlə, şirkət robotlar olmasaydı ehtiyac duyacağı 600 mindən çox yeni əməkdaşı işə götürməyəcək.
Onlardan 160 mini artıq 2027-ci ilə qədər işə qəbul edilməyəcək.
Komandanın məqsədi əməliyyatların 75 faizini avtomatlaşdırmaqdır.
Qənaət hər emal olunan məhsul üçün təxminən 30 sent, 2025-2027-ci illər üzrə isə ümumilikdə 12,6 milyard dollar həcmində qiymətləndirilir.
Luiziana ştatının Şrivport şəhərində yerləşən və min robotun işlədiyi Amazon anbarında işçi sayı robotlar olmasaydı tələb ediləcək ştatdan təxminən dörddəbir qədər azdır.
Amazon rəhbərliyi isə bildirib ki, sızdırılmış sənədlər şirkətin ümumi strategiyasını deyil, yalnız bir komandanın baxışlarını əks etdirir.
"İşdən çıxarmaq" ilə "işə götürməmək" arasındakı fərq siyasi baxımdan prinsipialdır.
İşdən qovulan fəhlə etiraz aksiyasına çıxır. Heç vaxt açılmamış iş yerinin isə yasını tutan olmur.
Yeni tip işsizlik gözə görünmür.
Bu işsizliyin adı, soyadı olan konkret qurbanları yoxdur.
Diqqətçəkən başqa məqam da var. Həmin sənədlərdə əməkdaşlara "avtomatlaşdırma" və "süni intellekt" ifadələrindən mümkün qədər qaçmaq, onların əvəzinə "qabaqcıl texnologiyalar" və "kobotlar", yəni insanla birgə işləyən robotlar terminlərindən istifadə etmək tövsiyə olunub.
Şirkət belə tövsiyə verildiyini inkar edir.
Lakin tövsiyənin özünün mövcudluğu mümkün risklərin nə dərəcədə yaxşı başa düşüldüyünü istənilən mətbuat açıqlamasından daha aydın göstərir.
Məsələnin iqtisadi tərəfi isə güzəşt tanımır.
Morgan Stanley analitiklərinin fikrincə, istismar xərcləri saatda təxminən 5 dollar olan insanabənzər robot, hərəsinə saatda 25 dollar ödənilən iki işçini əvəz edə və istismar müddəti ərzində təxminən 200 min dollar iqtisadi fayda verə bilər.
Mən bu qiymətləndirməni investisiya eyforiyasının məhsulu sayıram.
Çünki konveyerlərdə kütləvi şəkildə çalışan humanoid robotlar hələ yoxdur.
Amma hesablamanın ümumi istiqaməti doğrudur.
2026-cı ilin martında ABŞ-ın özəl qeyri-kənd təsərrüfatı sektorunda orta saatlıq əməkhaqqı 37,41 dollar təşkil edib.
İnsan əməyi bahalaşdıqca maşına yatırılan sərmayə daha tez özünü doğruldur.
Robotların istehsal etdiklərini kim alacaq?
Gələcəyin ikinci ssenarisi məhz burada başlayır.
Bu ssenaridə işləyənlər yalnız maşınlardır.
Əsas tələ də elə burada gizlənib.
Robot yemək yemir, yatmır, məzuniyyətə çıxmır, zavod sexinin qızdırılmasını tələb etmir.
Amma robot heç nə almır da.
İqtisadiyyat tərəziyə bənzəyir.
Tərəzinin bir gözündə "qaranlıq fabriklər"in istehsal gücü artdıqca, o biri gözündə həmin fabriklərdən sıxışdırılıb çıxarılan insanların gəlirləri azalır.
Anbarlar görünməmiş səmərəliliklə istehsal olunmuş mallarla dolur. Amma həmin malları almağa imkanı çatan insanların sayı maaşlarla birlikdə azalır.
Stanislav Lem bu mexanizmi hələ 1950-ci illərdə "Ulduz gündəlikləri" əsərində İyon Tixinin 24-cü səyahətində təsvir etmişdi.
İndiotlar planetində insan nəzarəti olmadan işləyən Yeni Maşınlar ixtira olunur.
Fəhlələr qazancsız qalır və aclıqdan ölürlər. Özü də tamamilə azad insanlar kimi.
Satılmamış mallar qalaq-qalaq zavod hasarlarından çölə tökülür. Aclıq çəkənləri isə sonda silahla ram edirlər.
