Ceyson Ardeyin ölümü həm solun, həm də sağın əlində mədəniyyət savaşının silahına çevrildi. Ancaq əsas sualı demək olar ki, heç kim vermir: onu niyə və kim elə bir kresloya oturtdu ki, oradan yıxılması əvvəlcədən qaçılmaz idi?
27 avqust 2026-cı ildə Britaniya kitab mağazalarının rəflərinə Kembric Universitetinin professoru Ceyson Ardeyin xatirə kitabı çıxdı. Kitab “Böyük və bədbəxt hadisələr” adlanırdı və Simon & Schuster nəşriyyatı tərəfindən çap edilmişdi. ABŞ tirajı isə hələ avqustun 11-də satışa buraxılmışdı. Müəllif həmin vaxt artıq on üç gündür həyatda yox idi. Avqustun 14-də onu Londonun Battersea rayonunda ölü tapmışdılar. Cəmi 41 yaşı vardı.
Plagiat barədə ilk yazı ilə Ardeyin ölümü arasında cəmi iyirmi dörd gün keçdi. Hesablamalara görə, bu müddətdə Britaniya mətbuatı onun haqqında 242 sanballı material dərc etdi. Kembricin səkkiz əsrlik tarixində ən gənc qaradərili professor qısa müddətdə sensasiyaya, ittiham olunan şəxsə, istefa verən akademikə, daha sonra isə ölüyə çevrildi. İndi isə bayrağa çevrilib. Bu bayrağın altında iki ordu dayanıb və görünən odur ki, onların heç birini həqiqi Ceyson Ardey maraqlandırmır.
Battersea-yə aparan 24 gün: süqutun xronikası
Bu hekayədə xronologiya emosiyalardan daha vacibdir. Ona görə tarixlərdən başlayaq.
13 iyun 2026-cı ildə Belçikanın Gent Universiteti ilə əlaqəli filosof Natan Kofnas Ardeyin elmi mətnlərini öz təşəbbüsü ilə yoxlamağa başladı. İyulun 21-də nəticələri Substack platformasındakı bloqunda yayımladı. Üç gün sonra, iyulun 24-də The Daily Telegraph məsələyə qoşuldu. Qəzetin jurnalistləri Ardeyin doktorluq dissertasiyasında yüzdən çox, başqa mənbələrdən götürülmüş təsiri bağışlayan fraqment müəyyən etdilər.
Avqustun 1-də öz araşdırmasını The Guardian dərc etdi. Solçu mövqeyi ilə tanınan, ideoloji baxımdan Telegraph-ın tam əks qütbündə dayanan bu qəzetin araşdırması sonradan bütün kampaniyanı “sağçı təqib” adlandıranlar üçün xüsusilə narahat fakt idi. Guardian sitatlardan çox, Ardeyin bioqrafiyasındakı uyğunsuzluqlara diqqət yetirmişdi.
Avqustun 5-də Kembric Universiteti professorun kvalifikasiyası barədə “yeni məlumatlar” əldə etdiyini və artıq davam edən akademik vicdansızlıq araşdırmasından ayrıca yeni yoxlama başladığını bildirdi. Həmin gün Ardey kafedradakı vəzifəsindən istefa verdi və Jesus College-dəki fellow statusundan imtina etdi. Vida bəyanatında Kembricdə professor olmağı həyatının ən böyük peşəkar imtiyazı adlandırdı.
Doqquz gün sonra o, həyatda yox idi.
Avqustun 26-da Daxili Cənubi London Koroner Məhkəməsi ölüm işi üzrə təhqiqata başladı.
Reaksiya ildırım sürəti ilə gəldi. Hüquq müdafiə təşkilatı Good Law Project Ardeyin müdafiəsinə açıq məktub yaydı və məktubu on mindən çox adam imzaladı. İmza atanlar arasında Yaşıllar Partiyasının lideri Zak Polanski, leyboristlərin sol cinahından deputatlar, həmkarlar ittifaqı nümayəndələri, aktyorlar, hətta universitet kolleclərindən birinin rəhbəri də vardı. 53 deputat və perdən ibarət partiyalararası qrup mətbuatın davranışının araşdırılmasını tələb etdi. Baş nazir Endi Börnem ölkəni “düşünüb nəticə çıxarmağa” çağırdı.
Məktubda Ardeyə qarşı bütün ittihamlar əsassız elan olunur, tənqidçilər isə irqçi adlandırılırdı. Mənzərə ilk baxışdan tamamlanmış görünürdü: istedadlı qaradərili alim dərisinin rənginə görə təqib olunub ölümə sürüklənib.
Problem ondadır ki, sənədlər tamam başqa hekayə danışır.
Bioqrafiyasız professor: Kembric mantiyasının əsl çəkisi
Britaniyada yaranmış bu emosional fırtınanı anlamaq üçün əvvəlcə La-Manşın o tayında “professor” sözünün nə demək olduğunu başa düşmək lazımdır.
