Genuya arxivləri və Venesiya salnamələri göstərir ki, Böyük Coğrafi Kəşflər dövründən iki yüz il əvvəl Azərbaycan İslam dünyasının ucqarı deyil, Konstantinopolun taleyinin həll olunduğu əsas qovşaqlardan biri idi.
1264-cü il dekabrın 10-da Təbrizdə venesiyalı tacir Pyetro Vioni vəsiyyətnaməsini tərtib etdi. Bartolomeo Çekketti sonradan bu sənədi "Testamento di Pietro Vioni veneziano fatto a Tauris" adı ilə nəşr etdi. Sənədin mövcudluğu belə, orta əsr ticarətinin coğrafiyası barədə oturuşmuş təsəvvürləri alt-üst etməyə kifayətdir.
Vioni Təbrizdən ötəri keçən səyyah deyildi, şəhəri həmvətənlərini əyləndirmək üçün yol qeydlərində təsvir etmirdi. O, Təbrizdə yaşayır, alver edir, Avropa parçalarına sahib olur və əmlakı üzərində elə sərəncam verirdi ki, sanki yad ölkədə uzun müddət məskunlaşmağa hazırlaşmışdı. XIII əsr üçün bu, nadir hal idi. Avropalı tacirlər adətən Levant limanlarında vasitəçilərlə işləyir, İran və Azərbaycan coğrafiyasının dərinliklərinə getmirdilər. Təbriz isə istisna olmuşdu.
Bu istisnanın səbəbini anlamaq o deməkdir ki, orta əsr dünyasının periferiyası sayılan bu bölgənin niyə üç əsrə yaxın Genuya, Venesiya, Roma papalığı, Fransa və İngiltərə saraylarının diqqət mərkəzində qaldığını da anlayaq.
Bağdaddan sonrakı dünya: Təbriz niyə yolayrıcına çevrildi
Bu marağın miqyasını dərk etmək üçün onun hansı geosiyasi şəraitdə yarandığını yada salmaq lazımdır. 1258-ci ildə Hülakü xanın monqol qoşunları Bağdadı ələ keçirib Abbasilər xilafətinə son qoydu. İran, İraq, Cənubi Qafqaz və Anadolunun bir hissəsini əhatə edən torpaqlarda paytaxtı Təbriz olan Elxanilər dövləti yarandı.
Yeni dövlət çox keçmədən Məmlük Misiri ilə uzunmüddətli qarşıdurmaya başladı. Söhbət Suriya, Levant və Aralıq dənizinə çıxan ticarət yollarına nəzarət uğrunda mübarizədən gedirdi. Məhz bu qarşıdurma onilliklər boyu Elxanilərin xarici siyasətinin əsas xəttini müəyyənləşdirdi. Məmlükləri təkbaşına məğlub etməyin çətinliyini görən elxanlar XIII əsrdə səlibçi ruhunu hələ tam itirməmiş Latın Avropasında sistemli şəkildə müttəfiq axtarırdılar.
Hələ Arqunun atası Abaqa xan Roma papalığına elçilər göndərir, 1274-cü ildə keçirilən İkinci Lion Kilsə Məclisi çərçivəsində danışıqlarda iştirak edirdi. Ortaq düşmən, qarşılıqlı iqtisadi maraq və artıq formalaşmış diplomatik təmas ənənəsi məhz bu zəmin üzərində Təbrizdə italyan koloniyasının, onun ardınca isə sonrakı hadisələrin əsasını qoyan bütöv əlaqələr sisteminin yaranmasına gətirib çıxardı.
Elxanilərdən, daha sonra Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərindən paralel olaraq Azərbaycanın özündə bu dövrün demək olar ki, hamısı boyunca Şirvanşahlar dövləti mövcudluğunu qoruyub saxladı. Orta əsr müsəlman dünyasının ən uzunömürlü sülalələrindən biri olan Şirvanşahlar IX əsrdən XVI əsrədək Şirvanda hakimiyyətdə qalmış, özlərindən daha güclü qonşular arasında ustalıqla manevr etmişdilər.
