Astanada Türk Dövlətləri Təşkilatının daxili işlər nazirləri hava limanlarında ortaq keçid dəhlizlərindən və öz "Türkpol"unun yaradılmasından danışdılar. Quru protokol cümlələrinin arxasında isə daha həssas sual dayanır: beş dövlət öz polis məlumat bazalarını bir-birinə açmağa hazırdırmı?
2026-cı il sentyabrın 10-da Türkiyənin daxili işlər naziri Mustafa Çiftçi Astanada keçirilən görüşdən sonra jurnalistlərin qarşısına çıxdı. Görüş barədə rəsmi məlumatı, şişirtməsiz desək, bir açıqcanın üzərinə yerləşdirmək olardı. Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin daxili işlər nazirlərinin üçüncü görüşü keçirilir, toplantıya ev sahibi kimi Qazaxıstanın daxili işlər naziri Yerjan Sadenov sədrlik edir, Azərbaycanı daxili işlər naziri Vilayət Eyvazov təmsil edir, iclasdan əvvəl nümayəndə heyətlərini Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev qəbul edir. Adi diplomatik protokol.
Türkiyəli nazir çıxışına tarixdən başladı. Təxminən on üç əsr əvvəl çöldə ucaldılmış Kül Tigin abidəsini xatırlatdı, hökmdarın "gecə yatmadığı, gündüz oturmadığı" barədə daş üzərinə həkk olunmuş məşhur ifadəni yada saldı. Sonra isə söhbəti çox daha dünyəvi və xeyli maraqlı məsələlərə gətirdi.
Çiftçinin sözlərinə görə, beş dövlət türk ölkələrinin vətəndaşları üçün hava limanlarında ortaq və ya xüsusi ayrılmış pasport nəzarəti məntəqələrinin yaradılması üzərində işi davam etdirir, Avropa təcrübəsini öyrənir və milli şəxsiyyət vəsiqələri ilə səfərlərin dairəsini genişləndirməyi müzakirə edir. Nazir nümunə kimi Türkiyə ilə Azərbaycan və Türkiyə ilə Şimali Kipr arasında artıq işləyən mexanizmləri göstərdi.
İkinci xəbər isə birincidən daha gur səsləndi. Çiftçi bunu belə ifadə etdi: "İnterpol və Avropol necə varsa, mən də buna bənzər Türkpol təşkilatının yaradılmasını təklif etdim". Nazir əlavə etdi ki, Qazaxıstan, Azərbaycan, Qırğızıstan və Özbəkistandan olan həmkarları bu ideyaya müsbət yanaşıblar.
Burada mənbə məsələsini ayrıca qeyd etmək lazımdır. Bütün bu detallar beş ölkənin birgə sənədindən deyil, bir nazirin mətbuat açıqlamasından məlumdur. Maraqlı tərəf, adətən, tərəfdaşların imzalamağa hazır olduğundan daha çox danışır. Ona görə də Türkiyə tərəfinin söylədiklərini qərar kimi yox, təşəbbüs kimi oxumaq lazımdır. Amma bu, kifayət qədər konkret təşəbbüsdür: gələcək strukturun artıq adı var, onun təsis sazişi üzrə ilk texniki görüşün tarixi də bəllidir. Diplomatiyada belə detallar, adətən, yerindəcə uydurulmur.
Türk Şengeni hələ yoxdur. Amma ilk dəfədir ki, onun bünövrəsinin çertyojları masanın üstünə qoyulub.
180 milyon: içində Macarıstan gizlənən rəqəm
Əvvəlcə hesab-kitaba baxaq. Çünki bu rəqəmlərin ətrafında artıq qarışıqlıq yaranıb.
TDT və Azərbaycanın İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin hazırladığı son iqtisadi icmala görə, sənəddə əhatə olunan türk məkanının ümumi əhalisi 178,8 milyon nəfərdir. Bu rəqəmi məmnuniyyətlə "180 milyona yaxın türk" kimi yuvarlaqlaşdırırlar. Amma burada mühüm düzəliş lazımdır.
Təşkilatın beş tamhüquqlu üzvü var: Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan. Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikası, eləcə də İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı müşahidəçi statusundadır. Yalnız beş üzv ölkənin milli statistikasını toplasaq, təxminən 160 milyon nəfər alınır. Onların yarıdan çoxu Türkiyədə yaşayır. Qalan fərqi müşahidəçilər, ilk növbədə isə təxminən on milyon Avropa İttifaqı vətəndaşı olan Macarıstan tamamlayır.
Fərq prinsipialdır. Sərbəst hərəkət rejimi yaranacaqsa, bu, 180 milyon deyil, təxminən 160 milyon nəfər üçün qurulacaq. Üstəlik, formal olaraq "türk məkanına" daxil edilən ölkələrdən biri belə rejimə fiziki olaraq qoşula bilməz. Macarıstan Şengen zonasının üzvüdür və ümumi Avropa viza siyasətini tətbiq etməyə borcludur. Budapeşt təcrübəsini bölüşə bilər, amma Macarıstan hava limanında TDT vətəndaşları üçün ayrıca ortaq dəhliz hüquqi baxımdan mümkün deyil.
