Bu savaş Kiyev və Odessa uğrunda başlamışdı, indi isə taleyi Kramatorsk ətrafındakı 300 kilometrlik qövsdə həll olunur. Hər iki tərəf vaxtilə planlaşdırdığı müharibəni artıq uduzub. İndi söhbət məğlubiyyətə “qələbə” adı vermək haqqı uğrunda gedən bazarlıqdan gedir.
2022-ci ilin fevralında Vladimir Putin “xüsusi hərbi əməliyyat”ın başlandığını elan edərkən Odessanın adını ayrıca çəkmişdi. 2026-cı ilin avqustunda isə Rusiyanın Ukraynadakı qoşun qruplaşmasının yarıdan çoxu Donetsk vilayətinin müharibədən əvvəl birlikdə təxminən 250 min əhalisi olan iki şəhərinin ətrafında cəmləşib. Kramatorsk və Slavyanskın nə limanı var, nə də Avropadakı qüvvələr balansını dəyişə biləcək strateji istehsal müəssisələri. Buna baxmayaraq, artıq dördüncü ildir ki, bu şəhərlər uğrunda mövqe savaşı gedir. Kobud hesablamalara görə, həmin müharibəyə yüz milyardlarla dollar və iki dövlətin bərpası mümkün olmayan demoqrafik resursu xərclənib.
Məqsədlərin bu qədər daralması müharibənin indiki mərhələsinin əsas faktıdır. Qalan hər şey, danışıqlar raundları, neft emalı zavodlarına zərbələr, yanan marketpleys anbarları, iflic vəziyyətə düşən hava limanları, həmin faktın üzərində qurulan ikinci dərəcəli qatdır. Münaqişənin məntiqini anlamaq üçün ilk növbədə bunu olduğu kimi qəbul etmək lazımdır.
Ukrayna uğrunda müharibə necə xəritədə iki nöqtə uğrunda savaşa çevrildi
Müasir konfliktologiyada uzanan müharibələr “mübahisəli resurs” anlayışı ilə izah edilir. Rusiya-Ukrayna savaşında formal olaraq belə resurs Ukraynanın suverenliyidir. Reallıqda isə bu suverenliyin ölçülə bilən hissəsindən söhbət gedir: Kiyevin öz ərazisinə nəzarət etmək və başqa dövlətin həmin ərazi üzərində nəzarətini tanımamaq qabiliyyətindən.
Dörd il yarım ərzində hər iki tərəf praktikada nəyin mümkün, nəyin mümkünsüz olduğunu görüb.
Kreml Kiyevdə özündən asılı hökumət qura bilmədi. Rusiya ordusu Ukraynanın hərbi infrastrukturunu sıradan çıxarmağı da bacarmadı. Halbuki bu vəzifə daha əlverişli şəraitdə belə son dərəcə çətin görünür. Mövcud məlumatlara görə, ABŞ və İsrailin etibarlı müttəfiqləri olmayan və coğrafi baxımdan daha həssas İran əleyhinə yarım il davam edən hava kampaniyası belə həlledici nəticə verməyib. Arxa cəbhəsinin mühüm hissəsi faktiki olaraq ölkə sərhədlərindən kənara çıxarılan, hərbi obyektləri səpələnmiş və gizlədilmiş Ukrayna isə zərbə vasitələrinin arsenalı ABŞ-dan qat-qat məhdud olan rəqib üçün daha çətin hədəfə çevrilib.
Kiyev də öz növbəsində başa düşüb ki, yaxın perspektivdə 1991-ci il sərhədlərinə hərbi yolla qayıtmaq mümkün deyil. Mövcud qüvvələr nisbəti və döyüş taktikası fonunda cəbhə operativ yarılmaları istisna edir. Hər iki ordu yalnız rəqibin taktiki müdafiəsini addım-addım “gəmirməyə” qadirdir.
Donald Trampın 2025-ci ildə tərəflərə faktiki olaraq qəbul etdirdiyi danışıqlar prosesi bu qarşılıqlı ayılmanı konkret formul şəklinə saldı. Putin o vaxtdan bəri dəfələrlə “Ankoric ruhu”na, ABŞ prezidenti ilə Alyaskada avqust ayında keçirdiyi görüşə istinad edir. Hər iki tərəfdəki mənbələrin məlumatına görə, kompromisin mahiyyəti belə idi: Ukrayna Silahlı Qüvvələri Donetsk və Luqansk vilayətlərindən çıxır, Zaporojye və Xerson vilayətlərində sərhədlənmə mövcud cəbhə xətti üzrə aparılır, birinci şərt yerinə yetiriləndən dərhal sonra atəşkəs elan olunur.
Bloomberg-in əldə etdiyi, Putinin nümayəndələri Kirill Dmitriyev və Yuri Uşakovun amerikalı həmkarları ilə söhbətlərinin stenoqramlarında da eyni konstruksiya görünür: Donbasın verilməsi və “başqa hansısa ərazilərin” dəyişdirilməsi.
Kreml bunu heç vaxt rəsmən təsdiqləməyib və səbəb aydındır. Dörd vilayət inzibati sərhədləri ilə birlikdə Rusiya Konstitusiyasına federasiya subyektləri kimi daxil edilib. Zaporojye və Xerson vilayətlərinin cəbhə xətti üzrə bölünməsinə razılıq vermək konstitusion normadan açıq şəkildə imtina etmək demək olardı. Yəni “yeni regionlar”ın müqəddəs ərazi deyil, bazarlıq predmeti olduğunu etiraf etmək lazım gələrdi.
