Mali səhrasında çalışan on beşə yaxın ukraynalı dron operatoru Moskvaya onun xuntalara satdığı əsas ixrac məhsulunun, təhlükəsizlik zəmanətinin ən həssas yerindən zərbə vurur. Bu ovun da öz qiyməti var: Kiyevin eyni kadrda görünməyə həvəs göstərmədiyi müttəfiqlər.
Malinin şimalında gündüz temperaturu rahatlıqla 43 dərəcəni keçir, gecə isə kəskin aşağı düşür. Qum konnektorlara, filtrlərə, akkumulyatorlara dolur. Su qıtdır. Cəbhədən buraya gətirilmiş on beşə yaxın ukraynalı dron operatorunun bir təsəllisi var: səngərlərdə keçən uzun aylardan sonra nəhayət yerin altında deyil, açıq havada işləyirlər.
Hədəf isə dəyişməyib. Onlar rusların izinə düşüblər.
Ukrayna qrupu əsasən ölkənin şimalındakı tuareqlərə söykənən separatçı Azavad Azadlıq Cəbhəsinin, FLA-nın strukturlarına inteqrasiya olunub. Qarşılarında Pokrovsk və Kupyansk istiqamətində gördükləri rəqibin başqa forması dayanır: Rusiyanın Müdafiə Nazirliyinin Assimi Goitanın hərbi rejimini ayaqda saxlamaq üçün Malidə saxladığı, "Vaqner"in varisi "Afrika Korpusu".
Ukraynalılar öz sözlərinə görə döyüşə birbaşa girmirlər. Təlim keçir, plan qurur, hər əməliyyatı son detalına qədər təhlil edir və tərəfdaşlarının dronlarını uzaqdan idarə edirlər.
Mali səhrası Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin Baş Kəşfiyyat İdarəsinin 2025-ci ilin sonundan etibarən ardıcıl şəkildə böyütdüyü xəritədə sadəcə bir nöqtədir. Qərbi Liviyada dəniz dronları. Sudanda mütəxəssislər. Yaxın Şərq ölkələrində "Şahed"lərə qarşı mübarizə üzrə iki yüzdən çox ekspert.
1991-ci ildən bəri ilk dəfə Ukraynanın xarici siyasətində real döyüş ekspedisiyası elementi yaranıb. Söhbət artıq BMT-nin mavi bayrağı altında uçan sülhməramlı helikopterlərdən getmir. Ukrayna kəşfiyyatındakı mənbə bunu diplomatik bəzəksiz belə ifadə edir: Kiyev dron müharibəsində qazandığı təcrübəni xarici siyasət alətinə çevirir.
On beş nəfər, bir internet xətti və ön cəbhəyə çıxmamaq əmri
Malidəki əməliyyatın mexanizmi sadədir və məhz buna görə effektlidir. Tuareq dronunun görüntüsü internet üzərindən ukraynalı operatora ötürülür. O isə radio əlaqəsi ilə dronu idarə edən yerli döyüşçüyə hara uçmağı, nə etməyi deyir.
"Onlar tapşırığa çıxırlar, sonra yanıma qayıdırlar və biz etdikləri hər şeyi xırdalığınadək təhlil edirik", Malidə işləyən ukraynalı hərbçilərdən biri deyir.
Özü ön xəttə getmir. Rəhbərlikdən belə əmr alıb.
Bu qadağanın səbəbi izaha ehtiyac qoymur. "Afrika Korpusu"nun əlinə keçəcək bir ukraynalı əsir Moskva üçün aylarla istifadə ediləcək təbliğat hədiyyəsinə çevrilərdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının tribunasından tutmuş Rusiya televiziyalarındakı axşam tok-şoularına qədər.
Məsafədən işləyən model Kiyevə minimum risklə nəticə almaq imkanı verir və eyni zamanda Ukrayna kəşfiyyatının 2024-cü ildən fəal istifadə etdiyi inkar payını qoruyur.
Miqyas bir qrupla məhdudlaşmır. GUR-dakı mənbənin sözlərinə görə, əvvəllər Çad, Niger və Burkina-Fasodan döyüşçülər dronlarla işləməyi öyrənmək üçün Maliyə gəliblər. Onların hansı silahlı birləşmələri təmsil etdiyi açıqlanmır. Mənbə bir neçə ukraynalı mütəxəssisin Sudanda da olduğunu bildirir.
Sudan xətti dünən yaranmayıb. 2023-2024-cü illərdə Ukrayna xüsusi təyinatlılarının general Məhəmməd Həmdan Daqalonun "Vaqner"lə əlaqələndirilən Çevik Dəstək Qüvvələrinə qarşı, general Əbdülfəttah əl-Burhanın ordusu tərəfində əməliyyat keçirməsi barədə məlumatlar yayılmışdı.
Kəşfiyyat mənbəsinin dediklərinə müəyyən ehtiyatla yanaşardım. Xüsusi xidmət üçün hər yerdə görünmək faydalıdır. Əməliyyatların geniş coğrafiyası özü-özlüyündə psixoloji təsir yaradır və bu, bütün oyunun mühüm hissəsidir.