İqtisadiyyatda da mənzərə bənzərdir. Rəqəmlər strukturuna baxmayanda çox təsirli görünür.
2026-cı ilin birinci rübündə icmala daxil edilmiş ölkələrin ümumi ÜDM-i 673,6 milyard dollar, yəni dünya iqtisadiyyatının təxminən 2,34 faizi həcmində qiymətləndirilib. 2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarının yekunlarına görə isə başqa bir araşdırmanın əhatə etdiyi ölkələrin nominal ÜDM-i təxminən 1,79 trilyon dollar, xarici ticarət dövriyyəsi 958,5 milyard dollar olub. Orta iqtisadi artım dünya üzrə təxminən 3 faiz olduğu halda burada 6 faiz ətrafında qalıb.
İki hesablamanın ölkə seçimi və dövrü fərqli olduğuna görə onları birbaşa müqayisə etmək olmaz. Amma hər ikisinin göstərdiyi əsas mənzərə eynidir: söhbət iri Avropa iqtisadiyyatı miqyasında olan və dünya orta göstəricisindən iki dəfə sürətlə böyüyən məkandan gedir.
Ən maraqlı rəqəm isə başqadır.
2024-cü ildə TDT-yə üzv dövlətlərin öz aralarındakı ticarət dövriyyəsi 38,3 milyard dollara çatıb və bir ildə təxminən 24 faiz artıb. Təşkilat rəhbərliyinin hesablamalarına görə, qarşılıqlı ticarət TDT ölkələrinin ümumi xarici ticarətinin cəmi 7 faizini təşkil edir. Bir neçə il əvvəl bu göstərici təxminən 3 faiz idi. Artım iki dəfədən çoxdur, amma başlanğıc səviyyə çox aşağıdır. Müqayisə üçün, Avropa İttifaqında üzv ölkələrin ticarət dövriyyəsinin təxminən 60 faizi ittifaq daxilində baş verir.
Pasport məsələsinin iqtisadi mənası da buradan başlayır. Sərhəd vaxt deməkdir, vaxt isə puldur. Növbədə artıq bir saat gözləmək, qeydiyyat qaydalarının anlaşılmaz olması istənilən işgüzar səfəri, tələbə mübadiləsini və turistik gediş-gəlişi bahalaşdırır.
Beşlik yükdaşımada bu problemi daha əvvəl həll etməyə başlayıb. 2022-ci ildə Ticarətin Asanlaşdırılması Strategiyası qəbul edilib, bunun üçün xüsusi komitə yaradılıb və sadələşdirilmiş gömrük dəhlizi layihəsinə start verilib. 2025-ci ilin yanvarında Bakıda e-TIR elektron sisteminin tətbiqi üzrə plan və sadələşdirilmiş gömrük dəhlizi haqqında saziş çərçivəsində məlumat mübadiləsinin texniki şərtləri təsdiqlənib.
Yüklər öz inteqrasiya infrastrukturunu artıq əldə edir. İndi növbə insanlardadır.
Şengen heç də hava limanındakı ayrıca pəncərə demək deyil
Burada gözəl səslənən, amma həddindən artıq sadələşdirilmiş başlıqların təsirinə düşməmək vacibdir.
Əsl Şengen zonası iştirakçı dövlətlərin daxili sərhədlərində müntəzəm sərhəd nəzarətinin olmaması deməkdir. Sadəcə yoxlamanı sürətləndirmək Şengen deyil.
Bu gün Şengen zonasına 29 dövlət daxildir: Avropa İttifaqının 25 üzvü, həmçinin Norveç, İslandiya, İsveçrə və Lixtenşteyn. Bolqarıstan və Rumıniya əvvəlcə 2024-cü il martın 31-dən hava və dəniz sərhədlərində nəzarəti aradan qaldırdı, 2025-ci il yanvarın 1-dən isə Şengenə tam qoşuldu. Bu məkan daxilində 450 milyondan çox insan adi pasport yoxlaması olmadan hərəkət edir.
Amma daxildəki bu azadlığın qiyməti xaricdə çox bahalı təhlükəsizlik sistemidir.
Bütün 29 ölkə qısamüddətli vizalar üzrə vahid qaydalar, o cümlədən məşhur "180 gün ərzində maksimum 90 gün" prinsipini tətbiq edir. Şengen İnformasiya Sistemi, SIS fəaliyyət göstərir. Bu, sərhədçilər, polis, gömrük, miqrasiya xidmətləri və məhkəmələr üçün Avropanın ən böyük məlumat mübadiləsi mexanizmidir. Sistemdə axtarışda olan və itkin düşmüş şəxslər, oğurlanmış sənədlər və avtomobillər barədə məlumat saxlanılır.