Əsərin qəhrəmanı zavodların qazancının hara getdiyini soruşanda yerli sakin tam sakitliklə cavab verir: gəlirlər "layiq olanlara, onların qanuni sahiblərinə" çatır.
Mənim nəslim bu hekayəni gəncliyində kapitalizmə satira kimi oxuyurdu. Sovet senzurası da onu məhz buna görə buraxmışdı.
2026-cı ildə həmin əsəri yenidən oxumaq isə adamı vahiməyə salır.
Başqa bir mənzərə də yadımızdadır.
1980-ci illərin ortalarında sovet mətbuatı "insansız texnologiyalar"ı və çevik avtomatlaşdırılmış istehsal sistemlərini böyük həvəslə tərifləyirdi. Onlar iqtisadi inkişafı sürətləndirməli idi.
İnsanların aqibətinin necə olacağı barədə isə heç kim sual vermirdi.
Çünki planlı iqtisadiyyatda işsizlik anlayışı, tərifə görə, mövcud deyildi.
Bazar iqtisadiyyatı belə rahatlıqdan məhrumdur.
Amerika həmkarlar ittifaqlarının folklorunda böyük ehtimalla uydurma olan bir əhvalat dolaşır.
Guya 1950-ci illərdə Ford rəhbərlərindən biri avtomobil sənayesi işçilərinin həmkarlar ittifaqı lideri Uolter Reyterə avtomatlaşdırılmış sexi göstərərək istehza ilə soruşur:
"Görəsən, bu maşınları həmkarlar ittifaqına üzvlük haqqı ödəməyə necə məcbur edəcəksiniz?".
Reyter də guya suala sualla cavab verir:
"Bəs siz onları Ford avtomobillərini almağa necə məcbur edəcəksiniz?".
Bu dialoqun baş verdiyini təsdiqləyən sənəd yoxdur.
Lakin onun iqtisadi mahiyyəti bir çox ciddi hesabatdakından daha dəqiq ifadə olunub.
1811-1816-cı illərdə İngiltərədə toxuculuq dəzgahlarını dağıdan ludditlər məğlub oldular.
1812-ci ildə Britaniya parlamenti maşınların məhv edilməsini ölüm cəzası nəzərdə tutulan cinayət elan etdi.
Sənaye inqilabı isə nəticədə məhv etdiyindən daha çox iş yeri yaratdı.
Texnoloji nikbinlər adətən məhz bu tarixi nümunəyə istinad edirlər.
Nobel mükafatı laureatı Vasili Leontyev 1983-cü ildə başqa bir nümunə göstərmişdi: at.
Daxiliyanma mühərrikinin meydana çıxması atları yeni peşələrə yiyələnməyə məcbur etmədi. Sadəcə, onların sayı kəskin azaldı.
Con Meynard Keyns isə 1930-cu ildə nəvələrinin 2030-cu ilə qədər həftədə cəmi 15 saat işləyəcəklərini proqnozlaşdırmışdı.
Həmin tarixi yoxlama məqamına dörd il qalıb.
İnsan iştirakı olmadan maddi nemətlər istehsal etməyə və eyni zamanda bu nemətlərə pul ödəyə bilən tələbatı kütləvi miqyasda qorumağa imkan verən işlək mexanizm hələ mövcud deyil.
Əgər işini itirənlərə müavinət ödəniləcəksə, bunun üçün vəsaiti robotlaşmadan tutulan vergilər hesabına toplamaq lazım gələcək.
Vergi yüksək olsa, robotlardan istifadənin iqtisadi üstünlüyü aradan qalxacaq.
Vergi aşağı olsa, insanları dolandırmağa çatmayacaq.
Nəticədə istehsal yenə də daralan tələbat divarına çırpılacaq.
Bill Geyts 2017-ci ilin fevralında robotlardan onların əvəz etdiyi işçilərin gəlirlərinə tətbiq edilən qaydada vergi tutulmasını təklif etmişdi.
Elə həmin il Cənubi Koreya avtomatlaşdırmaya yönələn investisiyalar üçün vergi güzəştlərini azaltdı.
Bu addım dünyada ilk dolayı robot vergisi adlandırıldı.
Finlandiya isə 2017-2018-ci illərdə 2000 işsiz vətəndaşa heç bir şərt qoymadan ayda 560 avro ödəyirdi.