Amma əsas epizodların Kiyevdən asılı olmayan sübutları da var: Rusiya Müdafiə Nazirliyinin bəyanatları və aşağıda danışacağımız Afinanın rəsmi etirazı.
Ukraynalıların özləri üçün Afrika əvvəllər malik olmadıqları poliqona çevrilib.
"Toz və istilik texnikanı daha tez sıradan çıxarır. Filtrlər, soyutma, elektronikanın qorunması, batareyalar, hər şey tamam başqa rejimdə işləyir və ciddi uyğunlaşdırma tələb edir", eyni operator deyir.
Müharibənin xarakteri də fərqlidir. Ukraynada yüksək intensivlik, kütləvi zərbələr və fasiləsiz təzyiq var. Saheldə isə müharibə nəhəng ərazilərdə manevr, pusqu, marşrutlara nəzarət, kiçik qruplar və ərazini yaxşı tanımaq üzərində qurulub.
Ukraynalı hərbçinin formulu istənilən analitik hesabatdan daha dəqiq səslənir: "Biz onlara taktika öyrədirik, onlar bizə sağ qalmağı və döyüşməyi".
Sahel kreditlə: Moskva Afrikanı necə alırdı və məhsul niyə qüsurlu çıxdı
Səhrada on beşə yaxın ukraynalının Moskvada niyə belə əsəb yaratdığını anlamaq üçün altı il geri qayıtmaq lazımdır.
2020-ci ilin avqustunda mali zabitləri prezident İbrahim Bubakar Keytanı devirdilər. 2021-ci ilin mayında ikinci çevrilişlə işi tamamladılar. Sonra domino effekti başladı: 2022-ci ilin yanvar və sentyabrında Burkina-Fasoda iki çevriliş, 26 iyul 2023-cü ildə isə Nigerdə Məhəmməd Bazumun devrilməsi.
Xuntalar kəməri Seneqaldan Çad gölünə qədər uzandı.
Hamısı legitimliyini bir tezis üzərində qururdu: Fransa cihadçılarla bacarmadı və getməlidir.
2014-cü ilin avqustunda başlayan və ən böyük dövründə təxminən beş min hərbçini əhatə edən "Barxan" əməliyyatı 2022-ci ilin avqustuna qədər Malidə dayandırıldı. 19 fevral 2022-ci ildə minlərlə Bamako sakini Parisin çıxmaq qərarını küçələrdə bayram edirdi.
Ardınca BMT missiyası da dağıldı. Təhlükəsizlik Şurasının 30 iyun 2023-cü il tarixli 2690 saylı qətnaməsi təşkilatın tarixində ən təhlükəli sülhməramlı əməliyyatlardan biri sayılan və üç yüzdən çox "mavi dəbilqəli"nin həyatına başa gələn MINUSMA-nı bağladı.
2024-cü ilin yanvarında xunta on ilə yaxın tuareq şimalını böyük müharibədən saxlayan 2015-ci il Əlcəzair razılaşmasını birtərəfli qaydada ləğv etdi.
Boşluğu Rusiya doldurdu.
"Vaqner" Malidə 2021-ci ilin dekabrında peyda oldu. Yevgeni Priqojinin modeli maksimum kommersiya xarakterli idi: rejimin təhlükəsizliyi müqabilində pul və yeraltı sərvətlərə çıxış.
Rusiya Parisin də, Vaşinqtonun da təklif edə bilmədiyini satırdı: seçki, mülki hakimiyyətə keçid müddəti barədə sual vermədən hakimləri qorumaq.
Malililər bu xidmətin qiymətini tez öyrəndilər. BMT-nin İnsan Hüquqları İdarəsinin hesabatına görə, 2022-ci ilin martının sonunda Mura şəhərində Mali hərbçiləri və xarici personal azı 500 nəfəri öldürmüşdü.
Priqojinin 23-24 iyun 2023-cü il qiyamı və həmin ilin 23 avqustunda təyyarə qəzasında ölməsi lövhəni dəyişdi, mahiyyəti yox.
Moskva Afrika şəbəkəsini dövlətləşdirdi, Müdafiə Nazirliyinin və nazir müavini Yunus-Bek Yevkurovun nəzarətinə verdi və ona "Afrika Korpusu" adı verdi. Adın Rommelin tank korpusuna açıq eyhamı da diqqətdən qaçmır.
2025-ci ilin iyununda "Vaqner" Malidə missiyasını başa vurduğunu elan edib getdi, korpus isə qaldı.
Malinin əsas ixrac məhsullarından olan qızıl sxemin mərkəzində qaldı. Xunta 2025-ci ildə Kanadanın Barrick şirkətinə məxsus Loulo-Gounkoto mədənini müvəqqəti dövlət idarəçiliyinə keçirdi və Bamako yaxınlığında Rusiyanın Yadran şirkəti ilə birlikdə qızıl emalı zavodunun təməlini qoydu.