Bu məqalədə istifadə olunan italyan arxivlərində Şirvanşahlar mərkəzi yer tutmasalar da, onların Elxanilər, Cəlairilər və türkmən tayfa konfederasiyalarının dövlətləri ilə yanaşı davamlı mövcudluğu orta əsr Azərbaycanının siyasi xəritəsinin hər hansı sadələşdirilmiş, düzxətli sxemdən qat-qat mürəkkəb olduğunu göstərir.
Bölgə bir tərəfdən iri imperiya layihələrinin toqquşduğu meydana çevrilir, digər tərəfdən isə yerli sülalələr öz siyasi subyektliyini kifayət qədər uzun müddət qoruyaraq qonşularla, o cümlədən İran, Şirvan, Qızıl Orda və mənbələrin göstərdiyi kimi, italyanlarla müstəqil diplomatik münasibətlər qururdular.
Məsələnin ikinci tərəfi isə ticarətdir. Bu amili nəzərə almadan ümumi mənzərə yarımçıq qalır.
1204-cü ildə Konstantinopolun səlibçilər tərəfindən tutulmasından, 1261-ci ildə isə Bizansın şəhəri geri qaytarmasından sonra Nymphaeum müqaviləsinə əsasən Genuya VIII Mixail Paleoloqa hərbi dəstək müqabilində Qara dənizə güzəştli çıxış əldə etdi.
Genuyalılar qısa müddətdə Kaffa, Pera və Qara dənizin digər mühüm nöqtələrində möhkəmlənərək, təbii davamı quru yolu ilə Təbrizə uzanan logistika zənciri qurdular. Əvvəlki üstün mövqeyini itirən Venesiya bu yarışda bir addım geridə qalmışdı və sonralar aradakı fərqi təkcə ticarətlə deyil, daha çox hərbi-siyasi ittifaq hesabına bağlamağa çalışdı.
İki dəniz respublikasının rəqabətinin Azərbaycan torpaqlarına daşınması italyanların bölgədə niyə bu qədər fəal olduğunu özü-özlüyündə izah edir. Bir respublikanın qazanc gördüyü yerdə, digəri öz maraqlarına təhlükə görməyə məhkum idi və buna cavab axtarmalıydı.
Azərbaycanın qəlbində Genuya ofisi
Orta əsr ticarətinin ölçüləri ilə götürdükdə hadisələr sürətlə inkişaf edirdi. Təxminən 1280-ci ildə genuyalı tacirlər Təbrizə gəldilər, XIV əsrin əvvəllərində isə onların şəhərdəki koloniyası artıq çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı.
Arxiv sənədlərində konkret adlar çəkilir. 1303-cü ildə şəhərdə olan Covanni di Bertono və Genuya icmasının katibi kimi çalışan Covannino di Partissolo di Recco bunların arasındadır.
Daimi katibin mövcudluğu özü çox şey deyir. Deməli, icma təsadüfi sövdələşmələrlə kifayətlənəcək qədər kiçik deyildi. O, kifayət qədər böyük, oturuşmuş və institusional quruluşa malik idi ki, müntəzəm sənədləşməyə ehtiyac duysun.
Genuyalılar Naxçıvanda da möhkəmlənmişdilər. Bu fakt ilk baxışda göründüyündən daha mühümdür. İtalyan ticarət şəbəkəsi Təbrizi yeganə giriş qapısı kimi görmürdü. Şəbəkə tarixi Azərbaycan məkanının daxilinə doğru irəliləyir, karvan yollarının mühüm qovşaqlarını əhatə edirdi.
Bu iştirakın miqyası və xarakteri Genuya Dövlət Arxivində saxlanılan nadir "Liber Gazarie" mənbəsində əksini tapıb. Topluda 1316-1344-cü illərdə genuyalıların Qara dəniz bölgəsində və Şərqdə, o cümlədən Təbrizdə ticarətini tənzimləyən qərarlar yer alır.
Şəhərdəki ticarətə xüsusi Ufficium Gazarie qurumu nəzarət edir, kommersiya məsələlərinə isə 24 tacirdən ibarət şura baxırdı.
Qaydalar sərt idi. Genuyalı tacirin Təbrizdə dörd aydan çox qalmasına icazə verilmirdi. Alışların həcminə, pul əməliyyatlarına və yerli tərəfdaşlarla münasibətlərə müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq olunurdu.