ABŞ-da, Rusiyada və ya Azərbaycanda elmi dərəcəsi olan ştatlı universitet müəlliminə gündəlik dildə professor deyə bilərlər. Britaniya ənənəsində isə professor adı akademik piramidanın zirvəsidir. Lecturer, senior lecturer, reader və yalnız bundan sonra, adətən iyirmi illik nəşr, qrant və beynəlxalq nüfuz tarixçəsindən sonra professorluq.
Oksford və Kembricdə bu yol daha da uzundur. Orada bir vəzifə uğrunda işləri üç qitədə sitat gətirilən alimlər yarışır.
Ceyson Ardey bu yolu səkkiz ilə keçdi.
Gəlin görək haradan başlamışdı.
O, 9 may 1985-ci ildə Londonun Klaphem rayonunda Qanadan gəlmiş ailədə doğulub. Öz dediyinə görə, on bir yaşına qədər danışmayıb, oxuyub-yazmağı isə yalnız on səkkiz yaşında öyrənib. Məktəbi iki fəndən müsbət qiymətlə bitirib: tekstil işi və bədən tərbiyəsi.
Sonra Mordendə Merton College və idman üzrə BTEC kvalifikasiyası gəlib. Formal baxımdan bu, orta təhsilə bərabərdir. Sosial reallıqda isə Britaniyanın peşə məktəbinə bənzər bir pillədir və orta sinif ailələrinin övladlarının adətən yuxarıdan aşağı baxdığı təhsil yoludur.
Daha sonra Tvikenhemdəki St Mary's University-də bakalavr və magistr təhsili alıb, 2008-ci ildə məzun olub. Universitet idman ixtisaslaşması ilə tanınırdı. Bütün bu illər ərzində Ardey yarıpeşəkar futbolda qapıçı kimi də oynayıb.
Doktorluq dərəcəsini 2015-ci ildə Liverpool John Moores University-də alıb. Bu universitet vaxtilə politexnik olub və yalnız 1992-ci ildə universitet statusu qazanıb. Dissertasiyanın mövzusu müəllimlik ixtisasında oxuyan tələbələr arasında mentorluğun reflektiv praktikanın inkişaf vasitəsi kimi araşdırılması idi.
Elmi istiqamət bədən tərbiyəsi pedaqogikası idi.
Sosiologiya yox.
Bundan sonra isə karyera raketi havaya qalxır.
2014-cü ildə Leeds Beckett University-də bədən tərbiyəsi üzrə lecturer. Dörd il sonra Roehampton-da senior lecturer. 2019-cu ildə Warwick-də qısa dayanacaq, ardınca Durham University-də associate professor vəzifəsi. 2022-ci ilin yanvarından Glasgow Universitetində artıq sosiologiya professorudur. 2023-cü ilin martından isə Kembricdə təhsil sosiologiyası professoru.
Yaşı 37.
Ardey xatirələrində sosiologiya üzrə səriştəsini “yaşanmış təcrübəyə əsaslanan ekspert biliyi” ilə izah edir, həmçinin bədən tərbiyəsi müəllimi işləyərkən gecələr sosiologiyanı müstəqil şəkildə öyrəndiyini yazırdı.
Maarifləndirici podkast üçün bu, möhtəşəm bioqrafiyadır.
Amma müxtəlif dövrlərdə yarım əsrlik tədqiqat təcrübəsi olan insanların oturduğu kafedra üçün, yumşaq desək, bir qədər zəif görünür.
Hər şeyi ələ verən yazı səhvləri: plagiatın anatomiyası
İlk həyəcan siqnalı 2026-cı ildən xeyli əvvəl səslənmişdi.
4 may 2023-cü ildə, Ardeyin Kembricə təyin olunmasından cəmi iki ay sonra Plymouth Universitetinin fəxri professoru Marjon Dave Harris ona məktub yazdı. Harris Ardeyin 2018-ci ildə Social Sciences jurnalında dərc olunan qaradərili və etnik azlıq tələbələrinin psixi sağlamlığı barədə məqaləsi ilə Anjum Memonun rəhbərlik etdiyi tədqiqatçı qrupunun BMJ Open-də daha əvvəl yayımlanmış işi arasında qəribə oxşarlıqlar görmüşdü.
Mövcud məlumatlara görə, Ardeyin məqaləsində guya öz respondentlərinə aid olan bəzi “orijinal” sitatlar əslində Memonun araşdırmasının iştirakçılarının fikirlərindən yığılmışdı.
Ardey arqumentlə cavab vermədi.
Polisə müraciət edib Harrisi təqibdə şikayət etdi.
