Milli həmrəylik şüarı altında Pekin dil, təhsil, din, miqrasiya, biznes, tarixi yaddaş və rəqəmsal nəzarəti vahid sədaqət mexanizmində birləşdirir. Ancaq dövlət fərqləri nə qədər israrla silməyə çalışırsa, həmin fərqlərin siyasi qarşıdurma şəklində geri qayıtması riski də bir o qədər artır.
2026-cı il iyulun 1-də Çində rəsmən harmoniya, inkişaf və bərabərliyə həsr olunmuş, əslində isə dövlətlə etnik azlıqlar arasındakı münasibətlərin bütün arxitekturasını dəyişən qanun qüvvəyə minib.
Martın 12-də Ümumçin Xalq Nümayəndələri Məclisinin dördüncü sessiyasında 2 756 lehinə, 3 əleyhinə və 3 bitərəf səslə qəbul edilən Çin Xalq Respublikasının “Etnik birliyin və tərəqqinin təşviqi haqqında” qanunu 65 maddədən ibarətdir. Ancaq sənədin siyasi mahiyyəti separatizmə qarşı mübarizənin növbəti dəfə sərtləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Pekin vahid Çin kimliyinin formalaşdırılmasını bütün partiya-dövlət sisteminin daimi öhdəliyinə çevirir. Bu vəzifə hökumət və ordudan tutmuş məktəbə, ailəyə, biznesə, mediaya, internet platformalarına və dini təşkilatlara qədər hamını əhatə edir.
Yeni qanunun əsas paradoksu da məhz bundadır. Çin etnik məsələni siyasi gündəmdən çıxarmağa çalışır, amma bunun üçün onu, demək olar, bütün dövlət siyasətlərinin məcburi tərkib hissəsinə çevirir.
Aaron Qlassermanın ilkin materialında əsas intriqa dəqiq tutulur: bu qanun Si Cinpinin assimilyasiya kursunu başlatmır, onu siyasi göstərişlər müstəvisindən fundamental qanunvericilik müstəvisinə keçirən prosesi başa çatdırır.
Bundan sonra məmur yalnız açıq ayrı-seçkiliyə yol verdiyinə, münaqişəni yatıra bilmədiyinə və ya dövlət siyasətini pozduğuna görə cəzalandırılmayacaq. O, “Çin milləti birliyi şüuru” adlandırılan ideyanın formalaşdırılmasında kifayət qədər fəallıq göstərmədiyinə görə də karyerasını riskə ata bilər.
Elə buna görə də qanunu Kommunist Partiyası rəhbərliyi ilə, demək olar, heç vaxt mübahisə etməyən parlamentin növbəti ritual sənədi kimi qiymətləndirmək təhlükəli olardı. Avtoritar sistemdə qanun hakimiyyəti məhdudlaşdırmaqdan daha çox onun davranışını vahid qəlibə salmaq üçün lazımdır. Sənəd milyonlarla məmura, məktəb direktoruna, redaktora, polisə, müəllimə, menecerə və partiya funksionerinə açıq mesaj verir: bundan sonra mədəni və siyasi baxımdan daha yekcins Çin yaratmağa görə hər kəs şəxsən məsuliyyət daşıyır.
Əhalinin səkkiz faizi strateji xəritənin yarısına nəzarət edir
2020-ci il siyahıyaalmasının nəticələrinə görə, hanlar materik Çin əhalisinin 91,11 faizini, yəni 1,286 milyard nəfəri təşkil edib. Rəsmi şəkildə tanınan 55 etnik azlığın payına isə 125,47 milyon nəfər, başqa sözlə, əhalinin 8,89 faizi düşüb.
Ancaq bu rəqəmlər aldadıcıdır.
Etnik azlıqlar əsasən sərhəd və təbii ehtiyatlarla zəngin bölgələrdə cəmləşib. Müxtəlif hesablamalara görə, həmin ərazilər ölkə torpaqlarının təxminən yarısını əhatə edir. Çin sistemində 155 etnik muxtar ərazi mövcuddur: 5 muxtar rayon, 30 muxtar dairə və 120 muxtar qəza.
Bu ərazilərə sadəcə mədəni periferiya kimi baxmaq olmaz.
Sincan Çini Mərkəzi Asiya, Pakistan və “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün quru marşrutları ilə birləşdirir. Buradan enerji, dəmir yolu və logistika dəhlizləri keçir. Bölgə böyük neft, qaz və kömür ehtiyatlarına malikdir, pambıq istehsalında əsas mövqelərdən birini tutur və günəş enerjisi təchizat zəncirlərinə sıx şəkildə inteqrasiya olunub.
Tibet yaylası eyni zamanda həm Asiyanın su anbarıdır, həm də Çinlə Hindistanın hərbi təmas zonasıdır. Daxili Monqolustan Çinin kömür, metallurgiya və nadir torpaq elementləri sənayesinin mühüm halqasıdır. Quanqsi Vyetnama və materik Cənub-Şərqi Asiyaya çıxış açır. Əhalisinin mühüm hissəsini müsəlman hueylərin təşkil etdiyi Ninsya isə dövlətin İslam siyasəti baxımından simvolik əhəmiyyət daşıyır.
Bu səbəbdən Pekin üçün etnik siyasət çoxdan folklor, milli geyim, festival və kvota məsələsi olmaqdan çıxıb. Bu, sərhədlərin, təbii ehtiyatların, nəqliyyat arteriyalarının, ərzaq təhlükəsizliyinin, hərbi logistikanın və strateji müdafiə dərinliyinin idarə olunmasının bir hissəsidir.