Belə xırdalığadək işlənmiş qaydalar sadəcə bürokratik həvəs deyildi. Bu cür tənzimləmə yalnız kapital dövriyyəsinin dövlətin müdaxiləsini zəruri sayacağı qədər böyük olduğu, tacirlər arasındakı rəqabətin isə rəsmi oyun qaydaları tələb etdiyi yerlərdə yaranır.
Təbriz xəritədə ekzotik bir nöqtə kimi deyil, Genuyanın Kaffa və Peradakı faktoriyaları qədər institusional şəkildə təşkil olunmuş beynəlxalq ticarət sisteminin tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi.
İtalyan aksentli ipək: taliva, cangie və Lukka bazarı
Bu iştirakın iqtisadi məntiqini florensiyalı Françesko Balduççi Peqolotti özünün "La pratica della mercatura" adlı məşhur ticarət kitabında təfərrüatı ilə təsvir edib.
Peqolotti Kayseri, Sivas, Ərzincan və Ərzurum üzərindən Təbrizə gedən marşrutlardan yazırdı. Bu, əslində karvanların hərəkət etdiyi canlı logistika xəritəsi idi.
Onun əmtəə adları xüsusilə maraqlıdır. Talış ipəyini avropalı tacirlər "taliva", Gəncə ipəyini isə "cangie" adlandırırdılar. Regional adların italyan kommersiya leksikonuna bu şəkildə daxil olması həmin ipək növlərinin ayrıca ada layiq olacaq qədər tanındığını və bazarda tələb gördüyünü göstərir.
Təbrizdə alınan ipək daha sonra Avropanın ən iri ipəkçilik mərkəzlərindən biri olan Lukkaya göndərilirdi.
Buradan bölgənin ümumi tarixində çox vaxt dilə gətirilməyən mühüm nəticə çıxır. Gəncə və Talış sadəcə özgələrinin ticarət yollarında tranzit məntəqələri deyildi. Onlar Qərbi Avropa bazarı üçün xammal istehsal edir və son nöqtəsi Toskana emalatxanaları olan təchizat zəncirinin içində yer alırdılar.
Fərq prinsipialdır. Tranzit ərazi başqasının iradəsindən və marşrutundan asılıdır. Xammal istehsalçısı isə dövrün texnologiya və logistika imkanları ilə məhdudlaşsa belə, öz iqtisadi subyektliyinə malikdir.
XIV əsrin Azərbaycan ipəyi mücərrəd "Şərq malı" deyildi. Bu, mənşəyi konkret olan, italyan tacirlərinin hətta hansı bölgədə yetişdirildiyini bildiyi konkret məhsul idi.
Marko Polo və unudulan şəhər
Təbriz Marko Polonun "Il Milione" əsərində də Tauris və ya Taurixi adı ilə keçir. Polo şəhəri Bağdad, Mosul, Hörmüz və digər Şərq bölgələrindən malların axışdığı nəhəng ticarət mərkəzi kimi təsvir edirdi.
Bu təsviri rəngarəng hekayələri sevən səyyahın ədəbi şişirtməsi hesab etmək düzgün olmazdı. Genuya sənədləri eyni mənzərəni müstəqil şəkildə təsdiqləyir.
Ticarət yollarından biri Trabzondan Təbriz üzərindən İraqa və Hörmüzə gedirdi. Digəri Genuyanın Qara dəniz mülklərini Xəzər istiqaməti, oradan isə Mərkəzi Asiya ilə birləşdirirdi.
Şəhər ən azı iki nəhəng logistika sisteminin, Aralıq dənizi və Xəzər-Mərkəzi Asiya xətlərinin kəsişməsində dayanırdı.
Məhz bu kəsişmə eyni vaxtda venesiyalıların, genuyalıların, Roma papalığının və Elxani hökmdarlarının Təbrizə niyə bu qədər böyük maraq göstərdiyini izah edir.
Tacirlər diplomata çevriləndə
Ticarət çox keçmədən diplomatiyaya çevrildi. Orta əsr beynəlxalq siyasətinin ən maraqlı qanunauyğunluqlarından biri də elə burada üzə çıxır. Davamlı kommersiya marağı yaranan yerdə, demək olar ki, qaçılmaz şəkildə siyasi əlaqə kanalı da açılır.