Ukrayna tərəfi dəfələrlə bildirib ki, təzyiq əsasən Donbas məsələsi üzərində cəmləşib. Digər mövzular, o cümlədən gələcəkdə hücum etməmək barədə təminatlar, demək olar ki, razılaşdırılmış kimi təqdim olunub.
Volodimir Zelenskinin imtina arqumenti isə prinsipial əhəmiyyət daşıyır: qoşunların Donbasdan çıxarılması ölkəni parçalayacaq və siyasi böhran yaradacaq. Görünür, bütün tələblər paketi də məhz belə nəticəyə hesablanıb.
Danışıqların əsas intriqası burada gizlənir. Formal olaraq bazarlıq ərazi üstündə gedir, əslində isə Ukrayna cəmiyyətinin daxili bütövlüyü masadadır. Putinə Kramatorskun özündən çox Kramatorsku təhvil verəcək Ukrayna hökuməti lazımdır. Birincisi xəritədə yeni xətt yaradır, ikincisi isə siyasi çat. Həmin çat zamanla istənilən sərhəd xəttindən daha böyük nəticə verə bilər.
Olmayan Ankoric: “Kreml Trampı aldadır” versiyası niyə yoxlamadan çıxmır
Geniş yayılmış yanaşmalardan biri budur ki, Moskva danışıqlarda yalnız görüntü xatirinə iştirak edir, əslində isə Kiyev və Odessanı ələ keçirənədək müharibəni davam etdirməyə hazırlaşır. Ancaq bu versiya Rusiyanın resursları necə bölüşdürməsi ilə ziddiyyət təşkil edir. Niyyətlərin ən etibarlı göstəricisi də məhz resurs bölgüsüdür.
2025-ci ilin əvvəlində Rusiya qoşunları Donetsk vilayətinin cənub hissəsini, o cümlədən Kuraxovo və Velikaya Novosyolkanı ələ keçirdi və nəzəri baxımdan Donetsk-Zaporojye magistralı boyunca Dnepr istiqamətində, zəifləmiş Ukrayna qruplaşmasına qarşı hücum etmək imkanı qazandı.
Dnepr milyonluq şəhərdir, logistika qovşağıdır, böyük sənaye mərkəzidir. Yəni real strateji hədəfdir.
Amma Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı başqa qərar verdi. Kuraxovo istiqamətindən iki diviziyadan ibarət bütöv bir ordunu Kramatorsk istiqamətinə atdı. Sonradan Xerson və Sumı istiqamətlərindən ehtiyat qüvvələr də ora göndərildi.
Bu qərar istənilən bəyanatdan daha çox şey deyir. Məhdud ehtiyatlara malik komandanlıq onları ən perspektivli istiqamətə deyil, ən möhkəm istehkamlaşdırılmış cəbhəyə sərf edib.
Bunun yalnız siyasi izahı ola bilər: Putinə Dnepr yox, danışıqlar formulunda göstərilmiş konkret inzibati sərhəd lazımdır. Donbas hərbi vəzifədən çıxaraq Putinin siyasi layihəsi qarşısında bir növ “mühasibat hesabatı”na çevrilib.
Buradan praktik nəticə də çıxır. Müharibənin başa çatması ehtimalı iki hadisədən biri baş verərsə kəskin artacaq.
Ya Rusiya Kramatorsk-Slavyansk aqlomerasiyasını ələ keçirməyə lap yaxınlaşacaq, ya da Ukrayna ordusu Kremli inandıracaq ki, həmin ərazini tutmaq mümkün deyil və ya bunun qiyməti qəbuledilməz dərəcədə yüksək olacaq.
Qalan hər şey, arxa cəbhəyə zərbələr, sanksiya paketləri, diplomatik demarşlar, bu iki hadisənin baş vermə sürətinə təsir edən fondur. Amma onların yerini tutmur.
İldə on iki kilometr: hər iki tərəfin ürəyini sıxan hesab
Kramatorsk üzərinə hücumun indiki mərhələsi 2026-cı ilin mayında başlayıb. Avqustun əvvəlinə olan mənzərə belədir.
Rusiya qoşunları Slavyanskın şimal-şərqində yerləşən Limana uğursuz hücum edib, amma ilin əvvəlindən 17 kilometr irəliləyərək şəhərə şərqdən 13 kilometrədək yaxınlaşıb.
Digər qruplaşma yanvardan təxminən 14 kilometr irəliləyib və Kramatorskun cənub-şərq kənarından yeddi-doqquz kilometr məsafədədir.
Kramatorskun cənubundakı Konstantinovka praktiki olaraq ələ keçirilib.
Rusiya hücum qrupları Kramatorska gedən yol üzərindəki Alekseyevo-Drujkovkanın kənarında görünür. Şəhərə 13 kilometr qalıb, ilin əvvəlindən irəliləyiş təxminən 10 kilometrdir.
Dobropolye istiqamətində təqribən 12 kilometr irəliləyiş var. Üstəlik, bu nəticə yalnız bir, cənub sahəsində əldə edilib. Burada 76-cı desant-hücum diviziyası döyüşür.
Sadə xətti ekstrapolyasiya göstərir ki, Rusiya qoşunları 2027-ci ilin əvvəlində hər iki şəhərin kənarına çata, sonrakı aylarda isə hücuma başlaya bilər.
Görünür, Rusiya rəhbərliyinin masasının üzərində də məhz belə hesab var.
Amma bu hesab bir neçə səbəbdən ciddi şəkildə kövrəkdir.