2026-cı il aprelin 10-dan etibarən elektron giriş-çıxış sistemi EES tam həcmdə işləyir. Bu sistem üçüncü ölkə vətəndaşlarının xarici sərhəddən keçməsini üz şəkli və barmaq izləri ilə birlikdə qeydə alır. 2026-cı ilin iyuluna qədər sistemdə 145 milyondan çox sərhəd keçidi qeydə alınmışdı.
Bununla paralel VIS viza sistemi və Eurodac daktiloskopik bazası işləyir. Bütün bu məlumat massivləri tədricən vahid rəqəmsal ekosistemə birləşdirilir. Brüssel növbəti mərhələ kimi ETIAS elektron səyahət icazəsi sistemini işə salmağı planlaşdırır.
Şengen əslində o anda başlayır ki, A dövləti B dövlətinin öz xarici sərhədində bir şəxsi necə yoxladığına etibar edir. Hava limanındakı lövhə burada ikinci dərəcəli məsələdir.
Avropalıların bu nöqtəyə nə qədər uzun müddətdə gəlib çatması da çox şey deyir. İlk saziş 1985-ci ildə Lüksemburqun Şengen qəsəbəsində beş dövlət tərəfindən imzalandı. Tətbiq Konvensiyası 1990-cı ildə qəbul edildi. İlk iştirakçılar arasında real sərhəd nəzarəti isə yalnız 1995-ci ildə aradan qalxdı.
İmzadan boş qalan sərhəd köşklərinə qədər on il.
Daha qədim və az xatırlanan bir nümunə də var. Şimal ölkələri 1952-ci ildə bir-birinə səfərlər üçün pasport tələbini ləğv etmiş, 1957-1958-ci illərdə isə Şimal Pasport İttifaqının daxili sərhədlərində pasport nəzarətini aradan qaldırmışdılar. Danimarka, Norveç, Finlandiya və İsveç bunu fövqəlmilli məlumat bazaları olmadan bacarmışdı. Cəmiyyətlər nisbətən kiçik idi və polis strukturları arasında etimad son dərəcə yüksək səviyyədəydi.
Türk dünyasında vəziyyət tam əksinədir. Beş ölkənin hüquq sistemləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir, qonşuluqda isə Əfqanıstan, İraq, İran və Suriya yerləşir. Skandinaviya yolu beşlik üçün real görünmür. Avropa yolu qalır. Yəni uzun və bahalı yol.
Bakı ilə Ankara çoxdan pasportsuz gedib-gəlir. Bəs digərləri niyə yox?
TDT-nin üstünlüyü ondadır ki, hər şeyə sıfırdan başlamaq lazım deyil.
2021-ci il aprelin 1-dən Azərbaycan və Türkiyə vətəndaşları iki ölkə arasında birbaşa səfərlər zamanı xarici pasport əvəzinə yeni nəsil şəxsiyyət vəsiqələrindən istifadə edirlər. Bununla bağlı protokol 2020-ci il dekabrın 10-da, İkinci Qarabağ müharibəsinin bitməsindən cəmi bir ay sonra imzalanmışdı. Bu xronologiyanın təsadüfi olduğunu demək çətindir.
2021-ci ilin iyununda imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərini siyasi müstəvidə rəsmiləşdirdi. Sərhəd xidmətləri isə həmin vaxta qədər bunun texniki tərəfini artıq həyata keçirirdi.
Azərbaycan TDT-dəki bütün dörd tərəfdaşı ilə vizasız rejimə malikdir. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkiyə vətəndaşlarına Azərbaycanda 90 günədək qalmağa icazə verilir. Qazaxıstanla Qırğızıstan arasında da hər 180 gün ərzində 90 günədək qalmaq imkanı verən vizasız rejim qüvvədədir. Üstəlik, keçid üçün icazə verilən sənədlər siyahısında şəxsiyyət vəsiqəsi də var.
Deməli, əsas problem çoxdan viza deyil.
Əsas məsələ bir pillə aşağıdadır: sənəd formatları fərqlidir, qeydiyyat prosedurları eyni deyil, əcnəbilərin uçota alınması qaydaları, məlumatların saxlanma müddəti və informasiya mübadiləsi protokolları müxtəlifdir. Beş dövlətin hamısı son illərdə çipli şəxsiyyət vəsiqələrinə keçib və ya keçməkdədir. Amma bu elektron standartların bir-biri ilə tam uyğunluğu hələ açıq şəkildə təsdiqlənməyib.