Jurnalistikaya Sovet İttifaqının son illərində başlayanlar üçün bu konstruksiya bezdirəcək qədər tanışdır. Moskva o zaman da Anqolaya, Efiopiyaya, Mozambikə, Cənubi Yəmənə "beynəlmiləl borc" adı ilə hərbi müşavirlər göndərirdi.
Fərq ondadır ki, sovet rejimi heç olmasa öz ideologiyasına inanırdı. İndiki "Afrika Korpusu" isə müqavilədən başqa heç nəyə inanmır.
Qərbi Afrikadakı müstəqil münaqişə monitorinq mərkəzlərindən birinin analitiki vəziyyəti romantikasız təsvir edir: rus qüvvələri Mali rejimi üçün həyati dayağa çevrilib və onun fikrincə, daha dərin çökmənin, hətta Bamako hakimiyyətinin süqutunun qarşısını almağa kömək edib.
Asılılıq qarşılıqlıdır. Xunta olmasa, Moskvanın Malidə işi yoxdur. Kreml də bunu yaxşı anlayır.
Ukrayna zərbəsinin məntiqi buradan doğur.
Rusiya Afrikada etibarlılıq satır. Rusiyanın hər bir karvanı üsyançıların istehzalı qışqırıqları altında bazanı tərk etdikcə bu məhsulun qiyməti bütün qitədə, Bangidən Uaqaduquya qədər aşağı düşür.
2024-cü ilin dekabrında Bəşər Əsədin Moskvaya qaçması və Rusiyanın Xmeymimlə Tartusdakı bazalarının Dəməşqin yeni hakimiyyətindən asılı vəziyyətə düşməsi Afrika paytaxtlarında diqqətlə izlənildi.
Cənubi Qafqaz üçün də bu dərs yeni deyil: illərlə KTMT-yə arxalanan Ermənistan 2024-cü ilin fevralında blokda iştirakını dondurdu və Moskvanın müttəfiqlik zəmanətlərinin əksər hallarda kağız üzərində qaldığı qənaətinə gəldi.
Kidal: federal kanalların göstərmədiyi alçalma
Kiyevə qarşı ilk ittihamlar 2024-cü ilin yayında səsləndi.
İyulun sonunda Əlcəzair sərhədində, Tinzaouaten yaxınlığında tuareq üsyançıları silahlılarla birlikdə "Vaqner" və Mali ordusunun kolonunu darmadağın etdilər. Müxtəlif hesablamalara görə rusların itkisi onlarla ölçülürdü. Bu, Priqojinin özəl ordusunun Afrika tarixində ən ağır məğlubiyyəti idi.
GUR nümayəndəsi Andrey Yusov açıq şəkildə bildirdi ki, üsyançılar zərbə üçün lazım olan məlumatı əldə etmişdilər.
Reaksiya dərhal gəldi.
4 avqust 2024-cü ildə Mali Ukrayna ilə diplomatik münasibətləri kəsdi. 6 avqustda Niger də eyni addımı atdı. Sahel Dövlətləri Alyansının üç xuntası BMT Təhlükəsizlik Şurasına müraciət edib Kiyevi terrorizmi dəstəkləməkdə günahlandırdı.
Seneqal Ukrayna səfirliyinin yaydığı videomüraciətə görə Kiyevin səfirini izahat üçün çağırdı. Daha sonra Ukrayna üsyançılarla ciddi əməkdaşlıq etdiyini inkar etdi və mövzu bir müddət kölgəyə çəkildi.
Kidal onu yenidən gündəmə gətirdi.
Bu şəhərin simvolik çəkisini şişirtmək mümkün deyil. Tuareq şimalının paytaxtı on ildən çox Bamako hakimiyyətindən kənarda qalmışdı. 14 noyabr 2023-cü ildə Mali ordusu və "Vaqner" şəhəri hücumla götürdü.
Xunta bunu hakimiyyətinin ən böyük qələbəsi kimi qeyd etdi.
Otuz ay sonra həmin qələbə faktiki olaraq sıfırlandı.
25 aprel 2026-cı ildə, sübhə az qalmış FLA və "Əl-Qaidə" ilə bağlı "Camaat Nusrat əl-İslam vəl-Muslimin", JNIM qruplaşması Bamako ətrafından Kidala qədər hədəflərə eyni vaxtda hücum etdi.
Mali 2012-ci ildən, cihadçılar və separatçıların bütün şimalı ələ keçirib Fransanın hərbi müdaxiləsinə səbəb olmasından bəri belə miqyaslı hücum görməmişdi.
Partlayıcı ilə doldurulmuş avtomobil Bamako şəhərindən 15 kilometr aralıdakı Kati qarnizonunda müdafiə naziri general Sadio Kamaranın iqamətgahına hücum etdi. Goitanın özü də həmin şəhərdə yaşayır.
Rusiyada hərbi akademiyanı bitirmiş və Malinin Moskva istiqamətinə dönüşünün əsas memarı sayılan Kamara xəstəxanada öldü. Onunla birlikdə ikinci həyat yoldaşı və iki nəvəsi də həlak oldu.