Birinci səbəb bugünkü taktikanın struktur xüsusiyyətidir. Hər bir irəliləyişdən sonra həftələrlə fasilə tələb olunur. Tutulan ərazi təmizlənməli, təchizat yolları hazırlanmalı, dron ekipajları ön xəttə yaxınlaşdırılmalı, arxada yeni artilleriya mövqeləri qurulmalı, rəqibin atəş vasitələri, dron operatorları, artilleriya və radioelektron mübarizə sistemləri yenidən susdurulmalıdır.
Bütün bunlar düşmənin pilotsuz uçuş aparatlarının fasiləsiz təsiri altında görülür.
Cəbhədə artıq bir taktiki əməliyyatı dərhal digəri ilə davam etdirməyin mümkün olduğu sahələr qalmayıb. Hələ bir il əvvəl Zaporojye vilayətindəki “Şərq” qruplaşması bir neçə həftə ardıcıl olaraq həftədə 10 kilometrədək irəliləyə bilirdi. Donbas istiqamətində isə 2024-cü ilin sonundan belə temp əlçatmazdır. Hücum artıq fasilələrlə bir-birindən ayrılan xırda əməliyyatlar zəncirinə çevrilib.
İkinci səbəb ordunun vəziyyətidir.
2024-cü ildə Rusiya komandanlığı yeni çağırışçı axını və sovet anbarlarındakı texnikanın konservasiyadan çıxarılması hesabına sıfırdan diviziyalar, hətta korpus və ordu səviyyəsində birləşmələr yarada bilirdi.
İndi imkanlar daha məhduddur. Əsasən artıq formalaşdırılmış ehtiyat alayları hesabına briqadaları diviziyalara çevirmək mümkündür.
Bu dinamika göstərir ki, şəxsi heyətin yenilənmə tempi ölən, yaralanan və itkin düşənlərin hesabına yaranan itkiləri cüzi fərqlə üstələyir.
Böyüməyi dayandıran ordu isə Limandan Zaporojye vilayətinin sərhədinədək uzanan 300 kilometrlik cəbhənin bir neçə hissəsində eyni vaxtda təzyiqi artıra bilməz.
Üçüncü səbəb siyasi psixologiyadır.
Putin temp məsələsinə laqeyd olmadığını açıq göstərir. Çoxmərtəbəli binalarla dolu şəhər aqlomerasiyasına uzun sürən hücum, müdafiə olunan tərəfin bütün üstünlükləri əldə etdiyi belə savaş dörd il yarım əvvəl sürətli əməliyyat vəd etmiş siyasətçinin arzulayacağı son ssenaridir.
Polkovnikə zəng: Putin cəbhə barədə əslində nə bilir
Bəzən bir epizod onlarla ekspert rəyindən daha çox şey deyir.
Avqustun əvvəlində Putin Pokrovskdan şimalda, yarım ildir Dobropolye istiqamətində irəliləməyə çalışan 76-cı desant-hücum diviziyasının komandiri polkovnik Abduləziz Şixabidovla birbaşa əlaqə saxladı.
Medianın diqqətini ikinci dərəcəli detal çəkdi: bir il əvvəl Dağıstan sosial şəbəkələri Şixabidovun öldüyünü yazmışdı.
Əslində isə söhbətin məzmunu daha əhəmiyyətlidir.
Ali baş komandan diviziya komandirindən onun bölmələrinin konkret olaraq hansı yaşayış məntəqələrinə çatdığını soruşurdu. Polkovnik adekvat cavablar verirdi. Dobropolyenin cənub kənarındakı qəsəbələrdə gedən döyüşlər barədə dedikləri, o cümlədən Ukrayna tərəfinin yaydığı videolarla təsdiqlənir.
Putin nəzərəçarpan narazılıqla bildirdi ki, digər hücum birləşmələrinin vəziyyəti daha pisdir. Söhbətin əsas məqamı isə qoyulmuş müddətlərin real olub-olmaması barədə sual və polkovnikin müsbət cavabı idi.
Baş Qərargahın üzərindən keçərək birbaşa diviziya komandiri ilə danışmaq idarəetmə sisteminin özünə qoyulan diaqnozdur.
Mövcud məlumatlara görə, 51-ci ümumqoşun ordusunun qüvvələri Dobropolyenin özünə yarılma barədə raport verib. Halbuki yayılan videolar həmin bölmələrin artıq bir neçə aydır şəhərdən təxminən beş kilometr aralıda qaldığını göstərir.
Ukrayna kəşfiyyatı da iddia edir ki, Rusiya qoşunları komandanlığın müəyyən etdiyi plan müddətlərini mütəmadi pozur.
Bu epizoddan iki nəticə çıxır və hər ikisi geniş yayılmış təsəvvürlər üçün əlverişsizdir.
Birincisi, Putinin cəbhə barədə tamamilə dezinformasiya edildiyi barədə hipotez təsdiqini tapmır. Kreml vəziyyəti ayrı-ayrı qəsəbələrədək detallı izləyir və görünür, bəzi hərbi birləşmələrin hesabatlarına etibar etmir.
İkincisi, ordular və korpuslar səviyyəsində “yalan vertikalı”nın mövcudluğu da dolayısı ilə elə bu telefon zəngi ilə təsdiqlənir. Rəhbər şəxs məlumatları şəxsən yoxlamağa məcburdursa, deməli, onun əlində işlək əks-əlaqə sistemi yoxdur.
Putinin ictimaiyyət qarşısında təkrarladığı “istədiyimiz qədər sürətli getmirik, amma hər gün irəliləyirik” formulu bu kontekstdə özünütəsəlli kimi görünür.