Cənubi Amerikanın bu baxımdan faydalı təcrübəsi var. MERCOSUR ölkələrinin vətəndaşları çoxdan bir-birinin sərhədini milli şəxsiyyət vəsiqələri ilə keçirlər. 2002-ci il yaşayış sazişi onların işləmək və oxumaq üçün köçməsini də asanlaşdırıb. Amma pasport-sərhəd nəzarəti ləğv edilməyib.
"Yoxlama qalır, pasport lazım deyil" modeli TDT üçün ən təbii ara mərhələ təsiri bağışlayır.
Praktik sxem belə görünə bilər.
Azərbaycan vətəndaşı İstanbul, Astana, Bişkek və ya Daşkəndə uçur və əcnəbilər üçün ümumi növbəyə dayanmaq əvəzinə "OTS Citizens" yazılmış xüsusi kanaldan keçir. Yoxlama və milli miqrasiya siyasəti tam qüvvədə qalır. Sadəcə proses sürətlənir.
Növbəti mərhələ avtomatik elektron qapılardır. Skaner şəxsiyyət vəsiqəsini və ya biometrik pasportu oxuyur, kamera üzü çipdəki biometrik şablonla müqayisə edir, sistem sənədin qüvvədə olub-olmadığını yoxlayır və eyni vaxtda milli və razılaşdırılmış dövlətlərarası məlumat bazalarına sorğu göndərir. Giriş qadağası yoxdursa, sərnişin bir neçə saniyəyə keçir.
Skaner almaq çətin deyil.
Əsas çətinlik məlumatdadır.
Azərbaycan sərhədçisi Qazaxıstan şəxsiyyət vəsiqəsini tamhüquqlu səyahət sənədi kimi qəbul etmək üçün sistemi vasitəsilə dörd məsələni dərhal yoxlaya bilməlidir: sənəd saxtadırmı, qüvvədədirmi, oğurlanmış sənədlər siyahısındadırmı və sənədi təqdim edən şəxs həqiqətən onun sahibidirmi?
Türkiyəyə Özbəkistan sənədləri, Özbəkistana isə Qırğızıstan sənədləri ilə bağlı eyni təminatlar lazımdır.
Bu isə uyğun biometrik standartlar və itirilmiş, oğurlanmış sənədlər siyahısının real vaxtda yeniləndiyi qorunan rabitə kanalları deməkdir. Texniki baxımdan bunların hamısı çoxdan həll olunub.
Siyasi baxımdan isə yox.
Türkpol: polis sərhədçidən qabağa düşüb
Astanada səslənən ən maraqlı məsələ əslində hava limanları deyil, polis əməkdaşlığıdır.
Türkpol ideyası daha az diqqət çəkən başqa bir layihədən, TDT-nin Cinayətkarlıqla Mübarizə Şurasından doğub. Onun təsis sazişinin mətni ilə bağlı ilk texniki görüş 2026-cı il iyulun 14-də onlayn formatda keçirilib.
2025-ci ilin noyabrında isə Türk Dövlətləri Polis Akademiyaları Platforması yaradılıb. Məqsəd kadr hazırlığında ortaq standartların formalaşdırılmasıdır.
Astanadakı görüşdə Çiftçi növbəti pilləni təklif etdi: beynəlxalq müqavilə əsasında, Avropol modeli üzrə tamhüquqlu hüquq-mühafizə əməkdaşlığı agentliyi yaradılsın.
Nazir toplantının gündəliyini də kifayət qədər ətraflı təsvir edib: transmilli cinayətkarlıq, yeni nəsil cinayətkar qruplaşmalar, terrorizm, narkotik şəbəkələri, qanunsuz miqrasiya, qeyri-qanuni mərc və qumar oyunları. Əvvəlki görüşlərdə insan alveri, miqrant qaçaqmalçılığı və kibercinayətkarlıq da müzakirə olunub.
Türkiyəli nazir təklifini öz ölkəsinin statistikası ilə də əsaslandırıb.
Onun sözlərinə görə, 2026-cı ildə Türkiyə polisi 557 mütəşəkkil cinayətkar qrupa qarşı 1568 əməliyyat keçirib. Bu qruplardan 18-i beynəlxalq xarakter daşıyıb. 58 247 qanunsuz mərc saytı bloklanıb, beynəlxalq axtarışda olan 657 şəxs ölkəyə gətirilib.
Bunlar nazirliyin öz rəqəmləridir və müstəqil yoxlama imkanı məhduddur. Amma verilən mesaj aydındır: Ankara tərəfdaşlarına göstərir ki, resursu var və onu bölüşməyə hazırdır. Eyni zamanda özünün axtardığı şəxslərin tapılması və təhvil verilməsi məsələsində qarşı tərəfdən də dəstək gözləyir.
"Hərəkət azadlığı üstəgəl polis inteqrasiyası" modeli birbaşa Avropa məntiqindən götürülüb.
Alman sərhədçisi Fransadan gələn hər kəsi yoxlamırsa, hər iki ölkənin polisi sərhədi kimin keçdiyini başqa yolla öyrənə bilməlidir. Avropada bu kompensasiya funksiyasını SIS yerinə yetirir.