Ertəsi gün Mali ordusu və "Afrika Korpusu"nun kolonu Kidaldakı keçmiş MINUSMA düşərgəsinin qapısı qarşısında toplandı və rusların məhv etməyə gəldiyi üsyançıların müşayiəti ilə şəhəri tərk etdi.
Tuareq nümayəndəsi təsdiqlədi ki, Mali ordusu və rus müttəfiqlərinin ikinci düşərgəni tərk etməsi barədə razılıq əldə olunub.
27 apreldə korpus geri çəkildiyini etiraf etdi və bunu Mali rəhbərliyi ilə birgə qərar adlandırdı.
Kidaldan sonra hökumət qüvvələri və ruslar Agelhok, Tessalit, Tessit və Ber şəhərlərini də tərk etdilər. Tuareq döyüşçülərinin geri çəkilən rus zirehli maşınlarına istehza etdiyi videolar frankofon internet məkanında sürətlə yayıldı.
İtki rəqəmləri arasında uçurum var.
Mali ordusu 200-dən çox silahlının öldürüldüyünü bildirirdi. "Afrika Korpusu" isə 2500-dən çox döyüşçünün məhv edildiyini açıqladı və hücum edənlərin sayını 10-12 min nəfər qiymətləndirdi.
Düşmən nə qədər böyük göstərilsə, geri çəkilmə bir o qədər asan izah olunur. Rusiya hərbi mətbuat xidmətləri bu hesab üsulunu çoxdan mənimsəyib.
4 iyulda hücumlar yenidən başladı və Anefis ətrafında yeni döyüşlər getdi.
Rusiya Müdafiə Nazirliyi uğursuzluğun izahını da tez tapdı: guya hücumdan əvvəl üsyançıları ukraynalı və avropalı muzdlu təlimatçılar hazırlayıb.
Bu bəyanata Moskvanın marağını nəzərə alaraq yanaşmaq lazımdır. Rusiya üçün məğlubiyyəti öz zəifliyi ilə deyil, xarici müdaxilə ilə izah etmək həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bununla yanaşı, Malidə işləyən ukraynalı operator ukraynalıların Kidalın alınmasında üsyançılara yardım etdiyini təsdiqləyib.
Nadir hallardan biridir ki, qarşı tərəfin təbliğatı ilə hadisə iştirakçısının etirafı mahiyyətcə üst-üstə düşür.
Kidalın əsas dərsi texnoloji dərsdir.
Saheldə hələ də əsasən pikaplara minmiş, atıcı silahlarla silahlanmış piyadalar döyüşür. Dronları hamıdan əvvəl mənimsəyən tərəf qeyri-mütənasib üstünlük qazanır.
Müşahidəçilərin məlumatına görə, FLA hələ 2025-ci ildə dronla hökumət helikopterini vurmuşdu. Rusiya cavab olaraq FPV dronları gətirməyə başladı, amma üsyançılar artıq səpələnməyi və relyefdə gizlənməyi öyrənmişdilər.
Azərbaycan 2020-ci ilin payızında, 44 gün ərzində pilotsuz sistemləri kiçik hesab edən ordunun hansı vəziyyətə düşə biləcəyini bütün dünyaya göstərdi.
Sahel indi eyni kursu keçir. Sadəcə daha sürətli və ukraynalıların metodikası ilə.
Birgə şəkil çəkdirmək istəmədiyin müttəfiq
Hekayənin ən narahat hissəsi burada başlayır və bundan yan keçmək fikrim yoxdur.
FLA 2024-cü ilin sonunda, ordu və "Vaqner" şimal şəhərlərini yenidən ələ keçirdikdən sonra yaradılan tuareq və ərəb silahlı qruplarının separatçı koalisiyasıdır. İdeoloji baxımdan cihadçılıqdan uzaqdır və Azavadın müstəqilliyini hədəf elan edir.
Amma 2026-cı ilin aprelində FLA ilə JNIM əməliyyatlarını koordinasiya etdiklərini açıq şəkildə etiraf etdilər. Gao və Kidaldakı döyüşlərdə onların silahlıları çiyin-çiyinə vuruşdu.
Tuareq İyad aq Qalinin rəhbərlik etdiyi JNIM isə "Əl-Qaidə"nin yerli qoludur.
Sahel artıq bir neçə ildir dünyada terrorun ən çox insan öldürdüyü bölgə sayılır. FLA-ya istənilən yardım dolayı yolla onun müttəfiqini də gücləndirir. Ukraynalılar bunu başa düşür.
"Mədəniyyət və din fərqlidir, amma sizi eyni axmaqlar vuranda ideoloji fərqlər ikinci plana keçir", Ukrayna kəşfiyyatındakı mənbə deyir.
Malidəki operator daha açıq danışır. O, üsyançıların bir hissəsini radikallar, qəfil havaya atəş açmağa və proqnozlaşdırılması çətin davranışa meyilli adamlar adlandırır.
Onun sözlərinə görə, bəzi şeyləri görməzdən gəlmək emosional baxımdan ağırdır.
Bu, əqidə ortaqlığı deyil.
Səhrada bağlanmış məcburi nikahdır.