Siyasətçi “qələbə”nin gözləniləndən daha çox vaxt və resurs tələb edəcəyini artıq qəbul edir və uğurun meyarını əvvəlcədən dəyişir: nəticə müəyyən tarixə çatmaqla yox, hərəkətin fasiləsizliyi ilə ölçülür.
150-yə qarşı 100: pul niyə məsələni həll etmir
Rusiyanın hərbi xərcləri ÜDM-in 8 faizinə çatır. Bu, müharibədən əvvəlki göstəricidən iki dəfədən çox yüksəkdir.
Ukrayna isə ÜDM-in 55 faizindən çoxunu müharibəyə xərcləyir. Bunun mühüm hissəsi Qərb ölkələrinin birbaşa hərbi yardımı və büdcəyə maliyyə dəstəyi hesabına qarşılanır.
Mütləq rəqəmlərlə fərq elə də böyük deyil. 2024-cü ilin məlumatlarına əsasən çox kobud hesabla söhbət 150 milyard dollara qarşı 100 milyard dollardan gedir.
Xərclərdə bir yarımqat üstünlük tükəndirmə müharibəsində həlledici üstünlük yaratmır. Bu, bəlkə də savaşın əsas iqtisadi dərsidir.
Səbəb müasir müharibənin strukturundadır. Ucuz dronların, rabitə və kəşfiyyat vasitələrinin bahalı platformalar üzərində dominantlığı Rusiyanın say üstünlüyünün söykəndiyi sovet mirasının böyük hissəsini dəyərdən saldı.
Müharibədən əvvəl mövcud olan bir çox silah kompleksi gözlənilən effektivliyi göstərmədi. Həm də çox vaxt problem silahın keyfiyyətində yox, müharibənin xarakterinin komandanlığın təsəvvürlərinə uyğun gəlməməsində idi.
Başqa müharibəyə hazırlaşmış orduların klassik səhvi.
İqtisadçı Oleq İtsxoki Rusiyanın müharibəni maliyyələşdirmə modelini optimallaşdırma prinsipi ilə izah edib: vintlər həmişə mümkün qədər az, amma hər yerdə eyni dərəcədə sıxılır.
Dövlət inflyasiya, vergilərin artırılması və işçi qüvvəsinin hərbi xidmətə cəlb olunması vasitəsilə əhalidən resursları tədricən çəkir. Məqsəd heç bir sahədə təzyiqi dözülməz həddə çatdırmamaq və bunun siyasi etiraz doğurmasına imkan verməməkdir.
2022-ci ilin payızından qurulan sistem dayanıqlıdır və uzun müddət işləyə bilər.
Amma modelin zəifliyi elə onun öz məntiqində gizlənir.
Minimum təzyiq prinsipi sürətli qələbəni avtomatik olaraq mümkünsüz edir. Müharibənin hər yeni ili daha baha başa gəlir. Yeni müqaviləli hərbçinin qiyməti artır, dövlət borcuna xidmət xərcləri böyüyür, nisbətən az pul müqabilində həyatını riskə atmağa hazır insanların sayı azalır.
Gözə görünmədən götürülə biləcək resurslar isə tərif etibarilə məhduddur. Çünki məhz “gözə görünməmək” həmin sistemin sərhədidir.
Alternativ iqtisadiyyatı köklü şəkildə yenidən qurmaq, hərbi xərcləri bir neçə dəfə artırmaq və bütün əhalini prosesə cəlb etmək olardı.
Putin bunu həm 2022-ci ildə, həm də sonrakı dövrdə edə bilərdi. Amma ardıcıl şəkildə tədriciliyə üstünlük verdi.
Bu seçim onun özünün də “sona qədər müharibə”nin faydaları ilə daxili siyasi risklər arasındakı balansı necə qiymətləndirdiyini göstərir.
Ukraynanın səfərbərlik modeli isə eyni problemin güzgüdəki əksini yaşayır.
Rusiya ilə canlı qüvvə axınında ayaqlaşmaq üçün Ukrayna Silahlı Qüvvələri əhalinin qat-qat böyük hissəsini orduya cəlb etməlidir.
Çağırışın məcburi xarakteri sui-istifadə və zorakılıq doğurur, ictimai əhval-ruhiyyəyə zərbə vurur və əsgərlər cəbhəyə çatmamış fərariliyi stimullaşdırır.
Bununla belə, hər iki ölkə səfərbərlik ehtiyatını tükətməkdən hələ çox uzaqdır. Mövcud qiymətləndirmələrə görə, Ukraynada nəzəri olaraq hələ bir neçə milyon potensial çağırışçı mövcuddur.
“Beşinci ildə də əsgər haradan tapılır?” sualının cavabı sadə və xoşagəlməzdir: iki dövlətin demoqrafik resursu hətta indiki itki tempində belə onun sərf olunma sürətindən xeyli böyükdür.
Due yenə uduzdu: Kiyevin bir əsrlik illüziyanı yenidən sınaqdan keçirməsi
2026-cı ilə qədər Ukrayna iki kateqoriya üzrə kifayət qədər pilotsuz uçuş aparatı əldə etdi: yüzlərlə və minlərlə kilometr məsafədə dərin arxa cəbhəyə zərbə endirən dronlar və 20-150 kilometrlik “orta” arxa cəbhədə işləyən sistemlər.
Kiyevdə müxtəlif adlarla təqdim olunan kampaniya başladı: “Rusiyaya təsirin 40 günlük əməliyyatı”, “müharibəni başladığı yerə qaytarmaq”, “uzaqmənzilli sanksiyalar”.