19 may 2023-cü ildə Open University-dən sosioloq, fəxri professor Martin Hammersley Kembric rəhbərliyinə məktub yazdı. Onu iki epizod narahat edirdi. Əsas məsələ doktorluq dissertasiyası ilə bağlı idi. Çoxsaylı parçalar, görünənə görə, hazırda Brunel University-də reader olan Paula Zwozdiak-Myers-in 2009-cu ildə müdafiə etdiyi dissertasiya ilə üst-üstə düşürdü.
Sonradan araşdırmaçılar təsadüflə izah edilməsi çox çətin olan bir detal gördülər: köçürülmüş bəzi parçalarda orijinaldakı yazı səhvləri də eynilə qalmışdı.
21 iyun 2023-cü ildə Hammersley-ə Kembricin Təhsil fakültəsinin rəhbəri Hilari Kremin cavab verdi.
Universitet Ardeyə tam dəstəyini ifadə etdi.
Həmin ilin dekabrında Social Sciences məqaləyə düzəliş dərc etdi. Kembricin mövqeyinə görə, məsələ bununla bağlanmışdı. Universitet nümayəndəsi sonradan Ardeyin plagiat ittihamlarından təmiz çıxdığını bildirmişdi.
İşin daha maraqlı tərəfi budur ki, hələ 2015-ci ildə Liverpool John Moores University də həmin dissertasiya barədə iradları araşdırmış və onları təsdiqləməmişdi.
İki institusional araşdırma.
İki bəraət nəticəsi.
Sonradan jurnalistlərin tapdığı yüzdən çox mübahisəli fraqment.
Belə hesab kitabı dissertasiyanın keyfiyyətindən çox, aparılan yoxlamaların keyfiyyəti barədə danışır.
Araşdırmaçılar təkcə götürülmüş mətnlərə yox, mənbəyi müəyyənləşdirilə bilməyən sitatlara və heç bir məlumatla təsdiqlənməyən faktoloji iddialara da diqqət çəkirdilər.
6 avqust 2026-cı ildə The Times tədqiqat materiallarının saxtalaşdırılmasına dair əlamətlər olduğunu yazdı.
Carter-Ruck həqiqətə qarşı: universitet pulları sükutu necə satın alırdı
Bu hekayənin ən ibrətamiz hissəsi Ardeyin özü ilə yox, onu qoruyan mexanizmlə bağlıdır.
2025-ci ilin sentyabrına yaxın Britaniya akademik mühitinin əsas peşə nəşrlərindən olan Times Higher Education öz araşdırmasını aparırdı. Müxbir Jack Grove mətnləri sətir-sətir müqayisə edən 63 səhifəlik dosye hazırlamışdı.
Ardeydən şərh istənildi.
Mahiyyət üzrə cavab vermədi.
Əvəzində jurnal Carter-Ruck-dan məktub aldı.
Britaniyalı oxucu üçün bu ad əlavə izaha ehtiyac duymur. Carter-Ruck Londonun diffamasiya işləri üzrə ən məşhur və ən bahalı hüquq firmalarından biridir. Müxtəlif illərdə müştəriləri arasında oliqarxlar, iri şirkətlər və siyasətçilər olub.
İngiltərənin böhtan qanunvericiliyi tarixən iddiaçı üçün dünyanın ən əlverişli sistemlərindən biri sayılıb. Elə buna görə 2000-ci illərdə London “böhtan turizmi”nin dünya paytaxtı kimi ad çıxarmışdı.
2013-cü il Diffamasiya Aktı tarazlığı müəyyən qədər düzəltdi, ancaq əsas təzyiq aləti yerində qaldı.
Məhkəmə müdafiəsinin qiyməti.
Belə proses illərlə uzana və yüz minlərlə funta başa gələ bilər. Sahə üzrə ixtisaslaşmış bir jurnal üçün belə məhkəmə çəkişməsi faktiki olaraq müflis olmaq deməkdir.
Times Higher Education materialı dayandırdı.
Mövcud məlumatlara görə, Ardeyin təqib şikayətindən sonra polis jurnalistlə də danışmışdı. Cinayət işi başlanmadı və məsələ sonradan bağlandı.
Carter-Ruck-un xidmət haqqını kimin ödədiyi ictimai şəkildə təsdiqlənməyib. Amma bədən tərbiyəsi pedaqogikasından akademiyaya gəlmiş bir müəllimin bu səviyyədə hüquq firmasını şəxsi hesabına tutacaq maliyyə imkanına sahib olması inandırıcı görünmür. Britaniya akademik dairələrində də bu detal açıq müzakirə olunur.
Britaniya illərdir SLAPP adlandırılan mexanizmlə, yəni ictimai iştirak əleyhinə strateji məhkəmə iddiaları ilə mübarizə aparır. Məqsəd sadədir: imkanlı iddiaçılar jurnalisti məhkəmə xərcləri ilə qorxudaraq susdururlar.