Qanunun özü də bu əlaqəni son dərəcə açıq ifadə edir. Etnik bölgələrə sərhəd, resurs, enerji, ərzaq və ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması missiyası həvalə edilir. Silahlı qüvvələr ümumçin kimliyinin aşılanmasında iştirak etməlidir. Yerli hakimiyyət orqanlarına sərhəd şəhərlərini, infrastrukturu, ticarəti, turizmi və iqtisadi əməkdaşlığı inkişaf etdirmək tapşırılır.
Başqa sözlə, Pekin əvvəllər ayrı-ayrılıqda təqdim etdiyi iki vəzifəni birdəfəlik birləşdirir: periferiyanın inkişafı və onun siyasi baxımdan zərərsizləşdirilməsi.
Muxtariyyət ləğv olunmur, siyasi məzmunundan məhrum edilir
1949-cu ildə Çin Xalq Respublikası qurulduqdan sonra ölkə rəhbərliyi etnik müxtəlifliyi formal olaraq tanıyan, amma federalizmi istisna edən modeli seçdi.
Muxtar ərazilər unitar dövlətin ayrılmaz hissəsi olaraq qalırdı. Bununla yanaşı, onlara öz idarəetmə orqanlarına sahib olmaq, yerli xüsusiyyətləri nəzərə almaq, azlıq dillərini dəstəkləmək və milli kadrları irəli çəkmək hüququ verilirdi.
Dini institutların, yerli elitaların, dillərin və ənənələrin genişmiqyaslı şəkildə dağıdıldığı 1966-1976-cı illər Mədəni İnqilabından sonra Den Syaopin rəhbərliyi daha çevik modeli bərpa etdi. Bu modelin hüquqi dayağı 31 may 1984-cü ildə qəbul edilmiş və 2001-ci ildə dəyişdirilmiş Regional Etnik Muxtariyyət haqqında qanun oldu. Sənəd muxtar rayon, dairə və qəzalar sistemini, yerli orqanların xüsusi səlahiyyətlərini, mədəni təminatları və azlıqlara dövlət dəstəyini təsbit edirdi.
Siyasi hesab praqmatik idi.
Pekin azlıqlara məhdud təminatlar paketi təklif edir, əvəzində isə mərkəzi hakimiyyətin qeyd-şərtsiz suverenliyinin tanınmasını tələb edirdi.
Yerli dillər siyasi səfərbərlik vasitəsinə çevrilmədiyi müddətdə yaşaya bilərdi. Din dövlət nəzarəti altında qaldığı müddətdə mövcudluğunu davam etdirə bilərdi. Regional elitalar vəzifələr alırdı, amma müstəqil güc mərkəzinə çevrilə bilmirdi. Universitetlərə qəbul zamanı güzəştlər, ailə siyasətində yumşalmalar, büdcə transfertləri və simvolik təmsilçilik göstərməli idi ki, Çin Xalq Respublikasına mənsub olmaq ona müqavimət göstərməkdən daha sərfəlidir.
XXI əsrin əvvəllərində bu kompromis hər iki tərəfdən dağılmağa başladı.
Etnik azlıqlar arasında mədəni və iqtisadi marginallaşma hissi qalırdı. Han cəmiyyətinin bir hissəsində isə muxtar bölgələrə verilən güzəştlər, kvotalar və büdcə subsidiyaları narazılıq doğururdu. Bürokratik sistem daxilində məmurlar məsuliyyəti bir-birinin üzərinə atmağı öyrənmişdilər. Adi əmək və ya məişət mübahisəsini etnik münaqişə kimi təqdim edib aidiyyəti quruma ötürmək, real ayrı-seçkiliyi isə statistikanı və şəxsi karyeranı korlamamaq üçün gizlətmək mümkün idi.
Si Cinpinin yeni siyasəti məhz bu ikitərəfli səmərəsizliyə cavab oldu.
2026-cı il qanununun 8-ci maddəsi etnik muxtariyyət sistemini qoruyur. Ancaq onlarla başqa maddə bu sistemi daha yüksək məqsədə, vahid Çin milləti birliyinin möhkəmləndirilməsinə tabe edir.
Muxtariyyət hüquqi baxımdan ləğv olunmur. O, inzibati qabığa çevrilir. Həmin qabığın daxilində əsas vəzifə artıq özünəməxsusluğu qorumaq deyil, ümumiliyi artırmaqdır.
Sovet İttifaqının kölgəsi: Pekini hərəkətə gətirən qorxu
Assimilyasiya dönüşünün arxasında yalnız Si Cinpinin şəxsi ideologiyası dayanmır.
Çin rəhbərliyində SSRİ-nin süqutundan sonra çıxarılan bir nəticə dərin kök salıb: ərazi baxımından rəsmiləşdirilmiş respublikalar, öz elitaları, dilləri və tarixi narrativləri mərkəzi hakimiyyət zəiflədiyi anda parçalanma üçün hazır infrastruktura çevrilə bilər.
Pekin üçün Sovet İttifaqının dağılması bir xəbərdarlıqdır. Dövlət tərəfindən tanınmış kimlik böhran anında siyasi suverenlik tələb edə bilər.
Bu qorxuya konkret sarsıntılar da əlavə olundu.
2008-ci ilin martında Tibeti etirazlar və iğtişaşlar bürüdü. 2009-cu ilin iyulunda Urumçidə etnik zorakılıq kütləvi insan tələfatına səbəb oldu. 2013-cü ilin oktyabrında Tiananmen meydanı yaxınlığında hücum baş verdi. 2014-cü ilin martında isə Kunmin dəmir yolu vağzalına silahlı hücum edildi.