Elxan Arqun xristian Qərbi ilə əlaqələrdə italyanlardan vasitəçi kimi istifadə edirdi. Genuyalı Buskarello de Gizolfi onun adından Roma papası IV Nikolay, Fransa kralı IV Filipp və İngiltərə kralı I Eduardla görüşmüşdü. Bugünkü dillə desək, bu marşrut ən yüksək diplomatik səviyyədə tamhüquqlu Avropa turnesi sayıla bilərdi.
Həmin dövrün papa yazışmalarında italyan tərcüməçilər Tommazo de Anfossi və Uqetonun da adları keçir. Bu isə Təbrizlə Roma arasında birdəfəlik deyil, daimi işləyən kommunikasiya kanalının mövcudluğuna işarədir.
XIII əsrin sonlarının böyük strategiyası baxımından Arqunun məntiqi aydın idi. Elxanilər Məmlük Misirinə qarşı müttəfiq axtarır, səlib yürüşləri dövrünü yenicə arxada qoymuş Qərbi Avropa isə nəzəri baxımdan bu mübarizədə təbii tərəfdaş hesab olunurdu.
Genuyalı və venesiyalı italyan tacirlər isə belə diplomatiya üçün ideal kanal idi. Çünki onlar artıq bölgədə yaşayır, dilləri, yolları və saray etiketini bilir, eyni zamanda Avropa paytaxtlarında öz əlaqə şəbəkələrinə malik idilər.
Beləcə, sırf funksional zərurətdən doğan proses nəticəsində ticarət infrastrukturu heç bir ayrıca hazırlıq olmadan diplomatik infrastruktura çevrildi.
Təbriz Genuyaya yazır: 1344-cü ilin elçiliyi
1340-cı illərdə Elxanilər dövləti parçalanaraq bir-biri ilə çəkişən siyasi mərkəzlərə bölünəndən sonra Təbriz hökmdarı Məlik Əşrəf 1344-cü ildə Genuyaya öz elçisini göndərdi. Məqsəd əvvəlki ticarət və siyasi münasibətləri bərpa etmək idi.
Bu epizod mühüm bir məqamı ortaya qoyur. Təşəbbüs yalnız italyanlardan gəlmirdi.
Təbriz hökmdarları da Genuya ilə əlaqə kanalının qorunmasında maraqlı idilər. Onlar regional xaos şəraitində bu münasibətlərin iqtisadi, ehtimal ki, hərbi-siyasi əhəmiyyətini yaxşı anlayırdılar.
Diplomatiya iki istiqamətdə işləyirdi. Bu xüsusiyyət həmin münasibətləri təşəbbüsün yalnız metropoliyadan gəldiyi, yerli hökmdarın isə xarici maraqların passiv obyektinə çevrildiyi sadələşdirilmiş müstəmləkə modelindən köklü şəkildə fərqləndirirdi.
Düşmənimin düşməni: Uzun Həsən-Venesiya ittifaqı necə yarandı
Uzun Həsənin, Ağqoyunlu dövlətinin hökmdarının dövründə münasibətlər tamam başqa miqyas aldı.
Rəqib Qaraqoyunlu hakimiyyətinin darmadağın edilməsindən və Təbrizin yeni dövlətin əsas siyasi mərkəzinə çevrilməsindən sonra Uzun Həsənin Osmanlı imperiyası ilə qarşıdurması Venesiya Respublikasını onun təbii müttəfiqinə çevirdi.
Bu ittifaqın kəskin şəkildə fəallaşmasına əsas təkan 1453-cü ildə Konstantinopolun süqutu oldu. Bizansın aradan çıxması Venesiyanın Egey dənizindəki mülkləri ilə sürətlə güclənən Osmanlı dövləti arasında son böyük buferi də yox etdi.
Venesiya bundan sonra Osmanlı ərazilərinin şərq cinahında II Mehmedin qüvvələrinin bir hissəsini Avropa cəbhəsindən yayındıra biləcək quru müttəfiqi axtarışına başladı.
