“Ən-Nisa” surəsinin 34-cü ayəsi ətrafında gedən ilahiyyat müzakirəsi islam hüququ, Quran təfsiri və dini fəlsəfə sahəsində ən mürəkkəb, ən incə və ən çox işlənmiş mövzulardan biridir. Bu mübahisənin mərkəzində “və-dribuhunnə” - وَاضْرِبُوهُنَّ feilinin əmr forması dayanır. Tarixi və müasir tərcümələrin bir çoxunda bu ifadə “onları döyün” kimi verilib.
Məhz bu fraqment ətrafında onilliklərdir islam haqqında ən dayanıqlı stereotiplərdən biri qurulur: guya Quran açıq şəkildə ailədaxili zorakılığa icazə verir. Halbuki dərin akademik təhlil tamamilə başqa mənzərə ortaya qoyur. Bu hökmün mahiyyətini anlamaq üçün primitiv hərfi yanaşmadan imtina etmək, mətni klassik ərəb filologiyası, vəhyin nazilolma şəraiti, Məhəmməd Peyğəmbərin sünnəsi və şəriətin ali məqsədləri prizmasından oxumaq lazımdır.
İlahiyyat baxımından təhlil göstərir ki, bu ayənin mexaniki, kontekstdən qoparılmış oxunuşu Quranın nikah haqqında əsas prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Quranda ailə ittifaqı qarşılıqlı sevgi, ruhi rahatlıq və mərhəmət məkanı kimi təqdim olunur: məvəddə, səkinə və rəhmət. Bu səbəbdən nikahı zorakılıq meydanına çevirən istənilən şərh Quran mətninin daxili məntiqini dağıdır.
Həddindən artıq kobud çevrilən söz: d-r-b ərəb kökünün sirri
Klassik ərəb leksikoqrafiyasında d-r-b - ض-ر-ب - kökü ən çoxmənalı köklərdən biri sayılır. Quran korpusunun linqvistik təhlili göstərir ki, bu feil və ondan törəyən formalar vəhy mətnində 58 dəfə işlənir və kontekstdən, sintaktik quruluşdan, eləcə də önlüklərin olub-olmamasından asılı olaraq onlarla fərqli məna qazanır.
4:34-cü ayənin kontekstində “daraba” feilinin yalnız fiziki zərbə vurmaq mənası daşıdığı iddiası Quranın öz daxili mətnoloji təhlili ilə təkzib olunur.
Ayənin zorakılıqdan uzaq şərhini müdafiə edən ilahiyyatçılar və dilçilər klassik ərəb dilinin mühüm sintaktik xüsusiyyətinə diqqət çəkirlər. Belə bir fikir var ki, “ayrılmaq”, “çəkinmək” və ya “üz çevirmək” mənasını ifadə etmək üçün “daraba” feili mütləq “‘an” - عَنْ önlüyü ilə işlənməlidir. Lakin klassik lüğətlərin diqqətli araşdırılması göstərir ki, bu qayda mütləq xarakter daşımır.
Britaniyalı ərəbşünas Edvard Uilyam Leyn özünün fundamental “Arabic-English Lexicon” əsərində klassik ərəb lüğətlərinə - “Tac əl-ərus”, “əs-Sihah”, “əl-Misbah” və “əl-Qamus”a istinad edərək göstərirdi ki, “idribuhunnə” forması “‘an” önlüyü olmadan da “onlardan üz çevirin”, “onlardan uzaq durun” və ya “onlarla ayrılın” mənalarını daşıya bilər.
Quran niyə “nə ilə” və “haraya” vurmağı dəqiqləşdirməyib?
Quran diskursunda mühüm bir linqvistik məqam diqqət çəkir. “İdrib” əmri Quranda hər dəfə fiziki zərbə mənasında işlənəndə mətn həmin hərəkəti konkretləşdirir. Ya zərbənin hansı vasitə ilə endirildiyi göstərilir, məsələn, 2:60 və 7:160 ayələrində “əsanla vur” ifadəsi kimi, ya da zərbənin hansı bədən üzvünə və ya obyektə yönəldiyi açıqlanır, məsələn, 8:12 və 47:4 ayələrində boyunlar və barmaq ucları kimi.
4:34-cü ayədə isə belə bir dəqiqləşdirmə yoxdur. Mətn nə təsir vasitəsini, nə də onun yönəldiyi yeri göstərir. Bu susqunluq feil burada fiziki deyil, məcazi mənada işlənib tezisini gücləndirən ciddi arqumentdir.