Təcrübə iştirakçılarının psixoloji vəziyyəti və ümumi rifah hissi yaxşılaşdı. Lakin məşğulluq səviyyəsində ciddi dəyişiklik baş vermədi.
Eksperiment davam etdirilmədi.
Amerikanın ən məşhur texnologiya jurnallarından birinin təsisçilərindən olan, qırx illik təcrübəyə malik futuroloq daha cazibədar mənzərə təsvir edir.
Onun xəyalındakı bəşəriyyət uşaq sahibi olmağı əziyyətli hesab etdiyindən artıb-törəməyi dayandırır.
Əvəzində dünyaya trilyonlarla sintetik agent dəvət edir ki, sayca azalmış insanlara xidmət göstərsinlər.
İnsanlar isə incəsənətlə, kəşflərlə məşğul olur, dostları ilə nahar edib həyatdan zövq alırlar.
Futuroloq etiraf edir ki, belə iqtisadiyyatın necə işləyəcəyi barədə heç bir təsəvvürü yoxdur.
O, mümkün yeniliklərdən biri kimi qeyd-şərtsiz baza gəlirini də xatırladır.
Bu səmimi etiraf onun xeyrinədir.
Amma belə etiraf üzərində dövlət siyasəti qurmaq mümkün deyil.
Parisdə milyarderin buraxdığı səhv
2026-cı il iyunun 17-də Parisdə keçirilən VivaTech texnologiya konfransında Ceff Bezos bir proqnoz səsləndirdi. Onun sözləri dərhal bütün dünyaya yayıldı:
"Mən bu baxışla qətiyyən razı deyiləm. Düşünürəm ki, əslində süni intellekt işçi qüvvəsi qıtlığı yaradacaq".
Amazon-un qurucusu fikrini belə əsaslandırırdı: insanların görəcəyi sonsuz sayda iş var, lakin hazırda müxtəlif maneələr həmin işlərin həyata keçirilməsinə imkan vermir. Süni intellekt isə bu maneələri aradan qaldıracaq.
Bezos həmin konfransda 2025-ci ilin noyabrında həmtəsisçisi olduğu Prometheus adlı süni intellekt startapından da danışmışdı.
Layihənin məqsədi fiziki istehsal proseslərini sürətləndirməkdir.
Bir məsələdə Bezos haqlıdır və mən bunu tərəddüd etmədən qəbul edirəm.
On-on beş yox, on-iyirmi ildən sonra inkişaf etmiş ölkələrdə işləmək qabiliyyətində olan insanların sayı fiziki olaraq azalacaq.
Biznesin inkişafını məhdudlaşdıran əsas amil kapital yox, insan resursları olacaq.
İdekoba da eyni fikri söyləyir, sadəcə, Bezosun kosmik nikbinliyi olmadan.
Bezosun səhvi başqa yerdədir.
O, kütləvi istehlak dövrünün düsturu ilə düşünür: istehsal artır, miqyas effekti qiymətləri aşağı salır, alıcı da gec-tez tapılır.
Əhali artdığı müddətdə bu düstur işləyirdi.
Qocalan dünyada isə mexanizm pozulur.
İşləyənlərin, deməli, pul qazananların sayı azalır. Daha az alış-veriş edən yaşlıların sayı isə artır.
Belə şəraitdə biznes hansı tələbat hesabına böyüyəcək?
Bezos bu suala cavab verməyib.
Danışanın şəxsi marağını da unutmaq olmaz.
Şirkəti 600 min insanı işə götürməməyi planlaşdıran və artıq 30 min ofis vəzifəsini ixtisar etmiş milyarder dünyanı inandırmağa çalışır ki, gələcəkdə insan çatışmayacaq.
Ən narahatedici məqam budur ki, hər iki iddia eyni vaxtda doğru çıxa bilər.
Maşınların hələ bacarmadığı işləri görmək üçün insan çatışmayacaq.
Maşınların artıq ələ keçirdiyi işlərdə isə insan həddindən artıq çox olacaq.
Yüz qırx beş robot əvəzinə cəmi iyirmi doqquz
Bu müzakirə postsovet məkanının oxucularına ilk baxışda göründüyündən daha yaxındır.
Rusiya gələcəyin birinci ssenarisini, demək olar ki, ən təmiz formasında yaşayır.
İşsizlik təxminən 2 faiz səviyyəsində, tarixi minimuma yaxın həddədir.