2023-cü il İqtisadi Cinayətlər və Korporativ Şəffaflıq Aktı ilk məhdudiyyətləri gətirdi, amma yalnız iqtisadi cinayətlərlə bağlı işlərə.
Akademik vicdansızlıq bu müdafiənin əhatəsinə düşmür.
Times Higher Education işi xoşagəlməz bir həqiqəti üzə çıxardı: kasıb jurnala qarşı hüquqi dəyənək eyni effektlə işləyir, onu kimin tutmasından asılı olmayaraq. Rusiyalı milyarder də ola bilər, kolleclər də nəzərə alınmaqla müxtəlif hesablamalara görə yeddi milyard funtdan artıq endoumentə sahib universitet də.
Telegraph sonda sahə mətbuatının dərc edə bilmədiyini çap etdi.
Səbəb sadədir.
Böyük qəzetin hüquqşünasa pulu çatır.
Bu hekayədə həqiqət də pulunu ödəyə bilənin imtiyazına çevrildi.
Kafedrada Münhauzen: otuz marafon, iki şiş və beş milyon
Ardeyin bioqrafiyasına nə qədər dərindən girirsən, o, bir o qədər hesablanmış fırıldaqçıya az bənzəyir.
Qarşımızda daha çox öz əfsanəsini quran və bəlkə də bir müddət sonra həmin əfsanəyə özü də inanan xəyalpərəst insan obrazı yaranır.
Öz dediyinə görə, aylarla komada qalıb, xərçəng və mikroinsult keçirib, beynində iki şiş olub. Xeyriyyə məqsədilə beş milyon funtdan çox vəsait topladığını söyləyib.
Otuz beş günə otuz marafon qaçdığını, həmin marafonların doqquzunu ayağı sınıq vəziyyətdə başa vurduğunu böyük həvəslə danışırdı.
Jurnalistlər bunun fiziki cəhətdən necə mümkün olduğunu soruşanda Ardey, dərc olunan söhbət xülasəsinə inansaq, sadəlövh şəkildə cavab vermişdi ki, sadəcə sözünə inanacaqlarını düşünüb.
Bu cümlə bütün dosyelərdən daha çox şeyi izah edir.
Ardey bütün karyerasını insanların onun sözünə inandığı mühitdə qurmuşdu.
Dərəcə verən komissiyalar inanırdı.
İşə qəbul komitələri inanırdı.
Fakültə rəhbərliyi konkret nümunələrlə dolu həmkar məktubları alsa belə, inanmağa davam edirdi.
Ondan qəhrəman obrazı yaradan media isə ümumiyyətlə sual vermirdi.
Son iyirmi ilin müəyyən humanitar sahələrində “yaşanmış təcrübə” bir növ elmi kapitala çevrilmişdi. Şəxsi həyat hekayəsi isə elə arqument statusu qazanmışdı ki, ona şübhə etmək istəyən adam dərhal hissizlikdə və qəddarlıqda ittiham olunmaq riski daşıyırdı.
Tələbələrin xatirələri də müxtəlifdir.
Bəziləri onu hər kəsin adını bilən, mehriban, akademik karyeraya inam aşılamağı bacaran müəllim kimi xatırlayır.
Digərləri isə çox sadə, az qala uşaqvari izah tərzindən, ağır həyat hekayələrini təkrar-təkrar danışmasından və dərs materialı əvəzinə mahnı mətnlərini təhlil etməsindən şikayətlənirdi.
Bəzən, tələbələrin dediyinə görə, Ardey öz fikrinin ipini belə itirirdi.
Böyük ehtimalla hər iki tərəfin dediyində həqiqət var.
Yaxşı insan olmaqla zəif alim olmaq bir-birinə zidd xüsusiyyətlər deyil.
Faciə o zaman başlayır ki, institut yaxşı insana güclü alim üçün nəzərdə tutulmuş vəzifəni verir, sonra da bu ikisi arasında fərq görmədiyini nümayiş etdirir.
Diversiti kassası: Kembricə Ardey niyə lazım idi
Əsas süjet elə buradan başlayır.
2023-cü ildə Kembric rəhbərliyi elə bir statistika gördü ki, mövcud məlumatlara görə, universitetdə ciddi təşviş yarandı.
Professor vəzifələri üzrə üç müsabiqə turunda kvalifikasiya tələblərinə cavab verən 216 namizədin arasında bir nəfər də qaradərili yox idi.
Bütün universitetdə cəmi beş qaradərili professor çalışırdı.
Bu, professor heyətinin təxminən 0,4 faizi idi.
Ölkə üzrə mənzərə də ürəkaçan deyildi. Britaniyanın Ali Təhsil Statistikası Agentliyinin məlumatlarına görə, onilliyin başlanğıcında Birləşmiş Krallıqda iyirmi mindən çox professorun arasında təxminən 160 qaradərili professor vardı.