Çin hakimiyyəti bu hadisələri separatizm, dini ekstremizm və terrorizmlə əlaqələndirdi. 2014-cü ilin mayında Sincanda “Sarsıdıcı zərbə” kampaniyasına start verildi.
Pekinin 2019-cu il “ağ kitab”ında açıqladığı məlumatlara görə, 2014-cü ildən sonra hakimiyyət “terrorçu” adlandırdığı 1 588 qrupu zərərsizləşdirib, 12 995 şübhəlini həbs edib, 2 052 partlayıcı qurğu müsadirə edib və 4 858 qanunsuz dini fəaliyyət faktına görə 30 645 nəfəri cəzalandırıb. Çin hökuməti bildirir ki, 2016-cı ildən sonra Sincanda terror hücumu baş verməyib.
Məhz 2014-cü ildə Si Cinpin sonradan məşhurlaşan ifadəni işlətdi: etnik qruplar “nar dənələri kimi” bir-birinə sıx bağlanmalıdır. Daha sonra bu obraz universal dövlət doktrinasına çevrildi.
Metaforanın yumşaqlığı aldadıcıdır.
Nar dənələri fərqli qala bilər, amma eyni qabığın içində olmalı, bir-birinə sıx dayanmalı və müstəqil siyasi məkana sahib olmamalıdır. Rəsmi versiya qarşılıqlı hörmət və ümumi rifahdan danışır. Praktik kurs isə getdikcə bunu göstərir: fərqlər dekorativ element kimi qəbul edilə bilər, amma ayrıca təhsil sisteminin, tarixi yaddaşın, dini təşkilatlanmanın və ya ictimai həmrəyliyin mənbəyinə çevrilməməlidir.
Mandarin dili dövlətin sədaqət testinə çevrilir
Qanunun ən həssas hissəsi dil məsələsinə aiddir.
15-ci maddəyə əsasən, ümumdövlət dili və yazısı bütün məktəb və təhsil müəssisələrində tədrisin əsas dili olmalıdır. Dövlət uşaqların artıq məktəbəqədər yaşda putunxua dilinə yiyələnməsini təmin etməlidir.
Rəsmi sənədlərdə, ictimai məkanlarda və ya təşkilatlarda azlıq dili ilə ümumdövlət dili eyni vaxtda istifadə edilirsə, yerləşmə və ardıcıllıq baxımından üstünlük sonuncuya verilməlidir. Bununla yanaşı, qanunda azlıq dillərinin qorunması da bəyan olunur.
Kağız üzərində bu, balans təsiri bağışlayır. Ancaq mərkəzləşdirilmiş inzibati sistemdə üstünlük, demək olar, qaçılmaz şəkildə sıxışdırılmaya çevrilir.
Çin rəhbərliyinin güclü iqtisadi arqumenti var: mandarin dilini yaxşı bilməyən Tibet, Sincan və ya Daxili Monqolustan sakininin universitetə qəbulda, əmək bazarında və dövlət aparatında şansı daha az olur. Vahid dil əməliyyat xərclərini azaldır, daxili miqrasiyanı asanlaşdırır və ümummilli bazara çıxışı genişləndirir.
Problem mandarin dilində tədrisin ana dilində təhsili tamamlamadığı, onu əvəz etdiyi yerdə başlayır.
2020-ci ildə əsas məktəb fənlərinin mandarin dilinə keçirilməsi Daxili Monqolustanda etnik monqolların nadir kütləvi etirazlarına səbəb oldu. Tarix, siyasət və dil fənləri ümummilli dərsliklər əsasında tədris edilməyə başladı. Valideynlər və fəallar bunu monqoldilli məktəb sisteminin sökülməsi kimi qiymətləndirdilər.
Tibetdə kiçik kənd məktəblərinin bağlanması və internatların genişləndirilməsi uşaqların mandarin dilli mühitdən asılılığını artırdı. 2026-cı ilin mayında Human Rights Watch inteqrasiya siyasətinin artıq məktəbəqədər müəssisələrə də yayıldığını bildirdi və Tibet dilində tamhüquqlu təhsilin qorunmasına çağırdı. Pekin isə iddia edir ki, mərkəzləşdirilmiş sistem ucqar bölgələrdə yaşayan uşaqlara daha yaxşı müəllimlərə və infrastruktura çıxış imkanı yaradır.
Si Cinpin üçün dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil dövlətin vahid tarix, hüquq və siyasi sədaqət versiyasını cəmiyyətə ötürdüyü kanaldır.
Elə buna görə də 16-cı maddə “Çin milləti birliyi şüuru”nun bütün təhsil prosesinə nüfuz etməsini tələb edir: dərslərə, ictimai təcrübəyə, tematik tərbiyəyə və internetə. Dərsliklər mərkəzləşdirilmiş nəzarətdən keçməlidir.
Beləliklə, dil modernləşməsi ilə ideoloji standartlaşdırma arasındakı sərhəd tamamilə yox olur.
Din müstəqilliyini itirdiyi müddətdə sərbəstdir
Daha bir sərt cəbhə din sahəsində açılır.
Qanunun 46-cı maddəsi dini birliklərdən, dini təhsil müəssisələrindən və ibadət məkanlarından dinlərin çinliləşdirilməsi kursuna sadiq qalmağı, ümummilli kimlik ruhunda tərbiyə işi aparmağı və dini həyatı sosialist cəmiyyətinə uyğunlaşdırmağı tələb edir.
Çində rəsmən tanınan beş din, buddizm, daoizm, İslam, katoliklik və protestantlıq üçün bu, partiyanın nəzarət sisteminə daha dərindən tabe olmaq deməkdir.