Moskva bu zəiflikdən maksimum istifadə edir. Rusiya tərəfi əvvəllər ukraynalıları Malidə mülki əhaliyə qarşı qırğınlarda iştirakda ittiham edib. Kiyev ittihamları rədd edir.
Beynəlxalq insan hüquqları təşkilatlarından biri 2026-cı ilin yayında iki hesabat dərc edib və Mali ərazisində Rusiya hərbçilərini dinc sakinlərin öldürülməsində günahlandırıb. Üçüncü hesabatda isə aprel eskalasiyası zamanı münaqişənin bütün birbaşa iştirakçılarının mülki əhaliyə qanunsuz zərbələr endirdiyi bildirilib.
Həmin hesabatda Ukraynanın adı çəkilmir.
Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov avqust ayında jurnalistlərə "Afrika Korpusu"nun yalnız qanuni hökumətlərin rəsmi müraciəti əsasında və hüquqi çərçivədə fəaliyyət göstərdiyini deyib.
Çevriliş yolu ilə hakimiyyətə gələn bu hökumətlərin qanuniliyini isə Moskvada müzakirə etməyi sevmirlər.
Aydın məsələni etiraf etmək lazımdır.
Əgər sonda Bamako süqut etsə və ya xunta JNIM-lə hakimiyyəti bölüşməyə məcbur qalsa, Kiyev Qərb paytaxtlarının və Sahellə həmsərhəd Qvineya körfəzi ölkələrinin ən çox qorxduğu ssenariyə dolayı töhfə vermiş olacaq.
Bəzi tədqiqatçılar artıq JNIM-in təkamülünü Suriyadakı "Heyət Təhrir əş-Şam"la müqayisə edirlər. Həmin təşkilat da qlobal cihaddan ərazi idarəçiliyinə və praqmatik siyasətə keçmişdi.
JNIM aprel hücumundan sonra hətta rusları xuntanı dəstəkləməkdən imtina etməyə çağırdı və əvəzində "gələcəkdə yaxşı münasibətlər" vəd etdi.
Malidə də belə transformasiya baş verəcəkmi, heç kim bilmir.
Kiyev nəticəsi illər sonra ölçüləcək mərc edir. Uduzmağın qiyməti isə çox tez üzə çıxa bilər.
Körfəz üzərində "Şahed"lər: Ukrayna əsas hərbi biliklərini necə ixrac etdi
Afrika istiqaməti məqbulun sərhədində balanslaşdırırsa, Yaxın Şərq Kiyevə xalis qazanc gətirdi.
2026-cı ilin fevralının sonunda ABŞ və İsrail İranla müharibəyə başlayanda Tehran regiondakı Amerika obyektlərinə və müttəfiqlərinə zərbələrlə cavab verdi.
Mövcud məlumatlara görə, yalnız Fars körfəzi ölkələrinə 4000-dən çox "Şahed" buraxıldı. Martın 26-na qədər Körfəz ölkələrində 25 nəfər həlak olmuşdu.
Monarxiyalar üçün bu, şok idi.
Amerikanın Patriot və THAAD sistemləri ballistik raketlərə qarşı yaradılıb. Onlarla ucuz dronu vurmaq top ilə sərçə ovuna çıxmağa bənzəyir. Üstəlik, həmin "sərçə" raketdən dəfələrlə ucuz başa gəlir.
Ukrayna həmin vaxta qədər başqa heç bir ölkədə olmayan təcrübə toplamışdı.
Ukrayna tərəfinin məlumatına görə, yalnız ötən qış Rusiya ölkəyə 19 mindən çox dron buraxıb. Onların böyük hissəsi İran istehsalı "Şahed"in Rusiyada "Geran" adı alan modifikasiyaları olub.
Volodimir Zelenski sürətlə hərəkət etdi.
Onun sözlərinə görə, Səudiyyə Ərəbistanı da daxil olmaqla bir neçə Yaxın Şərq ölkəsinə dronlarla mübarizə üzrə 200-dən çox ukraynalı mütəxəssis göndərildi. Mənbələr ən azı beş dövlətdən danışır.
BƏƏ-də çalışmış ukraynalı hərbçi birgə ekipajları belə təsvir edirdi: yerli hərbçilər onların yanında gedir və ukraynalıların hər hərəkətini təkrarlayırdılar.
26 martda Ciddədə Zelenski və vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanın görüşündən sonra Ukraynanın Körfəz ölkəsi ilə ilk təhlükəsizlik əməkdaşlığı sazişi imzalandı.
Ardınca Qətər və BƏƏ ilə oxşar onillik razılaşmalar meydana çıxdı.
"Bu gün ekspertiza baxımından heç kim Ukrayna qədər kömək edə bilməz", Zelenski səfərin yekununda dedi.
Məsələnin iqtisadiyyatı ənənəvi hava hücumundan müdafiə sistemi üçün dağıdıcı müqayisə yaradır.
Ukrayna tərəfi qiyməti təxminən 10 min dollar olan tutucu dronlardan danışır. "Şahed"in qiyməti isə 130 min dollara çata bilir.