Bir faizdən də az.
Beynəlxalq tələbə, qrant və tənzimləyicilərin rəğbəti uğrunda yarışan universitet üçün belə rəqəmlər zəhərlidir.
Britaniya universitetləri Advance HE təşkilatının Race Equality Charter proqramında iştirak edir, əməkhaqqı fərqləri barədə hesabat verir, inklüzivlik planları dərc edir.
Müxtəliflik valyutaya çevrilib.
Həm reputasiya valyutasına, həm də kifayət qədər real pula.
2010-cu il Bərabərlik Aktı “pozitiv diskriminasiya” deyilən praktikanı, yəni azlıqdan olan namizədi daha yüksək kvalifikasiyalı namizədin əvəzinə işə götürməyi birbaşa qadağan edir.
Amma həmin qanunun 158 və 159-cu maddələri “pozitiv tədbirlərə” icazə verir: hədəfli mentorluq, dəstək proqramları və ən əsası, az təmsil olunan qrupdan olan namizəd rəqibi ilə “eyni dərəcədə kvalifikasiyalıdırsa”, ona üstünlük vermək hüququ.
İki rejim arasındakı sərhəd tükdən nazikdir.
Humanitar elmlərdə iki namizədin kvalifikasiyasının mütləq bərabərliyini ölçmək isə, demək olar ki, mümkün deyil.
Beləliklə, “eyni dərəcədə kvalifikasiyalı” ifadəsi geniş mülahizə meydanına çevrilir.
Sağçı tənqidçilər arqumentlərini sərt qururlar: illərlə professor kreslosu gözləyən senior lecturer və reader-lər arasında keçmiş politexnik universitetdə bədən tərbiyəsi pedaqogikası üzrə dissertasiya müdafiə etmiş adamdan daha güclü heç kimin olmadığına inanmaq çətindir.
Hilari Kremin isə əksinə, Ardeyi öz tədqiqat sahəsində dünyanın aparıcı mütəxəssislərindən biri kimi təqdim edirdi.
Universitetin kansleri lord Kris Smitin isə mətbuat təzyiqini “irqçi isteriya” və “cadugər ovu” adlandırdığı bildirilirdi.
“Dünya liderliyi” barədə bu qiymətləndirmələrdən ən azı biri açıq şəkildə yanlışdır.
Kembric izah etməlidir ki, hansı.
Universitetin öz daxilində də səslər gözlənildiyi kimi bölündü.
Britaniya akademik mühiti bütövlükdə cəmiyyətdən daha solda yerləşir, amma orada sağçılar da var.
Kembricin ilahiyyat professoru Ceyms Orr, Reform UK və Naycel Farac çevrəsinə, həmçinin ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensə yaxın sima, “Kembrici kim idarə edir?” adlı məqalə dərc etdi.
O, Ardeyin nəşrlərini dayaz və əhəmiyyətsiz, himayədarlarını isə ideologiyanın girovları adlandırdı.
Orr və onunla eyni düşünənlər üçün Ardey işi Reform UK-nin illərdir irəli sürdüyü tezisin sübutuna çevrilmişdi: Britaniya universitetlərini ideoloji dogmalar zəbt edib, obyektiv meyarlar isə “düzgün” siyasi mövqeyə uduzur.
Ardeyin tərəfdarları isə eyni hadisədə tam əks mənzərə görür.
Onların fikrincə, əsrlərlə fəhlə məhəllələrindən və immiqrant ailələrindən olan insanlar üçün qapalı qalmış sistem yad bir adamın sürətli yüksəlişini bağışlamayıb.
Oxbridge-in tarixi qapalılığı barədə tezis uydurma deyil.
Kembric bu gün də özəl məktəb məzunlarını əhalidəki paylarından xeyli yüksək nisbətdə qəbul edir. Britaniya akademik elitasına aparan sosial liftlər də yavaş işləyir.
Problem başqa yerdədir.
Ardeyin müdafiəçiləri düzgün diaqnozdan yanlış müalicə çıxarırlar: sistem ədalətsizdirsə, deməli konkret adamı yoxlamaq da ədalətsizliyi təkrar istehsal edir.
Bu məntiq elmin öz mahiyyətini mənasızlaşdırır.
Elmi mətn yalnız yoxlana bildiyi qədər dəyərlidir.
Yoxlama siyasi akt sayılmağa başlayanda qazanan azlıqlar olmur.
İstənilən dəri rəngində olan mediokrluq qazanır.
Bu hekayənin təzə presedenti də var.
2 yanvar 2024-cü ildə Harvardın prezidenti, universitet tarixində bu vəzifəni tutan ilk qaradərili qadın Claudine Gay təyinatından cəmi altı ay sonra istefa verdi.