İqtisadiyyat işçi qüvvəsi çatışmazlığı ilə üzləşir.
Ağır işlərin əhəmiyyətli hissəsini onilliklər boyu Mərkəzi Asiyadan gəlmiş əmək miqrantları yerinə yetiriblər.
2024-cü ilin martında "Krokus"da törədilən terror aktından sonra onların həyatı nəzərəçarpacaq dərəcədə çətinləşib.
Vladimir Putin 2030-cu ilə qədər robotlaşma sıxlığına görə dünyanın ilk 25 ölkəsi sırasına daxil olmaq məqsədi qoyub.
Bunun üçün emal sənayesində hər 10 min işçiyə təxminən 145 sənaye robotu düşməlidir.
Hazırkı vəziyyətə dair qiymətləndirmələr isə bir-birindən fərqlənir.
Bu uyğunsuzluğun özü də problemin göstəricisidir.
Rusiyanın sənaye və ticarət naziri Anton Alixanov 2026-cı ildə hər 10 min işçiyə cəmi 29 robot düşdüyünü bildirib və etiraf edib ki, 2025-ci il ərzində bu göstərici dəyişməyib.
Kept konsaltinq şirkəti isə İnnopolis Universitetinin Sənaye Robototexnikası Mərkəzi ilə birlikdə 40 robot hesablayıb və illik artımın 36 faiz olduğunu açıqlayıb.
Hətta bu daha nikbin göstərici də hədəfdən 3,6 dəfə aşağıdır.
Üstəlik, hər 10 min işçiyə 177 robot təşkil edən dünya orta göstəricisindən dörd dəfədən çox geri qalır.
Rusiya gələcəyin iki ssenarisi arasında ilişib qalmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir.
Birinci ssenari üçün insan artıq çatışmır.
İkinci ssenari üçünsə hələ kifayət qədər maşın yoxdur.
Fermerin nəvəsi və dörddəbir milyonluq maşın
Adətən bir-birinə qarşı qoyulan iki gələcək ssenarisi əslində eyni prosesin ardıcıl mərhələləridir.
Əvvəlcə qocalan iqtisadiyyat işləməyə qadir və işləmək istəyən insanların çatışmazlığı ilə üzləşir. Əmək məhsuldarlığının artımı dayanır.
Sonra yeganə çıxış yolu total robotlaşma kimi görünür.
Lakin robotlaşmadan sonra iqtisadiyyat bu dəfə pul ödəməyə qadir insanların çatışmazlığı ilə qarşılaşır.
Texnologiya birinci problemi həll edir, əvəzində ikinci problemi yaradır.
İkinci problemin həlli gəlirlərin bölüşdürülməsi institutlarından asılıdır.
Belə institutların işlək modelini isə hələ heç kim ortaya qoymayıb.
Mən yoxlanılması mümkün olan iki proqnoz verməyə hazıram.
Birincisi, 2028-ci ilin sonuna qədər ABŞ Konqresi heyvandarlıq sahəsində ilboyu işləməyə imkan verən əmək vizası yaratmayacaq. Amerika südçülüyü robotlar insanları sıxışdırıb çıxarmağa başlayana qədər qanuni sənədləri olmayan miqrantların əməyindən asılı qalacaq.
İkincisi, Rusiya 2030-cu ilə qədər hər 10 min işçiyə 145 robot hədəfinin heç yarısına da çata bilməyəcək.
Əsas sualı isə açıq saxlayıram.
Çünki bu gün həmin suala nə iqtisadçıların, nə də hökumətlərin dürüst cavabı var.
Artıq iqtisadiyyat üçün lazımsız hesab edilən insanları kim və hansı vəsait hesabına dolandıracaq?
Onlar robotların istehsal etdiyi malları ala biləcəklərmi?
O'Harronun fermasında təsərrüfat sahibinin 19 yaşlı nəvəsi vaxtilə Meksikadan yeniyetmə kimi gəlmiş bir adamdan işi öyrənir.
Həmin adam iyirmi ildir bu təsərrüfatın bütün yükünü çiyinlərində daşıyır.
Ola bilsin, on ildən sonra fermerin nəvəsi sağım robotlarını planşet vasitəsilə idarə edəcək.
Maşınlar inəkləri istirahət günü olmadan, iş vizasına ehtiyac duymadan sağacaqlar.
Amma süd almayacaqlar.