Dinlərin çinliləşdirilməsi kampaniyası bu qanunun qəbulundan xeyli əvvəl başlamışdı. Müsəlmanların yaşadığı bölgələrdə hakimiyyət qübbələri və minarələri sökür, məscidlərin memarlığını dəyişir, fasad və lövhələrdən ərəb dilində yazıları silirdi.
Reuters agentliyi Çançi şəhərindəki on məscidin peyk görüntülərini araşdıraraq bildirmişdi ki, təkcə 2018-ci ilin aprelindən sonrakı iki ay ərzində həmin məscidlərdən 31 minarə, yaşıl və ya qızılı rəngdə 12 qübbə götürülüb.
Ninsya və Qansuda məscidlərin yenidən qurulması ilk növbədə hueylərə toxundu. Əsasən Çin dilində danışan bu müsəlman qrupu tarixən uyğurlarla müqayisədə cəmiyyətə daha yaxşı inteqrasiya olunmuş sayılırdı. Bu fakt göstərir ki, kampaniyanın hədəfi separatizmlə mübarizədən qat-qat genişdir.
Dövlət dini mənsubiyyətin vizual, institusional və transmilli əlamətlərini aradan qaldırmağa çalışır.
Pekinin məntiqi aydındır. Müstəqil dini şəbəkələr yerli icmaları xaricdəki təsir mərkəzləri ilə birləşdirə, alternativ mənəvi nüfuz yarada və insanları partiya strukturlarından kənarda səfərbər edə bilər.
Ancaq dini vətənpərvərlik tərbiyəsinin idarə olunan əlavəsinə çevirmək cəhdi əks nəticə doğurur. Dövlət məscidin görünüşünü, xütbənin məzmununu, din xadimlərinin hazırlığını və dini əlaqələri nə qədər sərt tənzimləyirsə, dindarlar gündəlik dini praktikaları bir o qədər müqavimət forması kimi qəbul edirlər.
İslamı və ya Tibet buddizmini siyasətdən uzaqlaşdırmalı olan xətt əslində onları son həddə qədər siyasiləşdirir.
Tarix dövlət təhlükəsizliyinin tələblərinə uyğun yenidən yazılır
Yeni qanun yalnız bu günə deyil, keçmişə də müdaxilə edir.
17-ci maddə Çin milləti birliyinin formalaşmasına dair ayrıca Çin tarixi mənbələr sisteminin, elmi diskursun və nəzəri bazanın yaradılmasını tələb edir. Universitetlər və tədqiqat mərkəzləri Çin tarixini “müxtəliflik daxilində birlik” modeli əsasında izah etməlidir.
İlk baxışda bu, adi akademik tədqiqat proqramına bənzəyir. Əslində isə dövlət məcburi tarixi çərçivə formalaşdırır. Bu çərçivədə Çin Xalq Respublikasının müasir sərhədləri fəthlərin, müqavilələrin, miqrasiyaların və qarşıdurmaların mürəkkəb nəticəsi kimi deyil, xalqların minilliklər boyu təbii yaxınlaşmasının yekunu kimi təqdim olunmalıdır.
Çin sülaləsinin rəsmi tarixinin hazırlanması ilə bağlı uzunmüddətli layihə bu baxımdan xüsusilə diqqətçəkicidir.
İşə 2002-ci ildə başlanılıb. Layihədə iki mindən çox tədqiqatçı iştirak edib, əlyazma 103 cildə və təxminən 32 milyon heroqlifə qədər genişlənib. Lakin Si Cinpin dövründə mancur sülaləsinin necə təqdim olunmasına dair tələblər sərtləşdiyi üçün nəşr prosesi uzanıb.
Məsələ prinsipial xarakter daşıyır: Çin sülaləsi çoxetnik məkanı təbii şəkildə birləşdirən Çin sülaləsi idi, yoxsa hanlar, monqollar, tibetlilər və müsəlman xalqlar üçün fərqli idarəetmə modellərindən istifadə edən mancur imperiyası?
İkinci yanaşma avtomatik olaraq separatizmə aparmır. Ancaq müasir sərhədlərin tarixini daha az xətti və daha mürəkkəb göstərir. Məhz buna görə də əlyazmanın siyasi ekspertizası onun elmi tamamlanmasından daha vacib oldu.
Pekinə tarix üzərində nəzarət üç səbəbə görə lazımdır.
Birincisi, bu, mövcud sərhədlərin legitimliyini möhkəmləndirir.
İkincisi, milli hərəkatları tarixi arqumentlər dilindən məhrum edir.
Üçüncüsü, Kommunist Partiyasını təkcə 1949-cu il inqilabı ilə deyil, Çinin minillik dövlətçilik tarixi ilə bağlayır. Beləliklə, Çin Kommunist Partiyası siyasi qüvvələrdən biri kimi deyil, sivilizasiya bütövlüyünün yeganə müasir qoruyucusu kimi təqdim olunur.
Bu konstruksiyanın qiyməti isə ağırdır. Elmi fərziyyə ərazi təhlükəsizliyi meyarı ilə qiymətləndiriləndə tədqiqatçı həqiqəti axtarmağı dayandırır və hansı formulun qəbul ediləcəyini təxmin etməyə başlayır.
Bazar vasitəsilə assimilyasiya: birlikdə yaşamaq, oxumaq, işləmək və istirahət etmək
Yeni kurs yalnız qadağalardan ibarət deyil. Onun ən iddialı hissəsi sosial mühəndislikdir.