Neft infrastrukturunu qoruyan Ər-Riyad və Əbu-Dabi üçün bu hesab istənilən siyasi bəyanatdan daha vacibdir.
Kiyevin siyasi qazancı isə daha böyükdür.
Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ illərlə Moskva ilə praqmatik münasibətlər saxlayıb, OPEC+ çərçivəsində neft hasilatını koordinasiya edib və Rusiya-Ukrayna əsir mübadilələri üçün platforma olub.
İndi Körfəz ölkələri İran-Rusiya tandeminin müharibə ixrac etdiyini, Ukraynanın isə ondan müdafiə təklif etdiyini öz təcrübələrində görüblər.
Kiyev əvəzində razılaşmalar paketi və sursat tədarükü vədləri alıb.
Bu vədlərin nə qədərinin reallaşacağını yalnız bir-iki ildən sonra görəcəyik.
Lefkada sahillərində yüz kiloqram partlayıcı
7 may 2026-cı ildə yunan balıqçılar Lefkada adasının qərb sahillərində qəribə qara kater gördülər.
Bu, Ukraynaya məxsus heyətsiz dəniz aparatı idi. Yunan mediasının məlumatına görə, "Kozak Mamay" modeli və göyərtəsində təxminən yüz kiloqram partlayıcı vardı.
Görünür, aparat operatorlarla əlaqəni itirmiş və İon dənizində sürüklənərək NATO və Aİ üzvü olan Yunanıstanın ərazi sularına daxil olmuşdu.
Yunanıstanın müdafiə naziri Nikos Dendias bildirdi ki, Ukrayna Afinadan "çox böyük üzr" istəməlidir.
İyunun 3-də Afina Kiyevə rəsmi etiraz notası göndərdi.
"Ukraynanın özünümüdafiə hüququ belə hərəkətləri əsaslandıra bilməz", sənəddə deyilirdi.
Notanın məzmununu Yunanıstan Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Lana Zoxiu açıqlamışdı.
Afina Aralıq dənizində qalan bütün döyüş dronlarının yığışdırılmasını tələb etdi.
İyunun 5-də Ukrayna XİN nümayəndəsi Georgi Tixiy üzr istədi, amma məsuliyyəti müharibəni başladan və "kölgə donanması"ndan istifadə edən Rusiyanın üzərinə qoydu.
GUR-dakı mənbənin sözlərinə görə, aparat 2025-ci ilin sonundan Liviyanın şimal-qərbində işləyən ukraynalı operatorların nəzarətindən çıxıb.
Oradakı ukraynalı dəniz dronu operatorlarından biri bölməsinin Misuratadakı beynəlxalq hərbi bazadan "kölgə donanması"na hücumlar üçün start meydançası kimi istifadə etdiyini və əvəzində yerli qüvvələrə təlim keçdiyini deyib.
Kiyev bu mövcudluğu rəsmi təsdiqləmir, amma məsələ artıq hamının bildiyi sirrə çevrilib.
Fransız jurnalistləri yazda Liviya mənbələrinə istinadla ölkənin qərbində üç nöqtədə 200-ə yaxın ukraynalı zabit və ekspertin fəaliyyət göstərdiyini yazırdılar. Onların Tripolidə Əbdülhəmid Dibeybənin Milli Birlik Hökumətinin razılığı ilə işlədiyi bildirilirdi.
Bu rəqəm təsdiqlənməyib və mən onu mümkün qiymətləndirmənin yuxarı həddi kimi qəbul edərdim.
Bu işin nəticələri gəmiçilik xəritələrində görünür.
19 dekabr 2025-ci ildə dronlar Oman bayrağı altında üzən Qendil tankerini Liviya sahillərindən təxminən 250 kilometr, Ukraynadan isə 2000 kilometrdən çox məsafədə vurdu.
2026-cı ilin martının əvvəlində Sirte yaxınlığında Murmanskdan Port-Səidə təxminən 62 min ton mayeləşdirilmiş qaz daşıyan Rusiyanın Arctic Metagaz qazdaşıyan gəmisində partlayış oldu və yanğın başladı.
Heyətin 30 üzvünün hamısı xilas edildi. Yanmış gəmini Liviya Milli Neft Korporasiyası İtaliyanın Eni şirkəti ilə birlikdə ekoloji fəlakətin qarşısını almaq üçün Zuvaraya dartdı.
Moskva Ukraynanın dəniz dronlarını ittiham etdi. Kiyev susdu.
Liviyadakı konfiqurasiya güzgü effekti yaradır.
Ölkənin şərqinə marşal Xəlifə Haftar nəzarət edir. Rusiya hərbçiləri 2019-cu ildən əl-Hadim və əl-Cufra aviabazalarında mövcuddur. Əsədin süqutundan sonra Moskvanın Suriyadakı logistikasının bir hissəsinin də buraya köçürüldüyü barədə çoxsaylı məlumatlar var.
Tripoli və Misuratanın daxil olduğu qərb hissə Türkiyəyə meyllidir. Ankara hərbçiləri 2019-cu il razılaşmasına əsasən oradadır.