Əsas hədəflər Qərbi Sibirədək uzanan iri neft emalı zavodları, daha sonra Wildberries marketpleysinin anbarları oldu.
Videokameralar və maşın görməsi elementləri ilə təchiz edilmiş orta mənzilli dronlar işğal olunmuş ərazilərdə avtomobil nəqliyyatını ovlamağa başladı. İlk növbədə Rostov vilayətini Krımla birləşdirən yollara diqqət yetirilirdi.
The Bell-in məlumatına görə, Wildberries-in hücumlardan zərəri azı 100 milyard rubl təşkil edib. Şirkətdə zərərli fəaliyyətin illərlə davam edə biləcəyi proqnozlaşdırılır.
Kampaniyanın məntiqi iki istiqamətlidir: Rusiyanın iqtisadi vəziyyətini pisləşdirmək, büdcə gəlirlərini azaltmaq və Rusiya cəmiyyətinin müharibənin guya ona dəxli yoxdurmuş kimi yaşamaq imkanını əlindən almaq.
Konseptual baxımdan bu yanaşma Ukraynanın keçmiş müdafiə naziri Mixail Fyodorovun təklif etdiyi sxemlə üst-üstə düşür. O, iqtisadi təzyiqə əlavə olaraq Rusiya canlı qüvvəsinin itkilərinin iki dəfədən çox artırılmasını təklif edirdi. Məqsəd rəqibin itirdiyindən daha sürətli müqaviləli hərbçi toplamasına imkan verməmək idi.
Belə ssenaridə Putin seçim qarşısında qalacaqdı: ya müharibəni dayandırmaq, ya da siyasi nəticələri proqnozlaşdırılması çətin olan məcburi səfərbərliyə getmək.
Maraqlıdır ki, Fyodorovun baş komandan Aleksandr Sırski ilə münaqişəsi sonda hər ikisinin istefası ilə nəticələndi.
Yəni Ukrayna sisteminin özündə də bu nəzəriyyənin işləyib-işləmədiyi barədə ortaq mövqe yaranmadı.
Skeptisizm üçün əsas var.
Rəqibi müharibədən çıxarmağa qadir strateji bombardman ideyası Birinci Dünya müharibəsindən sonra bunu nəzəriyyələşdirən italiyalı general Culio Dueyə gedib çıxır. Onun məntiqi belə idi: əvvəlcə havada üstünlük qazanmaq, sonra isə hərbi hədəfləri deyil, məhv edilməsi dövlətin və cəmiyyətin müqavimət iradəsini sındıracaq obyektləri vurmaq.
Bir əsrlik təcrübə isə ardıcıl şəkildə məyusedici nəticələr verib.
ABŞ hərbçiləri öz uğursuzluqlarını araşdırarkən təkrar-təkrar üzə çıxan eyni problemləri müəyyənləşdiriblər.
Hətta havada mütləq üstünlük bombardmançıları toxunulmaz etmir. Hava hücumundan müdafiə sistemlərinin müqaviməti taktikanı və hədəfləri dəyişməyə məcbur edir.
Seçilən hədəflər sistemli şəkildə ümumi strateji məqsədlərlə üst-üstə düşmür.
Kəşfiyyata məlum obyektlərin siyahısı tez tükənir və yeni hədəflər axtarmaq lazım gəlir.
Zərbələrin sürəti ilə bərpa işlərinin sürəti arasında yarış başlayır.
Sənaye obyektlərinin vurulmasının siyasi nəticə verməməsi komandanlığı əhaliyə mənəvi təsir göstərəcək hədəflər seçməyə sövq edir.
Strateji aviasiya getdikcə daha çox taktiki məqsədlər üçün istifadə olunur.
Və hər dəfə komandanlıq uğursuzluğu eyni arqumentlə izah edir: siyasətçilər “düzgün” hədəfləri lazımi intensivliklə vurmağa imkan verməyiblər.
1990-cı illərin sonlarına qədər problemin kökünün zərbələrin dəqiqliyinin yetərsizliyində olduğu düşünülürdü.
Kütləvi yüksək dəqiqlikli silahların meydana çıxması vəziyyəti dəyişmədi.
Yuqoslaviyada nəticə daha çox müsbət sayıla bilərdi, amma onu digər amillərdən ayırmaq mümkün deyil. Geniş yayılmış qiymətləndirməyə görə, Slobodan Miloşeviç hökuməti NATO-nun quru əməliyyatının qaçılmazlığı, beynəlxalq təcrid və müttəfiqlərin yoxluğu səbəbindən geri çəkildi.
Liviya kampaniyasında taktiki hədəflərə qarşı ikinci, uzunmüddətli zərbə dalğası, üstəlik müxalifət dəstələrinə birbaşa hava dəstəyi tələb olundu.
2026-cı ildə İran kampaniyası da eyni resept üzrə uğursuzluğa düçar oldu.
Hətta həlledici hava zərbəsinin klassik nümunəsi sayılan Yaponiyaya atom bombardmanları belə birmənalı hadisə deyil.
Tokionun strateji dalana dirəndiyini anlaması Qırmızı Ordunun imperiyanın əsas resurs bazası olan Mancuriyada sürətlə irəliləməsi ilə daha da gücləndi. İmperator isə bombardmanlardan taxtın qorunması şərti ilə hərbçiləri kapitulyasiyaya razı salmaq üçün arqument kimi istifadə etdi.