Bu ittifaqın məntiqi tərəflərin maraqlarının güzgüvari üst-üstə düşməsinə əsaslanırdı.
Venesiya üçün Osmanlı dövləti Şərqi Aralıq dənizində əsas geosiyasi rəqib, ticarət yollarına, limanlara, Egey və İoniya dənizlərindəki adalara nəzarət uğrunda başlıca rəqib idi.
Uzun Həsən isə Venesiyaya ilk növbədə odlu silah, hərbi mütəxəssis və eyni düşmənə qarşı siyasi dəstək mənbəyi kimi baxırdı.
"Düşmənimin düşməni mənim dostumdur" prinsipi burada məcazi yox, sözün əsl mənasında işləyirdi.
1471-ci ildə Venesiya Senatı diplomat Katerino Dzenonu Uzun Həsənin yanına göndərdi.
Maraqlıdır ki, Ağqoyunlu sarayı ilə təkcə formal deyil, şəxsi əlaqə də mövcud idi. Dzenonun həyat yoldaşı Uzun Həsənin xristian xanımı Despina xatunla qohum idi. Ehtimala görə, bu amil diplomatın saray çevrələrinə çıxışını asanlaşdırır və Venesiya missiyasına etimadı artırırdı.
Bu səfərin materiallarından daha sonra Nikkolo Dzeno 1558-ci ildə Venesiyada nəşr olunan "De i commentarii del viaggio in Persia di M. Caterino Zeno" kitabında istifadə etdi. Bu əsər Ağqoyunlu dövləti haqqında günümüzə gəlib çatmış ən mühüm italyan mətnlərindən biridir.
Əlaqə yenə də ikitərəfli idi.
Uzun Həsənin elçisi Hacı Məhəmməd Romada Papa IV Sikstlə görüşdü, daha sonra Venesiyaya yollandı.
Danışıqların əsas mövzusu Sultan II Mehmedə qarşı birgə müharibə, artilleriya, arkebuz, sursat və hərbi mütəxəssis tədarükü idi.
1471-ci ildə venesiyalılar Uzun Həsən üçün odlu silah hazırladılar və onun yanına artilleriyadan istifadə üzrə ixtisaslaşmış altı bombardir göndərdilər. Həmin dövrdə belə mütəxəssislər həm Avropa, həm də Yaxın Şərq ordularında az tapılır və son dərəcə yüksək qiymətləndirilirdi.
Gecikən toplar
Yardım həlledici rol oynamağa macal tapmadı.
1473-cü ilin avqustunda Otluqbeli döyüşündə Ağqoyunlu ordusu Osmanlı qoşunlarından ağır məğlubiyyət aldı. İstanbulun top və əl odlu silahlarındakı texnoloji üstünlüyü döyüşün nəticəsini müəyyən edən əsas amillərdən biri oldu.
Bütün bu tarixçənin bəlkə də ən sərt analitik detalı məhz budur. Venesiyanın hərbi yardımı gəlib çatmışdı, amma hadisələrin xronologiyasına baxanda onun 1473-cü ilədək Osmanlı ordusu ilə rəqibləri arasında yaranmış hərbi-texnoloji fərqi aradan qaldırmaq üçün nə kifayət qədər tez, nə də kifayət qədər böyük həcmdə gəldiyi görünür.
Osmanlı imperiyası artıq bu dövrdə inkişaf etmiş yerli artilleriya istehsalına malik idi. Ağqoyunlu isə Venesiyadan silah idxalından asılı vəziyyətdə idi.
Məsafəni, dəniz marşrutlarını və həmin akvatoriyanın ən azı bir hissəsinin düşmən qüvvələrinin nəzarəti altında olmasını nəzərə alsaq, bu logistika obyektiv olaraq Osmanlının daxili istehsalının sürəti və həcmi ilə rəqabət apara bilməzdi.
Otluqbeli məğlubiyyəti orta əsr hərb tarixinin elə dönüş nöqtələrindən biri oldu ki, burada nəticəni qoşunun igidliyi və ya sərkərdənin istedadından daha çox tərəflərdən birinin müqayisəli texnoloji geriliyi müəyyənləşdirdi.