Ukraynalılar parçalanmış ölkədə Haftarın qarşı tərəfində mövqe tutublar.
Amma açıq qalan bir sual var: Ukrayna qrupu Misuratadan Ankaranın xəbəri olmadan işləyə bilərdimi?
Liviya əməliyyatının məqsədi aydındır.
Sahibliyi qaranlıq, rahat bayraqlar altında üzən və müxtəlif hesablamalara görə min gəmidən çox olan "kölgə donanması" sanksiyalar şəraitində Rusiya büdcəsinin qan dövranı sistemi olaraq qalır.
Tankerə hər zərbə sığorta tariflərini artırır və Rusiya neftinə tətbiq olunan endirimi böyüdür.
Problem ondadır ki, Aralıq dənizi Qara dəniz deyil.
Yunanıstan və İtaliya üçün bu hövzə ilk növbədə turizm və ticarət gəmiçiliyidir. Cənubi Avropa paytaxtlarının səbri isə sonsuz deyil.
Kim qazanır, hesabı kim ödəyir
Kiyev eyni anda bir neçə dividend əldə edir.
Təhlükəsizlik istəyən yox, təhlükəsizlik ixrac edən dövlət statusu.
Heç bir Qərb poliqonunun təkrarlaya bilməyəcəyi ekstremal şəraitdə texnikanı sınaqdan keçirmək imkanı.
Rusiyanın özünü toxunulmaz hiss etdiyi istiqamətlərdə ona təzyiq aləti.
Körfəzin pullarına və müdafiə büdcələrinə çıxış.
GUR-un keçmiş rəhbəri Kirill Budanov hələ 2023-cü ildə Ukraynanın tam qələbəsinə qədər rusları dünyanın hər yerində məhv edəcəklərini demişdi.
2026-cı il yanvarın 2-də Zelenski onu istefa verən Andrey Yermakın yerinə Prezident Ofisinin rəhbəri təyin etdi.
Sentyabrın əvvəlində Budanov hərbi kəşfiyyatı ölkənin maraqlarını dünyanın hər yerində, Rusiyadan Afrikaya qədər kostyumda da, kamuflyajda da qoruduğuna görə yenidən təriflədi.
Belə keçmişi olan şəxsin indi prezident aparatına rəhbərlik etməsi təsadüfi detal deyil.
Ekspedisiya xətti ayrı-ayrı idarələrin macərasından dövlət strategiyasının elementinə çevrilib.
Rusiya isə rəsmi məlumatlarda görünəndən daha çox şey itirir.
Kidal 2019-cu ildə Soçidə keçirilən ilk "Rusiya-Afrika" sammitindən bəri qurulan reputasiyaya zərbə vurdu.
"Kölgə donanması" birbaşa maliyyə itkisi verir.
Kreml Ukrayna cəbhəsində ordusu Donbasın "qala kəməri"nə təzyiq etdiyi bir vaxtda məhdud resurslarını daha bir əməliyyat teatrına bölməyə məcbur qalır.
Moskva buna baxmayaraq geri çəkilmir.
2026-cı ilin sentyabrında "Rosoboroneksport" Misirin Əl-Alameyn şəhərindəki aviasiya sərgisinə yeni raket və dronlar gətirdi. Agentliyin rəhbəri Aleksandr Mixeyev onları Afrika və Yaxın Şərqdə real döyüşlərdə sınanmış məhsul kimi təqdim edirdi.
Hər iki tərəf qitəni eyni vaxtda həm poliqona, həm vitrinə çevirib.
Afrika xuntaları öz seçimlərinin tələsinə düşüb.
Fransadan və BMT-dən imtina edərək Kidalı saxlaya bilməyən tərəfdaşa güvəndilər. İndi isə təşviş içində yeni himayədarlar axtarırlar.
Bamako Türkiyə dronlarının alışını genişləndirir. 2026-cı ilin fevralında Mali baş naziri İranın yeni səfiri ilə hərbi-texniki əməkdaşlığı müzakirə edib.
İroniya ondadır ki, Türkiyə dronları xuntanın tərəfində döyüşür, Ukrayna metodikası isə onun rəqiblərinin tərəfində işləyir. Halbuki Ankara və Kiyev yaxın tərəfdaş olaraq qalırlar.
Əlcəzair baş verənləri artan narahatlıqla izləyir.
Tinzaouaten birbaşa sərhəddə yerləşir. Tuareq əlaqələri sərhədin hər iki tərəfinə keçir. Əlcəzairlə Bamako arasındakı münasibətlər 2025-ci ilin yazından, Əlcəzair hərbçiləri Mali dronunu vurduqdan və Sahel Dövlətləri Alyansı ölkələri səfirlərini geri çağırdıqdan sonra gərgindir.
Əlcəzair üçün cihadçı elementlərin də olduğu silahlı tuareq şimalı, pilotları kim öyrədirsə öyrətsin, birbaşa milli təhlükəsizlik təhdididir.
Yunanıstan və İtaliya risk hesabını ödəyir.
Körfəz ölkələri isə əksinə, ucuz və effektli müdafiə qazanır.