Klassik ərəb dili fiziki zorakılığın müxtəlif formalarını ifadə etmək üçün zəngin terminoloji bazaya malikdir. Şillə üçün “latama”, boyuna və ya ənsəyə vurmaq üçün “safa‘a”, yumruqla vurmaq üçün “vəkəzə”, ayaqla təpik atmaq üçün “rakada” kimi feillər var. Lakin 4:34-cü ayədə bu dəqiq və birmənalı feillərin heç biri işlədilmir. Məhz çoxmənalı d-r-b kökü seçilir. Bu da həmin hökmün fiziki zorakılığın legitimləşdirilməsi kimi oxunmasının nə qədər problemli olduğunu göstərir.
Problemi yaradan tərcümələr: bir feil necə ideoloji minaya çevrildi
4:34-cü ayənin rus və ingilis dillərinə tərcümələrindəki fərqlər interpretasiyaların nə qədər subyektiv olduğunu və hər bir tərcümənin yarandığı dövrün sosial-mədəni mühitindən necə təsirləndiyini açıq göstərir.
İ. Y. Kraçkovski bu fraqmenti “onları vurun” kimi verib. Bu, ilahiyyat şərhləri nəzərə alınmadan feil kökünün zahiri mənasını əks etdirən hərfi akademik tərcümədir.
E. R. Quliyev “onları döyün” formulundan istifadə edib. Bu tərcümə mətnin hərfi mənasına söykənən ənənəvi orta əsr təfsir xəttini əks etdirir.
M.-N. O. Osmanov “onları yüngülcə döyəcləyin” variantını təklif edib və terminə üslubi baxımdan yumşaqlıq verməyə çalışıb.
V. M. Poroxova isə “onları döyün, amma ağrıtmadan” kimi çevirib. Bu tərcümədə hərfi məna Məhəmməd Peyğəmbərin sünnəsindən götürülən normativ məhdudiyyətlərlə birləşdirilib.
İngilisdilli ənənədə “Sahih International” “and finally, strike them” variantını təqdim edir. Bu, hərəkətlərin ardıcıllığına vurğu edən ənənəvi sələfi metodologiyasını əks etdirir. Yusif Əli isə “and last beat them lightly” kimi tərcümə edir və peyğəmbər sünnəsi ilə uyğunlaşdırmaq üçün “yüngülcə” izahını əlavə edir.
Alternativ tərcümələr də var. Əhməd Əli “and go to bed with them when they are willing” oxunuşunu təklif edir. Bu yanaşma “daraba” feilini qarşılıqlı razılıq əsasında intim yaxınlığın bərpasına çağırış kimi anlayır. Lalə Bəxtiyar isə fraqmenti “and go away from them” kimi çevirir. O, “uzaqlaşmaq” və “getmək” mənalarına əsaslanır ki, bu da həmin surənin digər ayələri ilə uzlaşır.
Rusdilli tərcümə ənənəsinin analizi göstərir ki, müəlliflərin çoxu birinci səviyyəli lüğəvi mənaya söykənib və vəhy mətni ilə onun Məhəmməd Peyğəmbərin həyatındakı praktiki tətbiqi arasındakı dərin daxili əlaqəni çox vaxt nəzərə almayıb. Məhz bu yanaşma islam etiqadının guya ailədaxili zorakılığı birbaşa təsdiqlədiyi barədə stereotipin kök salmasına gətirib çıxarıb.
Nazilolma tarixi: qəbilələrarası qisas savaşına çevrilə biləcək münaqişə
Quranın sosial quruluş və ailə hüququ ilə bağlı hökmləri mərhələli şəkildə nazil olub. Onlar Mədinədə formalaşan gənc müsəlman icmasının üzləşdiyi konkret çağırışlara cavab verirdi. Ühüd döyüşündən sonrakı dövr çoxlu sayda dul qadın və yetim uşağın ortaya çıxması ilə müşayiət olunan dərin sosial böhranla səciyyələnirdi. Bu isə ərəb cəmiyyətinin ənənəvi patriarxal dayaqlarının köklü şəkildə yenidən qurulmasını tələb edirdi.
4:34-cü ayənin nazil olmasına konkret səbəb nüfuzlu mədinəli Səd ibn ər-Rəbi ilə həyat yoldaşı Həbibə bint Zeyd arasında baş verən kəskin ailə münaqişəsi olub. Bəzi mənbələrdə o, Həbibə bint Məhəmməd ibn Məsləmə kimi də xatırlanır. Mübahisə zamanı Səd həyat yoldaşına şillə vurub. Bundan sonra qadının atası Məhəmməd Peyğəmbərə müraciət edərək təlion prinsipi, yəni qisas əsasında hüquqi əvəz tələb edib.
Peyğəmbər ədalət və bərabərlik prinsipindən çıxış edərək belə qərar verib: “Qisas alınmalıdır: o, necə vurubsa, qadın da ona elə vurmalıdır”.