“When Does Aerial Bombing Work?” adlı, 1917-1999-cu illərin hava kampaniyalarını araşdıran tədqiqat ayrıca diqqətə layiqdir.
Müəlliflər statistik baxımdan əhəmiyyətli nəticə əldə ediblər: bombardmana məruz qalan ölkənin əhalisi ya məsuliyyəti öz hökumətinin üzərinə qoymur, ya da günahı rəqibə yönəldir. Ölkədə hansı idarəetmə formasının olmasının isə bunun üçün ciddi fərqi yoxdur.
Rusiya vəziyyətinə tətbiq edildikdə bu nəticə belə səslənir: Ukrayna hücumlarından zərər çəkən rusiyalıların müharibənin davamına daha az yox, böyük ehtimalla daha çox dəstək verməsi mümkündür.
Ukraynanın indiki kampaniyasını “dönüş nöqtəsi” adlandırmaq düzgün deyil.
Daha dəqiq təsvir budur: Kiyev əldə etdiyi yeni texnoloji resursu danışıqlar masasında təzyiq alətinə çevirməyə çalışır.
Əlavə nəticə isə əvvəlcədən məlumdur. Müharibənin bu sahəsində eskalasiya məntiqi işləyir.
Rəqibinin cavab vermək imkanına malik olduğunu bilən tərəf qarşılıqlı zərbələrin dayanmasını yox, daha da intensivləşməsini gözləməlidir.
Ukraynada mülki əhali arasında ölənlərin sayı 2022-ci ilin pikindən sonra bir neçə il azaldıqdan sonra yenidən artır.
Rusiyada isə bu göstərici müharibə dövrünün tarixi maksimumundadır.
Wildberries hərbi hədəf kimi: sərhəd əslində haradan keçir
Formal baxımdan marketpleys anbarları “əlverişli hədəf” meyarlarına cavab verir: müdafiəsi zəifdir, kiçik döyüş başlığı daşıyan bir neçə dronla sıradan çıxarıla bilər, içəridə asanlıqla alışan böyük həcmdə mal saxlanılır, üstəlik ödənilməyəcək ƏDV hesabına büdcəyə də zərər dəyir. Tatyana Kimin şirkəti bazar payından tutmuş ümumi anbar sahəsinə qədər bütün əsas göstəricilərdə Ozon-u qabaqlayır. Prioritetin niyə məhz Wildberries-ə verildiyi də bununla izah olunur.
Silahlı münaqişələr hüququ baxımından isə mülki şirkətlərin anbar kompleksləri, istər Rusiyadakı Wildberries, istərsə də Ukraynadakı “Nova Poşta” olsun, qanuni hərbi hədəf sayılmır. Anbarda gülləkeçirməz jiletlərin və ya dronlardan qumbara atmaq üçün qurğular kimi silah komponentlərinin olması da bunu avtomatik dəyişmir.
“Təcavüz qurbanının simmetrik cavab vermək hüququ var” arqumenti burada işləmir. Belə hərəkətlər repressaliya kimi qiymətləndirilir və konvensiyalarla qadağan olunur.
Seçicilik prinsipinin pozulması bununla belə hərbi cinayətlərin ən ağır növü deyil. Son 80 ildə döyüşmüş orduların demək olar ki, hamısı bu və ya digər dərəcədə belə pozuntulara yol verib.
Praktik məsələ hüquqi təsnifatın özündən çox onun necə tətbiq ediləcəyidir. Aydın qalib olmadan, pat vəziyyətinə yaxın sonluğa gedən müharibə, demək olar ki, qaçılmaz olaraq yurisdiksiyaların parçalanmasına gətirib çıxaracaq. Hər tərəf cinayətkar hesab etdiyi şəxsləri öz ərazisində və öz qanunları ilə mühakimə etməyə çalışacaq.
Rusiya vətəndaşları Rusiya özü də daxil olmaqla bir sıra dövlətlərin üzv olmadığı Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən məsuliyyətə cəlb oluna bilər. Rusiya tərəfi isə ukraynalıları hərbi cinayətlərə görə yox, terrorçuluq maddələri ilə mühakimə etməyə davam edəcək. Hərbi cinayəti sübut etmək daha çətindir, xüsusən də həmin cinayət ümumiyyətlə baş verməyibsə.
Hədəf seçiminin alqoritmlərə həvalə olunması ayrıca mövzudur.
Palantir-in baş direktoru Aleks Karp açıq şəkildə bildirib ki, şirkətin modelləri Ukrayna ordusu üçün hədəflərin seçilməsində fəal iştirak edir. Ukrayna kəşfiyyatı isə dəqiqləşdirib ki, söhbət, o cümlədən Rusiyanın dərin arxa cəbhəsində hədəflər bazasının yaradılmasından gedir.
Palantir İranla müharibə ərəfəsində Pentaqonun sifarişi ilə analoji iş görüb.
Beləliklə, hədəf göstərilməsi üçüncü ölkədə yerləşən özəl korporasiyanın təqdim etdiyi xidmətə çevrilir. Beynəlxalq humanitar hüquq isə bu reallığı hələ ümumiyyətlə təsvir etməyib.
Niyə heç kim kabinetləri vurmur və nüvə arsenalı niyə susur
Moskva ilə Kiyev arasında qərarların qəbul edildiyi mərkəzlərə zərbə vurmamaq barədə guya “gizli razılaşma” olduğu haqda oxucu sualının daha sadə cavabı var.
Çox güman, heç bir razılaşma yoxdur. Sadəcə tərəflər bir-birinin imkanlarının simmetrik olduğunu anlayır.