Ümumi məlumat bazası olmadan sürətli dəhliz açmaq mümkündür. Şəxsiyyət vəsiqəsi ilə səfərə də icazə vermək olar.
Amma ortaq məlumat bazası olmadan nəzarəti tam ləğv etmək mümkün deyil.
Buradan beşliyin növbələr yoxa çıxmazdan çox əvvəl cavablandırmalı olduğu suallar doğur.
Bir şəxsin TDT ölkələrindən birinə girişi qadağandır, digərinə isə yox. Ortaq dəhlizdə hansı qadağa qüvvədə olacaq? Ümumi sistemə məlumatı kim daxil edə bilər? Səhv məlumatı kim düzəldəcək? Qeydlər nə qədər saxlanılacaq? Hansı qurumların bazaya çıxışı olacaq?
Avropa bu suallara cavab vermək üçün otuz il sərf edib və ayrıca şəxsi məlumatların müdafiəsi qanunvericiliyi yaradıb.
İnterpolda oxşar funksiyanı Fayllara Nəzarət Komissiyası yerinə yetirir. Öz barəsindəki qeydin siyasi motivli olduğunu düşünən istənilən şəxs ora müraciət edə bilər.
TDT-də hələ belə mexanizm yoxdur. Türkpol yalnız o halda işlək olacaq ki, tərəfdaşlar ümumi məlumat bazasının ölkələrdən hər hansı birinin daxili siyasi alətinə çevrilməyəcəyinə əmin olsunlar.
Layihənin ən həssas düyünü məhz budur.
Hava limanına skaner qoymaq altı ay çəkə bilər. Başqa dövlətin axtarış siyahısına etibar etmək isə illərlə formalaşır.
Moskva, Brüssel və Pekində kim narahat olacaq
Avrasiyada istənilən inteqrasiya təşəbbüsü dərhal qonşuların diqqət obyektinə çevrilir. Türk inteqrasiyası da istisna deyil.
Moskva layihəyə ilk növbədə Avrasiya İqtisadi İttifaqı prizmasından baxacaq. Qazaxıstan və Qırğızıstan Aİİ üzvüdür. Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan isə deyil.
Hətta Aİİ daxilində belə Qazaxıstanla Qırğızıstan arasında pasport nəzarəti yox olmayıb. Vətəndaşlar rəsmi keçid məntəqələrindən daxil olur, qalma müddətləri miqrasiya qaydaları ilə tənzimlənir.
TDT daxilində ortaq sərhəd standartı Astana və Bişkek üçün mövcud öhdəliklərlə kəsişən ikinci bir sistem yaradacaq.
2024-cü il martın 22-də "Crocus City Hall"da baş verən terror aktından sonra Rusiya miqrasiya rejimini kəskin sərtləşdirdi. Bundan sonra Mərkəzi Asiyadan olan əmək miqrantları Türkiyə də daxil olmaqla başqa əmək bazarlarına daha çox nəzər salmağa başladılar.
Daşkənd, Bişkek və İstanbul arasında səfərlərin sadələşdirilməsi obyektiv olaraq bu istiqamət dəyişikliyini gücləndirə bilər. Kremldə bunu anlayırlar. Çoxvektorlu və ehtiyatlı diplomatiyası ilə tanınan Qazaxıstanın da hər addımı ölçüb-biçərək atacağı aydındır.
Brüsselin marağı başqadır.
2013-cü ilin dekabrında Türkiyə və Avropa İttifaqı viza liberallaşdırılması dialoquna başladı və eyni zamanda readmissiya sazişi imzaladı. Yol xəritəsində 72 meyar vardı. Onların arasında Türkiyənin viza siyasətinin mərhələli şəkildə Avropa qaydalarına yaxınlaşdırılması da yer alırdı.
Proses on ildən çoxdur ki, faktiki dayanıb. Türkiyənin Aİ-yə üzvlük danışıqları da praktiki olaraq dondurulub.
Bu fonda Ankara şərqdə alternativ mobillik məkanı qurur. Burada başqalarının şərtlərini yerinə yetirmək yox, qaydaları özü müəyyənləşdirmək imkanı yaranır.
Mənim fikrimcə, Türkiyə təşəbbüsünün əsas siyasi mesajlarından biri də budur: Ankaranın öz cazibə və inteqrasiya məkanı var və həmin məkanda standartları qəbul edən yox, formalaşdıran tərəf olmaq istəyir.
Pekin isə türk xalqları ilə bağlı istənilən məsələni ilk növbədə Sincan prizmasından izləyir.
Uyğur diasporları həm Türkiyədə, həm Qazaxıstanda mövcuddur. TDT-nin ümumi polis məlumat bazası yaranarsa, tərəfdaşların bu icmalarla bağlı sorğulara necə yanaşacağı qaçılmaz şəkildə gündəmə gələcək.