Qanun “qarşılıqlı inteqrasiya olunmuş icmalar” adlandırılan yaşayış mühitlərinin yaradılmasını tələb edir. Burada müxtəlif qrupların nümayəndələri birlikdə yaşamalı, oxumalı, işləməli, quruculuq aparmalı və asudə vaxt keçirməlidir.
Yerli hakimiyyət orqanları şəhərsalma, mənzil siyasəti, əhalinin idarə olunması, məşğulluq və sosial xidmətlər zamanı bu məqsədi nəzərə almalıdır. Regionlararası məşğulluq, turizm, kadr mübadiləsi və mütəxəssislərin yerdəyişməsi təşviq edilir.
Bu siyasətin iqtisadi məntiqi həqiqətən mövcuddur.
Bir çox muxtar ərazi büdcə transfertlərindən, dövlət investisiyalarından və zəngin şərq vilayətlərinin yardımından asılıdır. İnfrastruktur inteqrasiyası təcridi azaldır, iş yerləri yaradır, satış bazarını genişləndirir və gənclərə iri şəhərlərə çıxış imkanı verir.
Qanun nəqliyyat, energetika, su təsərrüfatı, rəqəmsal şəbəkələr, logistika, sənaye kooperasiyası, səhiyyə və təhsil vəd edir. Etnik bölgələr vahid milli bazara və ölkə daxilində kapital dövriyyəsinə daxil edilir.
Ancaq inkişaf eyni zamanda siyasi texnologiya kimi istifadə olunur.
Yeni yol ucqar rayonu yalnız bazarla birləşdirmir. O, miqrasiyanı, turist axınını, mədəni standartlaşdırmanı və inzibati nəzarəti də sürətləndirir.
İnternat məktəbi uşağa yalnız müəllimə çıxış imkanı vermir. Onu ailənin dil mühitindən də ayırır.
Şəhərdə iş tapmaq yalnız gəliri artırmır. Yerli kimliyi gündəlik karyera üçün daha az yararlı hala gətirir.
Turizm yalnız pul qazandırmır. O, mədəniyyəti dövlət üçün təhlükəsiz və istehlakçı üçün rahat səhnə tamaşasına çevirir.
Hazırkı kursun əvvəlki güzəşt siyasətindən prinsipial fərqi də budur. Əvvəllər dövlət etnik azlıqların institusional fərqliliyinin bir hissəsini qorumaqla onların sədaqətini satın almağa çalışırdı. İndi isə sosial mühiti elə dəyişməyə çalışır ki, ayrıca qalmaq tədricən iqtisadi mənasını itirsin.
Assimilyasiya təkcə polis və təbliğat vasitəsilə həyata keçirilmir. Əmək bazarı, ipoteka, nəqliyyat, məktəblərin coğrafiyası və karyera stimulları da bu prosesə qoşulur.
Hər məmur birliyə cavabdehdir, hər vətəndaş şikayət edə bilər
Qanunun idarəetmə baxımından əsas yeniliyi məsuliyyətin bütün sistem üzrə bölüşdürülməsidir.
Mərkəzi Vahid Cəbhə İdarəsi və Dövlət Etnik Məsələlər Komitəsi siyasəti əlaqələndirir. Ancaq onun icrasına yerli hökumətlər, nazirliklər, müəssisələr, həmkarlar ittifaqları, gənclər və qadın təşkilatları, yazıçılar birlikləri, elmi cəmiyyətlər, fondlar, kənd komitələri və ordu cavabdeh olmalıdır.
Ümummilli kimliklə bağlı tələblər xidməti hazırlığa, korporativ mədəniyyətə, təşkilatların nizamnamələrinə, ailə tərbiyəsinə və kadr siyasətinə daxil edilməlidir.
54-cü maddə vətəndaşlara etnik birliyi pozan hərəkətlər, eləcə də vəzifələrini lazımi səviyyədə yerinə yetirməyən məmurlar barədə şikayət və məlumat vermək hüququ tanıyır. Prokurorluq ictimai maraqların müdafiəsi üçün iddia qaldıra bilər. Rəhbərlər və birbaşa icraçılar intizam, inzibati və cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilər.
Beləliklə, Si Cinpin dövrünün siyasi kampaniyalarına xas klassik mexanizm yaradılır.
Mərkəz geniş vəzifə müəyyənləşdirir, onu kadrların qiymətləndirilməsi meyarına çevirir, bundan sonra bürokratiya çox vaxt ilkin göstərişləri də aşan canfəşanlıq nümayiş etdirməyə başlayır.
Pekin üçün bu, yerlərdə sabotajı, formalizmi və passivliyi aradan qaldırmaq üsuludur. Ancaq sistemin əvvəlcədən görünən ciddi qüsuru var.
Etnik birliyə zərər anlayışı geniş ifadə olunanda potensial təhlükəli epizodu gözdən qaçırmaqdansa, artıq bir nəfəri cəzalandırmaq daha təhlükəsiz görünür. Məmur, məktəb direktoru, redaktor və ya internet platformasının meneceri münaqişəni incəliklə qiymətləndirməyə deyil, öz karyerasını qorumağa üstünlük verəcək.
Adi məişət mübahisəsini siyasi sədaqətsizlik işinə, mədəni narazılığın dinc ifadəsini isə separatizm əlamətinə çevirmək asanlaşacaq.
Qanun dövlət aparatına adi hüquq pozuntusunu, ayrı-seçkiliyi, dini mübahisəni və real təhlükəsizlik təhdidini bir-birindən ayırmağı öyrətməlidir. Ancaq eyni zamanda səhvin siyasi qiymətini kəskin şəkildə artırır.