Daha aşağı ranqlı siyasətçilərə və hərbçilərə qarşı sui-qəsdlər hər iki tərəfdə mütəmadi baş verir. Ali rəhbərliyə zərbə isə idarəolunmaz eskalasiya spiralını işə salar və hər iki tərəf proses üzərində nəzarəti itirərdi.
İsrail və ABŞ İranın siyasi və hərbi rəhbərliyinin bir hissəsini aradan qaldırmaqla belə hücumları faktiki legitimləşdirdi. Eyni zamanda onların strateji mənada nə qədər faydasız olduğunu da nümayiş etdirdi.
Dövlət çökmədi. Müharibə bitmədi.
Taktiki nüvə silahının tətbiq edilməməsini də oxşar məntiq izah edir.
Burada üç əyləc işləyir.
Birincisi nüvə tabusudur. Davranışından görünən odur ki, Putin özü də bu tabunu bölüşür.
İkincisi əsas beynəlxalq tərəfdaşların mövqeyidir. Qərb mediasının məlumatlarına görə, Çin və Hindistan rəhbərliyi nüvə ssenarisinə münasibətini Moskvaya çatdırıb.
Üçüncüsü isə sırf hərbi faydasızlıqdır. Səpələnmiş piyada və dron müdafiəsinə qarşı taktiki nüvə başlığı ilə strateji üstünlük əldə etmək son dərəcə çətindir. Əvəzində Qərblə eskalasiyanı və qlobal təcridi təmin etmək çox asandır.
Rusiyanın Ukrayna logistikasını niyə iflic edə bilməməsi də eyni məntiqlə izah olunur.
Dəmir yolu infrastrukturuna və körpülərə zərbələr endirilib və indi də endirilir. Nəticə isə daha çox mənfidir.
Dəmir yolu xəttinin özü, hərəkət tərkibi və elektrik avadanlığı istisna olmaqla, nisbətən tez bərpa edilir. Körpülər də aşırımı uçurmaq və ya dayaqları sıradan çıxarmaq mümkün olmayanda təmir olunur. Bunu etmək isə çox çətindir.
Odessa vilayətinin Zatoka qəsəbəsində Dnestr limanı üzərindəki açılan körpünün taleyi əyani nümunədir. 2022-ci ildən bəri nisbətən kövrək konstruksiyaya ballistik raketlər, süzən aviasiya bombaları, bir hücumda onlarla dronla zərbələr endirilib. Rusiya mənbələrinin məlumatına görə, yalnız 2026-cı ilin avqustunun əvvəlində bir aşırımı uçurmaq mümkün olub.
2024-cü ildə raket zərbəsi ilə zədələnmiş DneproGES yolötürücüsü isə nəqliyyatın hərəkəti üçün qısa müddətdə bərpa edildi.
Zərbələrin effektivliyindəki assimetriya yalnız Ukrayna kəşfiyyatının üstünlüyü ilə izah olunmur, hərçənd belə üstünlük mövcuddur.
Ukrayna uzun müddətdir müharibə şəraitində yaşayır, hərbi müəssisələrini gizlədir, resurslarının əhəmiyyətli hissəsini idxal edir və ya yardım şəklində alır. Ölkə ərazisində həssas hədəflərin sayı sadəcə daha azdır.
Rusiya isə mümkün qədər adi həyatını davam etdirməyə çalışır. Zavodlar, hava limanları, neft emalı müəssisələri açıq şəkildə fəaliyyət göstərir. Bu da Kiyevə həm daha ağrılı, həm də daha zəif qorunan obyektləri seçmək imkanı verir.
Rusiya tərəfinin arsenalında güclü döyüş başlığı olan, lakin uçuşun son mərhələsində dəqiqliyi yüksək olmayan raketlər var. Nəticədə hər bir yayınma hərbi effekt əvəzinə humanitar faciə yaradır.
Bütün bunlar Ukraynadan kənarda nə deməkdir
Ankoric formulu həyata keçirilməsə belə, Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin hüdudlarından çox kənara çıxan presedent yaradır.
Söhbət cəbhə xəttinin böyük dövlətin vasitəçiliyi ilə hüquqi statusa çevrildiyi konstruksiyadan gedir. Üstəlik, təcavüz qurbanından rəqibin silahla tuta bilmədiyi ərazini könüllü şəkildə təhvil verməsi tələb olunur.
Hər sərhədin alternativ şərhi olan postsovet məkanı üçün belə konstruksiyanın məqbul sayılıb-sayılmaması ərazi bütövlüyü ilə bağlı bütün bəyanatlardan daha vacibdir.
Son illərin təcrübəsi göstərdi ki, yalnız tərəflərin hüquqi olaraq tanıdığı və öz qüvvələri ilə qoruduğu status davamlı olur. Xarici təminatların öz-özlüyündə kifayət etdiyi illüziyası isə yenidən dağılıb.
Ukrayna üçün təhlükəsizlik təminatlarının hələ də həll edilməmiş qalmasının səbəbi də budur.
Döyüşməyə hazır olmayan təminatçı əslində təminatçı deyil.
Dörd ssenari və bir narahat nəticə
Birinci ssenari: Rusiya ordusu 2027-ci ildə Kramatorsk və Slavyanskın kənarlarına çıxır və aqlomerasiyanı tutur.
Kreml məqsədlərin yerinə yetirildiyini elan etmək və atəşkəs müqabilində sanksiyaların yumşaldılması barədə bazarlığa başlamaq imkanı qazanır.