ABŞ Amerika əsgərlərinə ehtiyac duymadan Moskva ilə ərəb monarxiyaları arasında məsafəni artıran müttəfiq əldə edir.
Növbəti mərhələ: 2027-ci ilin yayınadək dörd ssenari
Birinci ssenari institutlaşmadır.
Kiyev qeyri-rəsmi ezamiyyətləri Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və BƏƏ ilə imzalanmış sazişlərin nümunəsi əsasında dövlətlərarası razılaşmalara çevirir.
Potensial namizədlər bəllidir: sərhədlərində Rusiya mövcudluğundan narazı Afrika ölkələri və Moskvanın vətəndaş müharibəsində tərəflərdən birini dəstəklədiyi dövlətlər.
Mənim proqnozum budur: 2026-cı ilin sonuna qədər Ukrayna Afrikada ən azı bir dövlətlə yeni müdafiə sazişi imzalayacaq. Açıq mətndə dronlardan bəhs edilməməsi mümkündür.
İkinci ssenari Rusiyanın əks-zərbəsidir.
Moskva Sahel Dövlətləri Alyansındakı tərəfdaşları vasitəsilə BMT və Afrika İttifaqında Ukraynaya qarşı yeni qınaq dalğası yaratmağa çalışır, terrorizmə yardım ittihamını ön plana çıxarır və paralel şəkildə ukraynalı təlimatçıları hədəf almağa başlayır.
Saheldə ələ keçirilən və ya öldürülən ilk ukraynalı Kreml üçün bütün Afrika kampaniyasının ən qiymətli qənimətinə çevriləcək.
Kiyev də bunu hamıdan yaxşı anlayır.
Üçüncü ssenari Malidə çöküşdür.
Goita xuntası dağılsa və ya JNIM-lə razılaşmağa məcbur qalsa, Rusiya Saheldəki vitrininin birini itirəcək, Ukrayna isə son dərəcə narahat bir sualla üz-üzə qalacaq: əslində kimin qələbəsinə kömək edib?
Rejimin yaxın aylarda qəfil dağılma ehtimalını yüksək hesab etmirəm. Korpus şimalı buraxaraq qüvvələrini Bamakonun müdafiəsində cəmləyib və faktiki olaraq əraziyə qarşı hakimiyyətin sağ qalmasını seçib.
İkinci proqnozum: 2026-cı ilin sonuna qədər "Afrika Korpusu" Kidala qayıtmayacaq.
Dördüncü ssenari müttəfiqlərin əyləc basmasıdır.
Lefkada insidenti göstərdi ki, Avropanın Aralıq dənizi istiqamətində səbri məhduddur.
İtaliya və ya Malta sahillərində daha bir idarəetmədən çıxmış döyüş dronu peyda olsa, xüsusən insan itkisi baş versə, Brüssel və Vaşinqton Kiyevdən Qara dənizdən kənardakı dəniz ovunu dayandırmağı tələb edə bilər.
Üçüncü proqnozum: Ukrayna ən azı 2027-ci ilin yayınadək Liviyadakı mövcudluğunu rəsmi təsdiqləməyəcək. Çünki istənilən təsdiq onu Aralıq dənizi qonşularının iddiaları qarşısında daha həssas edəcək.
Reallıq, böyük ehtimalla, bu dörd ssenarinin müxtəlif elementlərini birləşdirəcək.
İkinci düşərgə
Kidalın kənarındakı düşərgə otuz ay ərzində üç dəfə sahib dəyişib.
2023-cü ilin payızında BMT sülhməramlıları oranı tərk etdilər.
Sonra düşərgəyə "Vaqner", daha sonra isə Kidalı Mali dövlətinin geri dönüş simvolu elan edən "Afrika Korpusu" yerləşdi.
26 aprel 2026-cı ildə Rusiya kolonu həmin qapılardan tuareqlərin müşayiəti ilə çıxdı.
Bu gedişi Rusiya hərbi müxbirləri yox, qaliblər çəkirdi.
Rusiya on ilə yaxın Afrikada bir məhsulun satışı üzərində biznes qurmuşdu: Moskva arxandadırsa, rejimin yıxılmayacağı zəmanəti.
Noutbuk və radiostansiya ilə işləyən on beşə yaxın ukraynalı bu məhsulu məhv etmədi.
Satıcı üçün daha pisini etdi.
Hamının gözü qarşısında malın qüsurlu olduğunu göstərdi.
Kiyev də bunun əvəzini öz valyutası ilə, reputasiyası ilə ödəyir. İllərlə Qərbin gözündə qaydalara əməl edən qurban obrazını formalaşdırmağa sərf etdiyi reputasiya ilə.
Səhrada qaydalar başqadır.
Kidalın şimalında haradasa indi bir tuareq dronu havaya qalxır. Kamerasından gələn görüntü internetlə ön cəbhəyə getmək hüququ olmayan ukraynalı operatora ötürülür.
24 fevral 2022-ci ildə Xarkov yaxınlığındakı sərhəddə başlayan müharibə artıq heç bir xəritəyə sığmır.