Bu, idarəetmənin rasionallaşdırılması deyil. Bu, hər bir qeyri-müəyyənliyin sistemi daha sərt yozuma sövq etdiyi bürokratik qorxu mühitinin yaradılmasıdır.
Birliyin alqoritmi: senzura yeni hüquqi formul əldə edir
Qanunun informasiya konturu məktəb və dini sahələrdən heç də az əhəmiyyət daşımır.
Qəzetlər, televiziya, nəşriyyatlar və onlayn xidmətlər Çin milləti birliyinin qurulmasında əldə olunan nailiyyətlərdən danışmağa borcludur.
İnternet şirkətləri birliyi dəstəkləyən məzmun hazırlamalı və yaymalıdır. Etnik nifrət və ayrı-seçkilik yaradan, yaxud həmrəyliyi sarsıdan materiallar aşkar edildikdə operatorlar məlumatın ötürülməsini dərhal dayandırmalı, onu silməli, qeydləri saxlamalı və hakimiyyətə məlumat verməlidir.
Qanun interneti, böyük verilənləri və süni intellekti birbaşa inteqrasiya vasitələri adlandırır.
Etnik nifrətin qadağan edilməsi özlüyündə normal hüquqi praktikaya uyğundur. Problem ondadır ki, Çin sistemində nifrət nitqi, dövlət siyasətinin tənqidi və tarixi travmanın müzakirəsi arasındakı sərhədi müstəqil məhkəmə deyil, təhlükəsizliyin siyasi məntiqi müəyyən edir.
Məktəbin bağlanması, məscidin yenidən qurulması, dil ayrı-seçkiliyi və ya tarixin mübahisəli səhifəsi barədə yazı mövcud siyasi kursdan asılı olaraq hüquqların müdafiəsi, elmi müzakirə və ya birliyə təhdid kimi qiymətləndirilə bilər.
Süni intellekt bu qeyri-müəyyənliyin miqyasını daha da böyüdür. Platformalar alqoritmlərin etnik münaqişə ilə əlaqələndirdiyi sözləri, təsvirləri və mövzuları əvvəlcədən bloklamağa məcbur olacaq.
Bu isə həddindən artıq moderasiyaya gətirib çıxarır. İctimai məkandan yalnız radikal təbliğat deyil, gərginliyin səbəblərini anlamaq üçün vacib olan faktiki materiallar da yox olur.
Dövlət daha sakit informasiya mənzərəsi əldə edir, amma əks əlaqəni itirir. Münaqişə aradan qalxmır. Sadəcə, daha kəskin formada üzə çıxana qədər mərkəz üçün görünməz olur.
Çin qanunu ölkə sərhədlərini aşır
Qanunun 63-cü maddəsi Çin Xalq Respublikasının hüdudlarından kənarda fəaliyyət göstərən təşkilat və şəxslər üçün də hüquqi məsuliyyət nəzərdə tutur. Şərt budur ki, onların hərəkətləri Pekin tərəfindən Çinə qarşı yönəlmiş, etnik birliyi sarsıdan və ya separatizm yaradan fəaliyyət kimi qiymətləndirilsin.
İyunun 24-də yüksək vəzifəli Çin rəsmisi açıq şəkildə bildirdi ki, bu normanın xaricdəki şəxslərə tətbiqi qanunidir, zəruridir və beynəlxalq praktikaya uyğundur.
Beləliklə, Çinin daxili etnik siyasəti diplomatik münaqişə mənbəyinə çevrilir.
Çin başqa yurisdiksiyada yaşayan jurnalisti, alimi və ya fəalı avtomatik olaraq həbs edə bilməz. Ancaq qanunun ekstraterritorial müddəası geniş risklər yaradır: cinayət işləri, ölkəyə giriş qadağaları, Çində yaşayan qohumlara təzyiq, hüquqi yardım tələbləri, Çin tərəfdaşları ilə işləyən təşkilatlara hədələr.
Diasporlar üçün bu qanun açıq siqnaldır: ölkə xaricindəki fəaliyyətin Çin daxilində nəticələri ola bilər.
Avropa Parlamenti aprelin 30-da qanunun ləğvini tələb edib, onu assimilyasiyanı gücləndirən, mədəni, dini və dil azadlıqlarını məhdudlaşdıran alət adlandırıb. Avropalı deputatlar ekstradisiya mexanizmlərinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə və transmilli təzyiqlərə cavab verilməsinə çağırıblar.
Pekin isə beynəlxalq tənqidi Çinin qarşısını almaq strategiyasının tərkib hissəsi kimi görür. Qanunun mətnində etnik mənsubiyyət, din və insan hüquqları bəhanəsi ilə müdaxilə açıq şəkildə rədd edilir.
Çin rəhbərliyi üçün xaricdəki uyğur, tibetli və ya monqol təşkilatlarına dəstək ABŞ və Avropanın geosiyasi təzyiqindən ayrılmazdır.
Beləliklə, azlıqların hüquqları ilə bağlı mübahisə böyük dövlətlərin legitimlik, sanksiyalar, texnologiyalar və beynəlxalq gündəm üzərində nəzarət uğrunda mübarizəsinə tam qarışır.
Sincan sınaq meydanı idi, indi model ümummilli xarakter alır
Siyasətin ən sərt variantı artıq Sincanda sınaqdan keçirilib.
2022-ci ilin avqustunda BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığı bölgədə terrorizmə və ekstremizmə qarşı mübarizə siyasəti çərçivəsində ciddi insan hüquqları pozuntularının törədildiyi qənaətinə gəlib.