Formal səbəb konservativ fəallar Christopher Rufo və Chris Brunet tərəfindən toplanmış plagiat ittihamları idi. Fonunda isə kampusdakı antisemitizm məsələsi üzrə Konqresdə uğursuz ifadəsi dayanırdı.
Sxem eyni idi.
Açıq siyasi gündəliyi olan ifşaçılar.
Real mətn uyğunluqları.
Cavab olaraq irqçilik ittihamları.
Əvvəlcə müdafiəyə qalxan, sonra geri çəkilən universitet.
Fərq yalnız birində idi.
Harvard öz prezidentinin işi tabuta qədər aparmadı.
Postsovet məkanından olan oxucu üçün bu hekayədə tanış çalarlar da var.
Rusiyanın “Dissernet” şəbəkə icması 2013-cü ildən bəri deputatlar, qubernatorlar və rektorlar da daxil olmaqla kütləvi köçürmələrlə yazılmış minlərlə dissertasiya aşkarlayıb.
Orada motiv korrupsiya idi.
Elmi dərəcə status aksessuarı kimi alınırdı.
Britaniyada motiv başqadır, mexanizm isə bənzəyir: institut müəyyən nəticədə maraqlı olur və buna görə də yoxlamağı dayandırır.
Almaniya Avropaya başqa model göstərmişdi.
2011-ci ildə müdafiə naziri Karl-Theodor zu Guttenberg dissertasiyasındakı plagiat üzə çıxandan sonra istefa verdi.
2013-cü ildə təhsil naziri Annette Schavan da eyni aqibəti yaşadı.
Almaniyada heç kim onları aristokratlara və katoliklərə qarşı sinfi nifrətin qurbanı elan etmədi.
Bayreuth Universiteti sadəcə elmi dərəcəni ləğv etdi.
Əlləri çirkli ifşaçı: narahat Natan Kofnas
İndi isə bu hekayənin ən narahatedici fiquruna keçək.
Natan Kofnas 2020-ci ildə Oksfordda fəlsəfə üzrə doktorluq müdafiə edib, 2022-ci ildə isə Kembricdə tədqiqatçı olub.
2024-cü ilin fevralında bloqunda “irqi realizm” deyilən yanaşmanı müdafiə edən mətn yayımladı. Bu nəzəriyyəyə görə, insan populyasiyaları arasındakı, o cümlədən koqnitiv fərqlərin əhəmiyyətli genetik komponenti var.
Ən böyük qəzəbə səbəb olan fikir isə bu idi: guya həqiqi meritokratiya şəraitində qaradərililər idman və əyləncə sənayesi xaricində aparıcı mövqelərdən demək olar ki, yox olardılar.
Tələbələr və müəllimlər onu evgenikanı təbliğ etməkdə ittiham etdilər.
Kofnasın Kembriclə əlaqəsi 2024-cü ildə kəsildi.
Ardeyin tərəfdarları üçün Kofnasın şəxsiyyəti göydəndüşmə oldu.
İlk atəşi irqçi açıbsa, deməli bütün kampaniya irqçidir.
Məntiq başadüşüləndir.
Amma dayanıqlı deyil.
İfşaçının motivi onun tapdığı mətn uyğunluqlarını avtomatik olaraq saxta etmir.
Kofnasla heç bir əlaqəsi olmayan solçu Guardian öz araşdırmasında müstəqil şəkildə narahatedici nəticələrə gəldi.
Dave Harris və Martin Hammersley məsələni Kofnasın bloqundan üç il əvvəl qaldırmışdılar.
Times Higher Education isə dosyesini hələ 2025-ci ildə hazırlayırdı.
Əsl uğursuzluq başqadır.
Kembricin əlində nüfuzlu professorların konkret nümunələrlə dolu məktubları vardı.
Universitet isə bunları kənara itələdi.
Beləcə, öz əli ilə elə bir boşluq yaratdı ki, sonda onu Britaniya akademiyasında ən toksik reputasiyalardan birinə sahib adam doldurdu.
İnstitutlar öz sevimlilərini yoxlamaqdan imtina edəndə həqiqəti marginallar gətirir.
Üstəlik elə qablaşdırmada gətirirlər ki, cəmiyyət həmin həqiqəti bütövlükdə rədd etməyə hazır olur.
Səfir, Pentaqon və Gent bazarlığı
Kofnas hekayəsinin davamı artıq Belçikada oynandı və geopolitik çalar aldı.
Ardey barədə materialın yayımlanmasından və onun ölümündən sonra Kofnasın postdoktoral vəzifədə çalışdığı Gent Universiteti onu işdən uzaqlaşdırdı və intizam araşdırmasına başladı.
Universitetin rektoru Petra De Sutter Belçikanın Yaşıllar Partiyasından keçmiş baş nazir müavinidir.
Uzaqlaşdırma tələbə etirazları ilə müşayiət olundu.