Çin investisiyalarından və tranzit imkanlarından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olan Mərkəzi Asiya paytaxtları bu mövzunu kəskinləşdirməməyə çalışacaqlar.
Yekun razılaşmanın açıq şəkildə ictimaiyyətə təqdim ediləcəyini gözləmək çətindir.
Ortaq dəhlizin altındakı Kipr minası
Çiftçinin Şimali Kipri nümunə göstərməsi layihəni Ankarada çox da qabartmaq istəmədikləri başqa bir problemə gətirib çıxarır.
Şimali Kipr Türk Respublikası 2022-ci ilin noyabrında Səmərqənd sammitində TDT-də müşahidəçi statusu aldı. Onu dövlət kimi yalnız Türkiyə tanıyır.
Təşkilatın digər dörd üzvü Şimali Kipri tanımayıb. 2025-ci ilin aprelində Səmərqənddə keçirilən ilk Aİ-Mərkəzi Asiya sammitində Mərkəzi Asiya liderləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının 541 və 550 saylı qətnamələrinə istinad edən bəyannaməni də imzaladılar. Həmin qətnamələr Şimali Kipr dövlətinin elan edilməsini pisləyir. Ankara buna sərt reaksiya vermişdi.
Türkiyə ilə Şimali Kipr arasında şəxsiyyət vəsiqəsi ilə səfər rejimi ona görə işləyir ki, Türkiyə Şimali Kipri dövlət hesab edir.
Qazaxıstan və ya Özbəkistan üçün Şimali Kipr sənədini öz sərhədində qəbul etmək isə faktiki olaraq tanınma istiqamətində addım sayıla bilər. Avropa İttifaqı ilə münasibətlərə önəm verdikləri müddətdə onların belə addım atması real görünmür.
Buradan nəticə çıxır: TDT daxilində gələcək səfər rejimi yaranarsa, böyük ehtimalla yalnız beş üzv dövlətin vətəndaşlarına şamil ediləcək. Müşahidəçilər kənarda qalacaq.
Macarıstanı Şengen öhdəlikləri saxlayacaq. Şimali Kipri tanınmaması. Türkmənistan isə dünyanın ən qapalı viza sistemlərindən birindən imtina etməyə özü həvəs göstərməyəcək.
Sərt səslənir, amma reallıq budur.
Bakı niyə şlaqbaumdan yox, hava limanından başlayır
Azərbaycan üçün Astana gündəliyinin xüsusi əhəmiyyəti var. Bunun səbəbi romantikadan çox praqmatikadır.
Bakı türk dünyasının iki böyük hissəsinin arasında yerləşir. Türkiyə ilə Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Xəzər dənizi ayırır. Azərbaycanın Türkiyə ilə quru sərhədi isə yalnız Naxçıvandakı qısa hissədən keçir.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda razılaşdırılan Zəngəzur marşrutu Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvanla, dolayısı ilə Türkiyə ilə birləşdirməlidir.
Orta Dəhliz də eyni coğrafi xətt üzərində qurulub: Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Avropa.
Dəmir yolları, limanlar, gömrük prosedurları və yük sənədləri inteqrasiya olunursa, sərnişin sistemin köhnə qaydalarla yaşayan son elementi kimi qala bilməz.
Azərbaycan modelinin isə açıq şəkildə etiraf edilməli bir xüsusiyyəti var.
2020-ci ildən bəri ölkənin quru sərhədləri sərnişin daşımaları üçün bağlıdır və bu rejim dəfələrlə uzadılıb. İlk istisna təxminən altı illik fasilədən sonra 2026-cı il mayın 26-dan Bakı-Tbilisi gündəlik sərnişin qatarının hərəkətinin bərpası barədə razılaşma oldu.
Rəsmi Bakının sərhəd yanaşmasını Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2024-cü il fevralın 14-də keçirilən andiçmə mərasimində kifayət qədər açıq ifadə etmişdi: sərhəd o qədər etibarlı bağlanmalıdır ki, "quş da uça bilməsin", çünki onun sözlərinə görə, ideoloji risklər "sərhəd tanımır".
Tənqidçilər bunu türk Şengeni barədə müzakirələrlə ziddiyyətli hesab edə bilər.
Mən isə burada müəyyən ardıcıllıq görürəm.
Otuz illik işğal dövrü və 2020-ci il müharibəsini yaşamış Azərbaycan açılmanı filtr prinsipi ilə qurur: əvvəl nəzarət, sonra sürət.
Hava limanı belə model üçün ideal nöqtədir. Hər sərnişin biometrik yoxlamadan keçir və onun haqqında qərar ölkə ərazisinə tam daxil olmamışdan əvvəl verilir.
Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunda "OTS Citizens" dəhlizinin açılması sərhədlərin sərt qorunması kursuna zidd olmaz. Əksinə, həmin kursun davamı olar.
Sadəcə dövlət yalnız tam nəzarət etdiyi qapını açır.
Azərbaycanın praktiki üstünlükləri də var. TDT-də şəxsiyyət vəsiqəsi ilə səfər modelini hamıdan əvvəl sınaqdan keçirib. Bütün tərəfdaşları ilə vizasız rejim mövcuddur. Bakı hava limanı Türkiyə, Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında mühüm hava qovşağı rolunu oynayır, Mərkəzi Asiya paytaxtları və Türkiyənin iri şəhərləri ilə birbaşa reyslərə malikdir.
TDT daxili işlər nazirlərinin ikinci toplantısı da məhz Bakıda keçirilmişdi. Çiftçi Astanada həmin görüşü hazırkı mərhələnin başlanğıc nöqtəsi kimi birbaşa qeyd edib.
Ortaq dəhliz üzrə pilot layihə hansısa marşrutda ilk dəfə sınaqdan keçiriləcəksə, mənim qiymətləndirməmə görə, hüquqi baza artıq hazır olduğu üçün ən real istiqamət Bakı-İstanbul xəttidir.
Görünməyən sərhədə aparan beş pillə
Mənim nəslim bunun tam əks prosesini xatırlayır.
1990-cı illərin əvvəllərində Bakı, Alma-Ata və Daşkənd arasında əvvəllər mövcud olmayan sərhədlər cəmi bir neçə ay ərzində yarandı. İlk illərdə isə çox adam haradan və hansı sənədlə keçməli olduğunu belə tam bilmirdi.
Maneə qurmaq həmişə onu sökməkdən daha asandır.
TDT üçün realist ardıcıllıq belə görünür.
İlk mərhələdə iri hava limanlarında vahid standart üzrə xüsusi keçid dəhlizləri yaradıla bilər.
Sonra beş dövlətin hamısı bir-birinin elektron şəxsiyyət vəsiqələrini qarşılıqlı şəkildə tanıya bilər. Bu, Azərbaycan-Türkiyə modelinin digər on ikitərəfli münasibətə də tətbiqi deməkdir.
Üçüncü mərhələdə qısamüddətli qalma qaydalarının uyğunlaşdırılması və sərnişin məlumatlarının əvvəlcədən ötürülməsi mexanizmi qurula bilər.
Dördüncü addım itirilmiş sənədlər, ölkəyə giriş qadağaları və axtarışda olan şəxslər üzrə ortaq məlumat bazasının yaradılmasıdır. Belə baza Türkpolun nəzarəti altında işləməli və şəxsi məlumatların qorunması üzrə aydın qaydalara malik olmalıdır.
Yalnız bundan sonra ayrı-ayrı dövlətlər arasında sistemli yoxlamaların qismən aradan qaldırılması nəzəri olaraq gündəmə gələ bilər.
Hətta o halda belə modelin Avropanı tam kopyalayacağı inandırıcı deyil.
Quru sərhədlərində nəzarət qala, hava limanlarında isə proses demək olar tam avtomatlaşdırıla bilər. TDT vətəndaşı adi beynəlxalq nəzarətdən yox, ayrıca regional nəzarətdən keçə bilər.
Vahid və fasiləsiz ərazisi olmayan bir məkan üçün belə elastiklik zəiflikdən çox üstünlükdür.
Turizm arqumenti də layihəyə əlavə çəki verir.
2024-cü ildə türk məkanına daxil olan ölkələr təxminən 100 milyon beynəlxalq ziyarətçi qəbul edib.
TDT daxilində qarşılıqlı turizmi bəzən aviabiletin qiymətindən çox, səfərin inzibati prosedura çevriləcəyi hissi ləngidir. Səmərqənd-Bakı və ya Bişkek-İstanbul biletini spontan alan adam sərhəddə onu xoşagəlməz sürprizin gözləməyəcəyinə əmin olmaq istəyir.
İnsanların coğrafiyanı psixoloji olaraq yaxın hiss etməsi məhz belə xırda detalların hesabına baş verir. Avropada Şengenin bu effekti bəzən onun iqtisadi təsirindən də güclü oldu.
Bunun üçün institusional baza da tədricən formalaşıb.
TDT 2009-cu ildə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə tərəfindən Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası kimi yaradılıb. Özbəkistan 2019-cu ildə qoşulub. Təşkilat indiki adını 2021-ci ildə alıb.
Bu gün TDT çərçivəsində daxili işlər və ədliyyə nazirləri, gömrük orqanları, mərkəzi banklar, investisiya agentlikləri, məhkəmə şuraları və baş prokurorluqlar arasında əməkdaşlıq mexanizmləri fəaliyyət göstərir.