Sənəddə bildirilirdi ki, uyğurların və əsasən müsəlmanlardan ibarət digər qrupların genişmiqyaslı, özbaşına və ayrı-seçkilik xarakterli şəkildə azadlıqdan məhrum edilməsi beynəlxalq cinayətlərə, xüsusilə insanlığa qarşı cinayətlərə bərabər tutula bilər.
Pekin bu nəticələri rədd edib və israrla bildirib ki, görülən tədbirlər terrorizmə qarşı mübarizəyə, peşə hazırlığına və bölgənin inkişafına xidmət edib.
Yeni qanun Sincandakı düşərgə modelini bütün Çinə daşımır. O, daha sistemli addım atır.
Əvvəllər bir bölgədə fövqəladə təhlükə ilə əsaslandırılan praktikalar indi daha yumşaq vasitələrlə ümummilli normaya çevrilir: vahid dərsliklər, mandarin dilinə üstünlük, dinlərin çinliləşdirilməsi, qarışıq icmalar, rəqəmsal nəzarət, məmurların hesabatlılığı və tarixi diskurs üzərində nəzarət.
Pekinin nöqteyi-nəzərindən bu, profilaktikadır. Dövlət gizli təşkilatların, kütləvi iğtişaşların və ya xaricdə siyasi şəbəkələrin yaranmasını gözləmək istəmir. O, ayrıca kimliyin siyasi layihəyə çevrilə biləcəyi sosial şəraiti əvvəlcədən dağıtmağa çalışır.
Tənqidçilərə görə isə söhbət lokal repressiyadan uzunmüddətli mədəni assimilyasiyaya keçiddən gedir.
Hər iki tərəf eyni dəyişikliyi qeydə alır, amma ona tamamilə fərqli qiymət verir.
Məktəb sosial mobilliyi artıra və eyni zamanda dili sıxışdıra bilər. Yol bölgəni inkişaf etdirə və nəzarəti gücləndirə bilər. Ekstremizmlə mübarizə vətəndaşları qoruya və kütləvi sui-istifadə üçün meydan aça bilər.
Həlledici məsələ dövləti məhdudlaşdıra biləcək müstəqil mexanizmlərin mövcudluğudur. Çin sistemində belə mexanizmlər son dərəcə zəifdir.
Kim qazanır: mərkəz, güc aparatı və vahid milli bazar
Əsas siyasi qalib Çin Kommunist Partiyasının mərkəzi rəhbərliyidir.
Qanun yerli kompromislərin əhəmiyyətini azaldır və Si Cinpinin kursunu bütün ölkə üçün məcburi edir. Pekin qubernatorları, partiya katiblərini, rektorları, redaktorları və şirkət rəhbərlərini qiymətləndirmək üçün vahid meyarlar dəsti əldə edir.
İkinci qalib daxili təhlükəsizlik və vahid cəbhə aparatıdır.
Etnik risk anlayışı nə qədər genişdirsə, münaqişələrin qarşısının alınması, din, internet və diasporlarla məşğul olan strukturlar bir o qədər çox səlahiyyət, resurs və məlumat əldə edir.
Qanun etnik siyasəti milli təhlükəsizliyin ümumi konsepsiyası ilə birləşdirir. Bununla da mədəni və sosial proseslərə dövlət üçün potensial təhlükə kimi baxmaq mümkün olur.
Üçüncü faydalanan tərəf vahid milli bazardır.
Mandarin dilinin, infrastrukturun, standartlaşdırılmış təhsilin və regionlararası mobilliyin genişlənməsi işçi qüvvəsi və kapitalın hərəkətini asanlaşdırır. Şərq şirkətləri periferiyanın resurslarına və istehlakçılarına daha rahat çıxış əldə edir. Mərkəz inzibati və dil maneələrini azaldır.
Ancaq qazancın arxa üzü də var.
İnteqrasiya dərinləşdikcə Pekinin məşğulluq, gəlirlər və dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinə görə məsuliyyəti artır. İqtisadi artım zəifləyərsə, əvvəlki mübadilə, yəni rifah qarşılığında mədəni güzəştlər modeli daha zəif işləməyə başlayacaq.
Sürətli artım olmadan assimilyasiya modernləşmə deyil, birtərəfli itki kimi görünür.
Kim uduzur: dillər, yerli elitalar və Çinin özü
İlk uduzanlar yalnız şəxsi vərdiş kimi yaşaya bilməyən dil və dini institutlardır.
Dil o zaman qorunur ki, həmin dildə təhsil almaq, karyera qurmaq, elmi iş yazmaq, media yaratmaq və ictimai həyat aparmaq mümkün olsun. Dil evin, mahnının və turist festivalının dili səviyyəsində qalırsa, onun növbəti nəslə ötürülməsi sürətlə zəifləyir.
İkinci uduzan tərəf yerli elitalardır.
Köhnə model onlara mərkəzlə icma arasında vasitəçi rolu verirdi. Yeni sistem isə ilk növbədə ümumçin kimliyinə sədaqət nümayiş etdirməyi tələb edir.
Azlıq nümayəndəsi yerli marağın müdafiəçisi kimi deyil, partiya layihəsinə uğurlu inteqrasiyanın sübutu kimi qiymətləndirilir.
Bu isə yerli rəhbərlərin Pekinə xoşagəlməz məlumat ötürmək və bölgənin xüsusi ehtiyaclarını müdafiə etmək qabiliyyətini azaldır.
Üçüncü uduzan tərəf Çinin öz dövləti ola bilər.