Məsələyə ABŞ-ın Belçikadakı səfiri Bill White qarışdı.
Mövcud məlumatlara görə, səfir tədqiqatçının işinə qaytarılmasını tələb edib və universitetlə əməkdaşlığın zərər görə biləcəyini eyhamla çatdırıb.
Vaşinqtonun əlində konkret rıçaq vardı.
Xəbərlərə görə, Pentaqon Gent Universitetinə təxminən 870 min dollar qrant vermişdi.
27 avqustda White X sosial şəbəkəsində yazdı ki, həm özü, həm də ABŞ Kofnasın işə qayıtmasından məmnundur və “sülh yolu ilə razılaşmanın” əldə olunmasına şəxsən kömək etdiyini bildirdi.
Kofnasa birillik postdoktoral müddəti başa vurmağa icazə verildi. Mövcud məlumatlara görə, bu, araşdırma bitənə qədər məsafədən və dərs demədən olmalı idi.
Universitet əməkdaşlarından biri isə jurnalistlərə bildirirdi ki, araşdırma davam edir və səfirin uzaqlaşdırmanın ləğvinə real təsiri olmayıb.
Gent akademik ictimaiyyəti də iki yerə bölündü.
Xəbərlərə görə, Kofnasın uzaqlaşdırılmasına qarşı məktubu təxminən 800 alim, araşdırmanın davam etməsini dəstəkləyən məktubu isə təxminən 4500 alim imzalayıb.
Gent epizodu göründüyündən daha əlamətdardır.
ABŞ-ın hazırkı administrasiyası universitetlərdə “woke ideologiyası”na qarşı mübarizəni xarici siyasətin elementlərindən birinə çevirib.
Səfirin Avropa universitetinin kadr qərarına müdaxilə etməsi transatlantik münasibətlər üçün yeni mənzərədir.
Amerika qrantlarını illərdir neytral maliyyə mənbəyi kimi qəbul edən Avropa universitetləri birdən gördülər ki, bu pulların siyasi ölçüsü də var.
Pentaqonun 870 min dolları Gentin büdcəsi üçün qəpik-quruşdur.
Vaşinqtonla münasibətlər baxımından isə siqnaldır.
Ortaya güzgü effekti yaradan mənzərə çıxdı.
Kembricdə sol ideologiya zəif alimi yoxlamadan qoruyurdu.
Gentdə isə eyni süjet tərsinə çevrilmişdi: səfirlik hakimiyyəti ilə gücləndirilmiş sağ ideologiya qalmaqallı baxışları olan alimi intizam prosedurundan qoruyurdu.
Akademik meyarlar nə orada həlledici idi, nə burada.
İnsan sifətli senzura: “mətbuatı araşdırmaq” tələbi niyə təhlükəlidir
Ardeyin ölümü elə bir tələb doğurdu ki, məncə, bu, skandalın özündən daha qorxuludur.
53 parlamentari medianın fəaliyyətinin araşdırılmasını tələb etdi.
Bəzi fəallar daha da irəli gedərək mətbuat üçün elə tənzimləmə rejimindən danışmağa başladılar ki, nəticədə azlıqlardan olan alimlərin peşəkarlığını açıq şəkildə müzakirə etmək faktiki olaraq mümkünsüz olardı.
Britaniya bu yoldan bir dəfə keçib.
2011-ci ildə News of the World qəzetinin telefon dinləmələri qalmaqalından sonra hakim Brian Leveson mətbuat mədəniyyətinə dair genişmiqyaslı araşdırma apardı.
2012-ci ildə dərc olunan hesabat dövlət tərəfindən tanınan özünütənzimləmə sistemi təklif edirdi.
Sektor parçalandı. Nəşrlərin çoxu müstəqil IPSO təşkilatına keçdi, azlıq isə IMPRESS tənzimləyicisini qəbul etdi.
Leveson araşdırmasının ikinci hissəsi hökumət tərəfindən 2018-ci ildə ləğv olundu.
O vaxt söhbət real cinayətlərdən gedirdi.
Səsli poçtun qanunsuz sındırılmasından.
Hətta öldürülmüş məktəbli Milly Dowler-in telefonunun dinlənməsindən.
İndi isə söhbət başqa şeydən gedir.
Jurnalistlər bir dissertasiyada başqa dissertasiya ilə üst-üstə düşən parçalar tapıblar.
Social Sciences jurnalının düzəlişi və Guardian-ın mövqeyi göstərir ki, bu tapıntılar havadan götürülməyib.
İnsanın mənşəyinə görə onun elmi kvalifikasiyasını şübhə altına almağı qadağan edən qanun vaxtilə azad mətbuatın beşiyi sayılan ölkədə azad jurnalistikanın sonu olardı.