Moskvanın dayanması şərti ilə bu variantda müharibənin bitmə ehtimalı ən yüksəkdir.
İkinci ssenari: müdafiə tab gətirir, hücumun nəfəsi kəsilir, hər kilometrin qiyməti və itkilər artmaqda davam edir.
Kreml qarşıya qoyduğu məqsədin ümumiyyətlə nə dərəcədə real olduğunu yenidən qiymətləndirməyə məcbur qalır.
Kramatorsk yaxınlığında böyük Ukrayna əks-hücumu Donbasdan sonra savaşın davam etdirilməsi riskini də azalda bilərdi. Məhz ona görə ki, belə əməliyyat Rusiyaya imkanlarının sərhədini göstərərdi.
Üçüncü ssenari: Donbas tutulur, amma müharibə Ukrayna dövlətçiliyini məhv etmək məqsədilə davam edir.
İlk baxışda cəlbedici görünsə də, bu variant Moskva üçün ən pis ssenarilərdən biridir.
Ukrayna müqaviməti davam etdirmək üçün daha güclü motivasiya alır, müttəfiqlər isə dəstəyi azaltmamaq üçün əlavə əsas qazanır.
Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində təhlükəsizlik dilemması deyilən anlayış da məhz əks reaksiyanı proqnozlaşdırır: Rusiyanın güclənməsi Qərbin Kiyevə dəstəyini artırır.
Kreml üçün risklər eyni anda bütün istiqamətlərdə yığılmağa başlayır. Dövlət borcuna xidmət bahalaşdıqca iqtisadi sistemdə “vintlərin” qırılması riski artır. İki ildən bir qədər çox vaxt sonra ABŞ administrasiyası dəyişə bilər. Könüllü döyüşçü ehtiyatı tükənərsə, məcburi səfərbərliyə ehtiyac yarana bilər.
Dördüncü ssenari isə görünür, Rusiyanın danışıqlar taktikası məhz buna hesablanıb.
Kiyev xarici təzyiq altında qoşunlarını geri çəkməyə razılaşır və ordunun edə bilmədiyini siyasi böhran edir.
Donbasın könüllü şəkildə verilməsi bu halda müharibənin davam etməsi riskini kəskin artırır. Çünki belə addım güzəştlərin təzyiqlə əldə edilə bildiyini nümayiş etdirir.
Dörd variantın ortaq məxrəci birdir: onların heç biri klassik mənada qələbə ilə başa çatmır.
Müharibə qələbə ilə bitməyəcək
Müharibə ətrafındakı ictimai diskussiyanın əsas sualı belə qurulub: “Kim qalib gələcək?”.
Amma sualın özü yanlışdır.
Hər iki tərəf əvvəlcədən planlaşdırdığı müharibəni artıq uduzub.
Rusiya Ukraynanı siyasi baxımdan yenidən qurmaq uğrunda apardığı müharibəni uduzub.
Ukrayna isə ərazi bütövlüyünü tam şəkildə hərbi yolla bərpa etmək uğrunda müharibəni uduzub.
İndi mübarizə kimin məğlubiyyətinə “qələbə” adı veriləcəyi uğrunda gedir. Bu haqqın qiyməti isə yüz minlərlə insan taleyi, trilyonlarla rubl və qrivna ilə ölçülür.
Putin demək olar ki, sonsuz müddət müharibə aparmağa imkan verən iqtisadi model qurub. Amma elə həmin model sürətli qələbəni onun üçün birdəfəlik mümkünsüz edib.
Minimum təzyiq prinsipi eyni anda həm sistemin dayanıqlıq mənbəyidir, həm də hökmüdür.
Vintlərin hər yerdə bərabər və gözə batmadan sıxıldığı ölkə sıçrayış edə bilməz. Sıçrayış yoxdursa, Kramatorsk illərlə alınır.
Ukrayna Rusiya arxa cəbhəsinə təzyiq göstərmək üçün texnoloji alət əldə etdi. Sonra isə bir əsrlik empirik təcrübənin onun əleyhinə danışdığı sahəyə girdiyini gördü.
Hava kampaniyaları öz-özlüyündə müharibələri qazandırmır. Əvəzində hücuma məruz qalan cəmiyyəti hakimiyyət ətrafında kifayət qədər etibarlı şəkildə birləşdirir.
Əsl sonluq nə cəbhədə gələcək, nə də danışıqlar masasında.
Həlledici an iki siyasi sistemin “mühasibatında” yetişəcək. Onlardan biri məğlubiyyəti qəbul etməməyin qiymətini ödəyə bilmədiyi anda.
Rusiya modeli Kremlə zaman ehtiyatı verir, amma sürətlə qalib gəlmək imkanını əlindən alır.
Ukrayna modeli Kiyevə ordunun keyfiyyətini və Qərbin dəstəyini verir, amma bunun müqabilində əhalinin qeyri-mütənasib dərəcədə böyük hissəsini prosesə cəlb etməyi tələb edir.
Hər iki konstruksiya hələ illərlə işləyə bilər.
Buradan ən narahatedici nəticə çıxır.
1945-ci ildən sonra Avropada istənilən digər münaqişədən daha çox insan həyatı apardığı deyilən bu müharibənin taleyi bu gün artıq böyük strateji qərarlardan deyil, Rusiya ordusunun Donetsk çöllərində ildə on-on beş kilometr hansı sürətlə keçməsindən asılıdır.
Şərqi Avropada qarşıdakı onilliklərin sülhünün necə olacağını da “Ankoric ruhu” deyil, məhz bu amansız hesab müəyyən edəcək.