Lakin qərar icra olunmamış Cəbrail mələk 4:34-cü ayəni nazil edib və ailə ittifaqı daxilində birbaşa fiziki qisasın tətbiqini dayandırıb. Məhəmməd Peyğəmbər öz qərarını geri götürüb və belə deyib: “Biz bir şeyi istədik, Allah isə başqa şeyi istədi. Allahın istədiyində xeyir var”.
Bu presedentin ilahiyyat baxımından təhlili göstərir ki, ayənin nazil olması zorakılığın təşviqinə deyil, dağıdıcı qəbilələrarası münaqişələrin qarşısını almağa yönəlmişdi. Qisas kimi cinayət-hüquqi prinsipin ailə daxilinə gətirilməsi qadının qohumlarının ərini fiziki şəkildə cəzalandırmasını zəruri edə bilərdi. Bu isə Mədinə qəbilələri arasında bitib-tükənməyən qan davası spiralını işə sala bilərdi.
Quran münaqişənin həllini qəbilələrin fiziki qarşıdurması müstəvisindən çıxarıb ciddi şəkildə tənzimlənən ailədaxili psixoloji-pedaqoji prosedur müstəvisinə keçirdi.
İslamın sosial inqilabı: qadın mülkiyyət obyektindən hüquq subyektinə çevrildi
Bu addım daha geniş miqyaslı islam sosial inqilabının tərkib hissəsi idi. İslamdan əvvəl ərəb cəmiyyətində qadın sahiblik obyekti sayılır, tam hüquqlu hüquqlara malik olmurdu. Quran ilk dəfə qadına hüquq subyektliyi verdi, onun mülkiyyət, miras və şəxsi toxunulmazlıq hüququnu təmin etdi.
Bu kontekstdə 4:34-cü ayə keçid dövrünü yaşayan patriarxal cəmiyyətdə zorakılığı mərhələli şəkildə aradan qaldırmağa hesablanmış məhdudlaşdırıcı alət kimi çıxış etdi.
Bu məsələdə ikinci raşidi xəlifə Ömər ibn əl-Xəttabın reaksiyası ilə bağlı mühüm tarixi şahidlik də var. Müsəlmanların Mədinədə yaşadığı dövrdə Ömər Peyğəmbərə müraciət edərək şikayət etmişdi ki, daha çox azadlığa və hörmətə alışmış mədinəli qadınlar məkkəli qadınlara ciddi təsir göstərirlər. Onun sözlərinə görə, məkkəli qadınlar ərlərinə qarşı “dikbaşlıq etməyə” başlamışdılar.
Peyğəmbər müvəqqəti olaraq müəyyən şərtlər daxilində intizam xarakterli təsirə rüsxət verdi. Lakin bu, çox keçmədən kişilər tərəfindən sui-istifadəyə yol açdı. Artıq ertəsi gün Peyğəmbərin xanımlarının evlərinin qarşısına kobud rəftardan şikayət edən təxminən yetmiş qadın toplaşdı. Peyğəmbər dərhal icma qarşısında sərt xəbərdarlıqla çıxış etdi və qadınlara əl qaldıran kişilərin “sizin ən xeyirliləriniz olmadığını” bəyan etdi.
Quranın başlıca şərhi Peyğəmbərin həyatıdır
İslam hüquq metodologiyasında Məhəmməd Peyğəmbərin sünnəsi Quran hökmlərinin izahı və konkretləşdirilməsi üçün əsas meyardır. Peyğəmbərin həyatı ailədə fiziki zorakılığın istənilən formasının praktik baxımdan tam rədd edildiyini göstərir.
Səhabələr yekdilliklə təsdiqləyirdilər ki, Peyğəmbər heç vaxt qadına əl qaldırmayıb. Aişə bint Əbu Bəkr belə şahidlik edirdi: “Allahın Rəsulu öz əli ilə heç kimi vurmayıb - nə qadını, nə də xidmətçini. Yalnız Allah yolunda döyüşdüyü hallar istisnadır”.
Bu, onun ağır ailə böhranları zamanı davranışı ilə də təsdiqlənir. Peyğəmbərlə xanımları arasında ciddi fikir ayrılıqları yarananda o, heç vaxt fiziki təsirə əl atmayıb. Dialoqdan, müvəqqəti tənhalıqdan və ya yaxınlarının məsləhətinə müraciətdən istifadə edib.