Unifikasiya qısa müddətdə idarəetməni sadələşdirir, amma fərqlərin qanuni ifadə kanallarını məhv edir. Dil, din və tarixi yaddaş institusional məkandan məhrum ediləndə onlar mütləq yox olmur.
Onlar ailə şəbəkələrinə, mühacirətə, rəqəmsal yeraltı məkana və dini həmrəyliyə çəkilə bilər. Bu halda dövlət daha az görür, daha pis anlayır və daha çox nəzarət tətbiq etməyə məcbur qalır.
Üç ssenari: ərimə, gizli müqavimət və ya repressiyanın yeni dalğası
Birinci ssenari fərqlərin tədricən və əsasən qarşıdurmasız şəkildə əriməsidir.
Gənclər mandarin dilinə keçir, şəhərlərə köçür, qarışıq nikahlara daxil olur və ümummilli strukturlarda karyera qururlar. Yerli dillər və adətlər mədəni irs kimi qalır, amma siyasi və sosial funksiyasını itirir.
Pekin üçün bu, ideal nəticədir. Bu ssenari inteqrasiyanın gəlir artımı, sosial mobillik və yerli mədəniyyətin kobud şəkildə alçaldılmaması ilə müşayiət olunduğu yerlərdə mümkündür.
İkinci ssenari idarə olunan mədəni müqavimətdir.
İcmalar tələbləri formal şəkildə yerinə yetirir, amma dili, dini və yaddaşı şəxsi mühitdə, qeyri-formal təhsildə və diaspor daxilində qoruyur. Açıq separatizm yoxdur, ancaq dövlətə etimad azalır.
Çin zahiri sakitlik və daxili yadlaşma əldə edir. Etnik bölgələrin böyük hissəsi üçün ən real görünən model məhz budur.
Üçüncü ssenari özünü qidalandıran repressiya dövrəsidir.
Həddindən artıq fəal məmurlar təhlükə anlayışını genişləndirir. Mədəni narazılıq siyasi sədaqətsizlik kimi yozulur. Həbslər və məhdudiyyətlər radikal əhvalı gücləndirir. Mərkəz buna yeni tədbirlərlə cavab verir.
Beləliklə, profilaktika qarşısını almalı olduğu təhlükəni özü yarada bilər.
Çox güman ki, Çin hər üç ssenarinin qarışığı ilə üzləşəcək. Uğurlu assimilyasiya iri şəhərlərdə və karyeraya istiqamətlənmiş qruplar arasında gedəcək. Passiv müqavimət ailələrdə, dini icmalarda və mühacirətdə qalacaq. Pekinin kimlik, sərhəd, xarici təsir və təşkilatlanmış etiraz arasında əlaqə gördüyü yerlərdə isə ən sərt siyasət davam edəcək.
Məcbur edilən birlik artıq zəifliyin etirafıdır
Yeni qanun Çin dövlətinin nəhəng gücünü nümayiş etdirir.
Pekin tədris proqramlarını, dini binaların memarlığını, kadr meyarlarını, media gündəmini, şəhərsalmanı və rəqəmsal alqoritmləri vahid siyasi məqsəd ətrafında yenidən qura bilir. Heç bir başqa böyük dövlət gündəlik sosial mühəndisliyin bu miqyasda işləyən mexanizminə malik deyil.
Ancaq bu güc nümayişinin içində narahatlıq gizlənir.
Dayanıqlı milli birlik hər ailənin, məktəbin, şirkətin, redaksiyanın, məscidin, monastırın və internet platformasının mütəmadi olaraq birliyə sədaqətini sübut etməsini tələb etmir.
Dövlət kimliyi daimi hesabat obyektinə çevirəndə əslində cəmiyyətin təbii sədaqətinə inanmadığını etiraf edir.
Si Cinpin köhnə Çin dilemmasını həll etməyə çalışır: nəhəng çoxetnik ərazini necə qorumaq və mədəni fərqlərin siyasi sərhədlərə çevrilməsinə necə imkan verməmək olar?
Onun cavabı federalizm, yeni muxtariyyət müqaviləsi və ya rəqabətli vətəndaş kimliyi deyil. Cavab partiyanın nəzarəti altında idarə olunan yaxınlaşmadır.
Bu model onilliklərlə davam edən zahiri sabitlik yarada bilər. Mobilliyi artıra, bazarı gücləndirə və təşkilatlanmış separatizmin ehtimalını azalda bilər.
Ancaq əsas risk mənbəyini, qaydalarla könüllü razılığın olmamasını aradan qaldırmır.
Qanun insanı tələb olunan dildə danışmağa, tələb olunan dərsliklə oxumağa, düzgün tərtib edilmiş binada ibadət etməyə və internetdə təhlükəli sözlərdən yayınmağa məcbur edə bilər. Ancaq mənsubiyyət hissini hüquqi yolla istehsal edə bilməz.
Si Cinpinin layihəsinin sərhədi də məhz buradan keçir.
Çin xalqları “nar dənələri kimi” eyni qabığa yığmağa çalışır, amma həmin qabığı getdikcə daha çox sıxır. İqtisadiyyat böyüdükcə və dövlət aparatı səmərəli işlədikcə bu təzyiq nizam kimi görünə bilər.
Mərkəz uzunmüddətli iqtisadi tənəzzüllə, elitaların parçalanması ilə və ya böyük xarici böhranla üzləşərsə, sıxışdırılmış fərqlər yox olmayacaq.
Onlar dövlətin zəiflədiyi anda geri qayıdacaq. Bu dəfə sistemə daxil edilə biləcək mədəni müxtəliflik kimi deyil, məcburi birlik haqqında illərlə toplanmış yaddaş kimi.