Sonrakı əsrlərdə regional dövlətlərlə inkişaf etmiş hərbi sənayeyə malik imperiyalar arasındakı qarşıdurmalarda bu dərs dəfələrlə təkrarlanacaqdı.
Uzun Həsən məğlubiyyətdən cəmi beş il sonra, 1478-ci ildə vəfat etdi. Ardınca onun dövləti sürətlə sülalədaxili çəkişmələr burulğanına düşdü.
Ağqoyunlunun Təbriz mərkəzli dövlət kimi tarixinin son nöqtəsini 1501-ci ildə Səfəvilər dövlətinin banisi gənc I İsmayıl qoydu. O, Təbrizi ələ keçirərək şəhəri öz dövlətinin paytaxtına çevirdi.
Diqqətçəkən məqam budur ki, sonradan Səfəvilər də eyni geosiyasi məntiqi miras aldılar.
Onilliklər sonra, artıq I Şah Abbasın dövründə İran sarayı yenidən eyni Osmanlı rəqibinə qarşı Avropada müttəfiq axtaracaqdı. Bu xəttin məşhur epizodlarından biri ingilis avantüristi Robert Şerlinin missiyası oldu.
Beləliklə, Uzun Həsənin sınaqdan keçirdiyi model təsadüfi diplomatik epizod deyildi. Bu, əsrlər boyu Təbrizdə hakimiyyət quran dövlətlərin xarici siyasətində dönə-dönə üzə çıxan davamlı geosiyasi model idi.
Xəzər qapıları: venesiyalıları Bakı və Dərbənd niyə maraqlandırırdı
Barbaro və Kontarininin qeydlərində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri budur ki, hər iki elçi təkcə Təbriz haqqında deyil, Bakı və Dərbənd barədə də məlumat toplayıb. Formal baxımdan bu şəhərlər Uzun Həsənin hakimiyyət məkanının kənarında yerləşirdi, amma Avrasiya ticarətinin və hərbi yollarının xəritəsində son dərəcə strateji mövqe tuturdu.
Ərəb və fars müəlliflərinin "Bab əl-Əbvab", yəni "Qapılar qapısı" adlandırdığı Dərbənd Qafqaz dağları ilə Xəzər dənizi arasındakı dar keçidə nəzarət edirdi. Min beş yüz ilə yaxın bir müddətdə bu dəhlizdən Sasani şahənşahlarının ordularından tutmuş Xəzər xaqanlarının süvarilərinə, ərəb sərkərdələrinin qoşunlarınadək saysız-hesabsız hərbi qüvvələr keçmişdi.
Dərbənd keçidini kim əlində saxlayırdısa, Şimali Qafqaz çöllərindən Cənubi Qafqaza, oradan isə Kiçik Asiyaya hansı süvarinin keçəcəyinə də böyük ölçüdə o qərar verirdi.
İstanbula qarşı əməliyyatları koordinasiya etməyi planlaşdıran Venesiya diplomatları üçün bu keçidin vəziyyəti barədə məlumatın birbaşa hərbi əhəmiyyəti vardı. Nəzəri baxımdan şimaldakı çöl müttəfiqlərini məhz bu marşrutla oyuna daxil etmək mümkün idi.
Bakı isə italyanları tamam başqa səbəbdən maraqlandırırdı. Şəhər Cənubi Qafqaz ticarətini Xəzər vasitəsilə Həştərxana, oradan keçmiş Qızıl Orda torpaqlarına, daha sonra Volqa xətti ilə formalaşmaqda olan Moskva dövlətinə bağlayan mühüm liman idi.
Bu şimal ticarət qolu əsas Aralıq dənizi istiqaməti ilə müqayisədə hələ ikinci dərəcəli sayılırdı. Amma sonrakı əsrlərdə məhz həmin xətt tədricən Rusiya-İran və Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin ayrıca kanalına çevriləcəkdi.
XV əsr italyan elçilərinin qeydlərində artıq bir neçə əsr sonra I Pyotrun, daha sonra isə Rusiyanın bütövlükdə Qafqaz siyasətinin diqqət mərkəzinə düşəcək Xəzər qovşağının ilk cizgilərini görmək mümkündür.