Paradoks bundadır ki, radikal sol və radikal sağ cəmiyyəti eyni nöqtəyə müxtəlif tərəflərdən aparır.
Biri “özününküləri” yoxlamağı qadağan etmək istəyir.
Digəri “özününkülərə” verilən cəzanı.
Hər ikisinin ortaq rəqibi eynidir.
Faktın mənsubiyyətdən üstün olduğu liberal prinsip.
Bu hekayədə uduzanların sayı göründüyündən çoxdur.
Vəzifəsini tam haqqı ilə qazanmış minlərlə qaradərili britaniyalı alim, həkim və mühəndis uduzur. İndi onların hər biri səssiz şübhə ilə qarşılaşa bilər: görəsən, bu da “diversiti təyinatı”dır?
Kembric reputasiya itirir.
Üstəlik qəzet başlıqlarına görə yox, öz korluğuna görə daha çox itirir.
Əlverişsiz sosial mühitdən çıxan istedadların dəstəklənməsi ideyasının özü də zərbə alır.
İndi bütün pozitiv tədbirlərə qarşı çıxanların əlinə illərlə istifadə edə biləcəkləri hazır arqument keçib.
Bundan sonra nə olacaq: Britaniya akademiyası üçün üç ssenari
Birinci ssenari institusional amneziyadır.
Kembric araşdırmanı sakitcə başa vurur.
Formulirovkalar maksimum yumşaq və ikimənalı olur.
Liverpool John Moores University Ardeyin elmi dərəcəsini geri almır, çünki ölmüş şəxsin dərəcədən məhrum edilməsi həm hüquqi, həm də etik baxımdan mübahisəli prosedurdur.
Kadr qərarlarının keyfiyyəti barədə müzakirə mətbuat ətrafındakı davanın içində əriyib gedir.
Məncə, ən real ssenari də məhz budur.
İkinci ssenari siyasi eskalasiyadır.
Reform UK işi “ələ keçirilmiş universitetlərə” qarşı kampaniyasının simvoluna çevirir.
Ceyms Orr həmin kampaniyanın akademik simasına çevrilir.
Leyborist hökumət cavab olaraq media tənzimlənməsini sərtləşdirməyə cəhd edir.
Toqquşma parlamentə keçir.
Üçüncü ssenari xoşagəlməz, amma faydalıdır.
Britaniya universitetləri professor vəzifələrinə namizədlərin yoxlanılması prosedurlarını yenidən nəzərdən keçirir.
Mətnlərin plagiat baxımından məcburi yoxlanması.
Nəşrlərin xarici ekspertizası.
İşə qəbul komissiyalarının şəffaf hesabatları.
Namizədin bioqrafiyasına yox, işlərinə baxılır.
Bu variantın reallaşma ehtimalı yüksək deyil.
Çünki belə ssenari institutlardan öz məsuliyyətlərini açıq şəkildə etiraf etməyi tələb edir.
Mənim proqnozum konkretdir.
Ardeyin ölümü ilə bağlı koroner təhqiqatı 2027-ci ilin yazından tez yekunlaşmayacaq.
2026-cı ilin sonuna qədər Kembric onun təyinatı ilə bağlı araşdırmanın tam mətnini dərc etməyəcək.
Russell Group-a daxil olan azı bir Britaniya universiteti 2027-ci ilin yayına qədər professor vəzifəsinə namizədlərin nəşrlərinin plagiat aşkarlama proqramları ilə məcburi yoxlanacağını elan edəcək və bunu namizədlərin özlərinin qorunması ilə əsaslandıracaq.
Mətbuatın qanunvericilik yolu ilə əlavə tənzimlənməsi tələbi isə parlament səsverməsinə qədər getməyəcək.
Nekroloq əvəzinə
Avqustun 17-də Kembricdə Jesus College-in qarşısında güllər qoyulmuşdu.
On gün sonra Britaniya mağazaları Ardeyin xatirələrini satışa çıxardı.
Kitabda Ceyson Ardey Kembric kafedrasına ərizə göndərdiyi günləri xatırlayırdı.
Özünə şübhə edirdi.
Qorxurdu ki, həyat hekayəsi bir gün günəşə həddən artıq yaxın uçan İkarın taleyi kimi ibrətamiz hekayəyə çevriləcək.
Klaphemli oğlan öz vəziyyətini kadr komissiyasından daha yaxşı anlayırdı.
Qanadların mumdan hazırlandığını bilirdi.
2023-cü ilin iyununda Hammersley-in məktubuna “tam dəstək” vədləri ilə cavab verən insanlar da onun bildiyi məlumatlara sahib idilər.
Sadəcə həmin məlumatları əhəmiyyətsiz saydılar.
Onlara inklüzivlik hesabatına qoymaq üçün uçuşun şəkli lazım idi.
Süqut hesabatda yer almadı.
Onu dəfn etmək lazım gəldi.