Türk İnvestisiya Fondunun kapitalı 600 milyon dollara çatdırılıb. Təşkilat rəhbərliyinin məlumatına görə, Türk Ticarət və Sənaye Palataları İttifaqı iki milyondan çox şirkəti birləşdirir.
Amma nə yoxdur, onu da açıq demək lazımdır.
Ortaq viza məcəlləsi yoxdur. Vahid xarici sərhəd yoxdur. SIS-in analoqu və Avropanın Frontex agentliyi ilə müqayisə edilə biləcək fövqəlmilli sərhəd qurumu da mövcud deyil.
Vahid miqrasiya siyasəti, deportasiya, readmissiya və sığınacaq üzrə ortaq qaydalar yoxdur.
Bütün məkan üçün qüvvədə olan vahid şəxsi məlumatların müdafiəsi qanunvericiliyi də mövcud deyil.
Ona görə "beşlik artıq Şengen yaradır" demək dəqiq deyil.
Amma son model hələ hazır deyil deyə baş verənləri əhəmiyyətsiz saymaq da eyni dərəcədə yanlışdır.
Mənim proqnozum: 2030-cu ilə qədər nə baş verəcək
Analitik mövqenin dəyəri yoxlanıla bilən proqnozlarla ölçülür. Ona görə öz ehtimallarımı indidən qeydə alıram.
Çiftçinin Astana hazırlıqlarının hədəfi kimi birbaşa göstərdiyi 2026-cı ilin oktyabrında Ankarada keçiriləcək TDT sammitində liderlər Cinayətkarlıqla Mübarizə Şurasının konsepsiyasını təsdiqləyəcək və yekun bəyannamədə Türkpolun adını çəkəcəklər.
Tam hüquqlu agentliyin yaradılması haqqında təsis sazişi 2027-ci ildən tez imzalanmayacaq. Beş iştirakçının hamısı tərəfindən ratifikasiya isə 2028-ci ildən tez başa çatmayacaq.
TDT vətəndaşları üçün ilk xüsusi dəhlizlər 2027-ci ilin sonunadək ən azı iki hava limanında peyda olacaq. Onlardan biri Bakı hava limanı olacaq.
Şəxsiyyət vəsiqəsi ilə səfər rejimi 2028-ci ilin sonunadək Azərbaycan-Türkiyə cütlüyündən kənara çıxacaq və ən azı daha bir dövlət cütlüyündə tətbiq ediləcək. Ən real namizədlər Türkiyə-Özbəkistan və ya Azərbaycan-Özbəkistan xəttidir.
TDT üzvlərindən hər hansı ikisi arasında sistemli pasport nəzarətinin 2035-ci ilə qədər tam ləğv ediləcəyini gözləmirəm.
Amma burada bir istiqamətdə yanılmağa hazıram: əgər Bakı və Ankarada siyasi iradə bürokratik ətalətdən güclü çıxsa, Azərbaycan-Türkiyə cütlüyü digərlərindən daha sürətlə irəliləyə və "iki sürətli Şengen"in nüvəsinə çevrilə bilər.
Aİİ və Çin qarşısında ayrıca öhdəlikləri olan Mərkəzi Asiya üçlüyünün isə daha yavaş hərəkət etməsi mümkündür.
Bir sual açıq qalır və onun cavabını bildiyimi iddia etməyəcəyəm.
Ankara ümumi məlumat bazasına özü tərəfindən daxil edilən qeydlərin də tərəfdaşlar tərəfindən eyni qaydalar əsasında yoxlanmasına razı olacaqmı?
Üçüncü dəhliz
Bu gün Bakı hava limanının gəliş zalında iki növbə var: biri Azərbaycan vətəndaşları, digəri hamı üçün.
Şüşə kabinədəki sərhədçi pasportu götürür, sərnişinin üzünə baxır, səhifəni skan edir, möhür vurur.
Daşkənddən gələn mühəndislə Lissabondan gələn turist eyni növbədə dayanır və eyni qaydada gözləyir.
Əgər oktyabrda Ankarada sentyabrda Astanada hazırlanan sənədlər imzalansa, bir-iki ildən sonra həmin zalın girişində üçüncü lövhə peyda ola bilər.
Lövhədə üç latın hərfi yazılacaq.
Altında elektron turniket dayanacaq.
Turniket özbək mühəndisin üzünü dörd saniyə ərzində onun şəxsiyyət vəsiqəsinin çipindəki biometrik məlumatla və sərnişinin mövcudluğundan belə xəbərsiz olduğu məlumat bazası ilə tutuşduracaq.
Türkiyəli nazirin Astanada xatırlatdığı Kül Tigin abidəsi çöldə on üç əsrdir dayanır.
Turniketə bu qədər vaxt lazım olmayacaq.
Ona cəmi beş daxili işlər nazirliyinin bir məsələni razılaşdırması kifayətdir: ümumi siyahıya başqasının adını kim və hansı şərtlərlə daxil edə bilər.