XV əsr Venesiya diplomatiyası Bakı və Dərbəndə son dərəcə praqmatik yanaşır, onların konkret düşmənə qarşı konkret müharibədə hərbi və logistika baxımından nə dərəcədə faydalı ola biləcəyini hesablayırdı. Amma elçilər özləri də bilmədən bölgənin sonrakı taleyini əsrlər boyu müəyyənləşdirəcək coğrafi məntiqi sənədləşdirmiş oldular. Hətta Ağqoyunlu dövləti və Venesiya Respublikasının böyük dövlət kimi siyasi çəkisi tarix səhnəsindən çəkiləndən sonra belə, həmin məntiq dəyişmədi.
Diplomatiya adı altında kəşfiyyat
1473-cü ilin hərbi fəlakətindən sonra da əlaqələrin kəsilməməsi özlüyündə münasibətlərin hər iki tərəf üçün uzunmüddətli dəyərə malik olduğunu göstərir.
Cozafat Barbaro 1473-1478-ci illərdə Uzun Həsənin sarayında Venesiya elçisi kimi fəaliyyət göstərmişdi. Onun 1487-ci ildə tamamladığı "Viaggi" qeydlərində Təbriz, Bakı, Dərbənd, yerli bazarlar, yollar, təsərrüfat həyatı, saray mərasimləri və Ağqoyunlu dövlətinin hərbi quruluşu haqqında ətraflı məlumat verilir.
Azərbaycan tarixi baxımından bu əsər XV əsrin ən qiymətli Qərbi Avropa narrativ mənbələrindən biridir. Üstəlik, müəllif turist və ya macəraçı deyil, bölgədə beş il yaşamış peşəkar diplomat idi. Mətnin təfərrüat səviyyəsinə baxdıqda onun məlumatı təsadüfdən-təsadüfə deyil, sistemli şəkildə topladığı aydın görünür.
Ambroco Kontarini 1474-cü ilin avqustunda Təbrizə gəldi, Uzun Həsənlə görüşdü və geri qayıtdıqdan sonra Venesiya hakimiyyətinə geniş hesabat təqdim etdi.
Artıq 1486-cı ildə Viçentsada onun qeydlərinin çap variantı "Questo e el viazo de mister Ambrosio Contarin ambasador de la illustrissima signoria de Venesia al signor Uxuncassan" adı ilə işıq üzü gördü.
Formal olaraq bu, səfər gündəliyi idi. Mahiyyətcə isə əsl kəşfiyyat hesabatı.
Kontarininin vasitəsilə Venesiya Ağqoyunlu ordusunun sayı, yolların vəziyyəti, mövcud resurslar, saraydakı siyasi əhvali-ruhiyyə və İstanbula qarşı yeni müharibə perspektivləri barədə məlumat əldə edirdi.
Ümumiyyətlə, həmin dövrdə diplomatiya ilə kəşfiyyat arasındakı sərhəd olduqca şərti idi. Elçilik hesabatları eyni zamanda həm protokol sənədi, həm də Venesiya Senatının komissiyaları üçün hazırlanan kəşfiyyat məhsulu rolunu oynayırdı.
Bağlanan fəsil, açıq qalan sual
Otluqbeli yalnız hərbi kampaniyanı deyil, müəyyən mənada bütöv bir iqtisadi dövrü də qapadı.
Osmanlıların Anadoludan keçən quru yollarına nəzarəti gücləndikcə və İstanbul öz hərbi üstünlüyünü daha aydın nümayiş etdirdikcə, Avropa dövlətlərinin Osmanlı vasitəçilərindən yan keçən alternativ Asiya marşrutları axtarmaq marağı da artırdı.
Bir sıra tarixçilər Afrikanın ətrafından keçən dəniz yolunun daha sürətlə axtarılmasını da bu amillə əlaqələndirirlər. Proses 1498-ci ildə Vasko da Qamanın ekspedisiyası ilə kulminasiya nöqtəsinə çatdı.
Əgər bu əlaqə heç olmasa qismən doğrudursa, ortaya tarixin maraqlı paradokslarından biri çıxır.
Ağqoyunlunun Otluqbelidə texnoloji baxımdan uduzması dolayısı ilə elə prosesləri sürətləndirmiş ola bilərdi ki, son nəticədə dünya ticarətində Təbrizdən keçən quru karvan yolunun əhəmiyyətini azaltdı və Avropa kapitalını okean marşrutlarına yönəltdi.
Bundan sonra bölgənin qlobal ticarət sistemində iqtisadi çəkisi həqiqətən dəyişdi. Amma siyasi əhəmiyyəti heç yerə yox olmadı.
Təbriz onilliklər boyu Səfəvilərin paytaxtı olaraq qaldı, XVI-XVII əsrlərdə İran-Osmanlı müharibələrinin əsas hədəflərindən biri oldu, XVIII-XIX əsrlərdə isə artıq başqa imperiyaların, Rusiya və İranın rəqabət obyektinə çevrildi.
Məntiq yenə Uzun Həsən dövründəki kimi idi. Azərbaycan və ona bitişik ərazilər üzərində nəzarət Qara dənizlə Xəzər arasındakı, Anadolu ilə Mərkəzi Asiya arasındakı, xristian və müsəlman dünyaları arasındakı dəhlizə nəzarət demək idi.
Heç vaxt periferiyada olmayan Azərbaycan
Bu mənbələri bir yerə topladıqda, Pyetro Vioninin vəsiyyətnaməsi, "Liber Gazarie" qaydaları, Peqolottinin ticarət kitabı, Marko Polonun "Il Milione"si, Barbaronun qeydləri, Kontarininin hesabatı və Dzenonun "Commentarii"si vahid, ardıcıl və inandırıcı mənzərə yaradır.
Təbriz, Gəncə, Naxçıvan, Şirvan və Bakı üzərindən üç əsrə yaxın fasiləsiz şəkildə ipək, Avropa parçaları, pul, diplomatlar, kəşfiyyat məlumatları, artilleriya və hərbi mütəxəssislər hərəkət edirdi.
Bu sistemin hər bir iştirakçısının öz tam rasional marağı vardı.
Genuya qazanc və təhlükəsiz ticarət şərtləri axtarırdı.
Venesiya əsas rəqibi olan Osmanlı imperiyasına qarşı hərbi və siyasi müttəfiq axtarırdı.
Elxanilərdən Ağqoyunlularadək bölgənin hökmdarları Avropa satış bazarlarına, silah texnologiyalarına və qonşu imperiyaların təzyiqini tarazlaya biləcək siyasi tərəfdaşlara çıxış əldə etməyə çalışırdılar.
Buradan artıq ənənəvi tarixi ehtiyat qeydləri olmadan qəbul edilməli bir nəticə çıxır.
İtalyan dünyası ilə orta əsr Azərbaycanı arasındakı münasibətlər təsadüfi epizod, Renessans və Səlib yürüşləri tarixinin kənarında qalmış ikinci dərəcəli süjet deyildi.
Bu, bir neçə əsr yaşamış, institusional çərçivəyə salınmış sabit münasibətlər sistemi idi.
Bu sistemdə Təbriz uzaq, ekzotik bir məkan yox, Avrasiya siyasətinin, iqtisadiyyatının və hərbi strategiyasının real qovşaqlarından biri kimi fəaliyyət göstərirdi.
Otluqbeli məğlubiyyəti bu tarixin bir fəslini bağladı. Amma əsas həqiqəti dəyişmədi.
Müasir geosiyasi dəhliz anlayışlarının ortaya çıxmasından çox-çox əvvəl Qafqaz və ona bitişik ərazilər artıq öz dövrünün ən böyük dövlətlərinin təsir uğrunda yarışdığı məkan idi.
Bu rəqabətin nəticəsindən təkcə regional ticarətin taleyi deyil, xristian Avropası ilə Osmanlı dünyası arasındakı qüvvələr balansının gələcək iki əsrdə hansı istiqamətdə dəyişəcəyi də asılı idi.
Genuya və Venesiyanın orta əsr arxivləri bu məsələdə şübhəyə yer qoymur.
Azərbaycan heç vaxt periferiyada olmayıb. O, dövrünün ən qüdrətli dövlətlərinin apardığı böyük oyunda əsas strateji mərc yerlərindən biri olub.