Məhəmməd Peyğəmbər ailədaxili zorakılığın psixoloji təməlini ardıcıl şəkildə dağıdırdı. O, fiziki cəza ilə ər-arvad yaxınlığının mənəvi baxımdan bir araya sığmadığını göstərərək kişilərdən soruşurdu: “Sizdən biri necə olur ki, arvadını dəvə döyülən kimi döyür, sonra isə günün sonunda onu qucaqlayıb onunla eyni yatağı bölüşür?”.
Vida həcci: keçilməsi yasaq olan sərhəd
Vida həcci zamanı Məhəmməd Peyğəmbər minlərlə möminin qarşısında qadınlara münasibətdə əbədi etik standartları müəyyənləşdirdi. O, ailə ixtilafları mövzusuna yenidən qayıdaraq kişilərin mümkün davranışlarını yalnız simvolik jest çərçivəsində sərt şəkildə məhdudlaşdırdı: “...əgər onlar açıq-aşkar nalayiq əmələ yol versələr, onları yataqlarda tək buraxın və ağrı verməyən, iz qoymayan bir toxunuşla xəbərdar edin”.
Peyğəmbərin ailədaxili zorakılığa münasibətini göstərən mühüm presedentlərdən biri də Fatimə bint Qeysə verdiyi məsləhətdir. O, bir neçə namizəd arasından özünə ər seçirdi. Peyğəmbər onu Əbu Cəhm ilə nikahdan çəkindirərək izah etmişdi ki, həmin şəxs “çomağını çiynindən yerə qoymur”, yəni qadınları döyməyə meylli biri kimi tanınır.
Bu fakt göstərir ki, islamda fiziki zorakılığa meyl ağır xarakter qüsuru sayılır və belə bir meyl kişini ailə ittifaqına layiq olmayan şəxsə çevirir.
Fiqh “darb”ı necə simvolik jestə çevirdi
Dörd sünni məzhəbinin klassik islam hüquqşünaslığı 4:34-cü ayədə xatırlanan intizam xarakterli təsiri faktiki olaraq fiziki gücdən məhrum, yalnız simvolik məna daşıyan hərəkətə çevirən mürəkkəb hüquqi məhdudiyyətlər sistemi qurdu.
İlahiyyatçılar ailə böhranının - nüşuzun - aradan qaldırılması prosesini ciddi ardıcıllığa malik üç mərhələyə ayırdılar.
Birinci mərhələ vəzdir. Bu, sözlə nəsihət, sakit dialoq, vicdana, qarşılıqlı öhdəliklərə və dini məsuliyyətə çağırışdır.
İkinci mərhələ həcrdir. Bu, ər-arvad yaxınlığının müvəqqəti dayandırılması və eyni ev daxilində yatağı bölüşməkdən nümayişkaranə imtinadır. Məqsəd mübahisəni ictimailəşdirmədən böhranın dərinliyini göstərməkdir.
Üçüncü mərhələ darbdır. Bu, sərt hüquqi məhdudiyyətlərə tabe edilmiş sonuncu xəbərdarlıq tədbiridir.
Klassik Quran şərhçiləri bu üçüncü mərhələnin mahiyyətini ətraflı izah ediblər. İbn Abbas yazırdı ki, “ağrı verməyən zərbə” dedikdə yalnız misvakla və ya bükülmüş dəsmalla simvolik toxunuş nəzərdə tutulur. Bu hərəkətin məqsədi əzab vermək deyil, ərin narazılığının son həddə çatdığını psixoloji şəkildə göstərməkdir.
İmam Fəxrəddin ər-Razi öz təfsirində vurğulayırdı ki, bu təsir yalnız bükülmüş dəsmal və ya ovuc vasitəsilə həyata keçirilə bilər. O, qamçıdan, çomaqdan və istənilən sərt əşyadan istifadəni qəti şəkildə qadağan edirdi.
İmam əl-Cəlaleyn xəsarət yetirə biləcək istənilən zorakılığın yolverilməzliyini qeyd edirdi. Bu sərhədlərin ən kiçik pozuntusu əri Allah qarşısında günahkar və hüquq pozucusu edir.
İbn Kəsir və Əbu Cəfər ət-Təbəri bildirirdilər: əgər qadın itaət göstərir və dialoqa hazır olduğunu nümayiş etdirirsə, ər nə güc tətbiq etmək, nə də onu yataqda görməzdən gəlmək hüququna malikdir.
Zorakılıq cinayət kimi: məzhəblər nə deyirdi
Müxtəlif məzhəblərin ilahiyyatçıları ərin öz səlahiyyət həddini aşdığı hallarla bağlı detallı hüquqi nəticələr işləyib hazırlamışdılar.
Maliki məzhəbində ər həyat yoldaşına yetirdiyi istənilən bədən xəsarətinə görə tam cinayət məsuliyyəti daşıyır. Xəsarət yetirildiyi halda nikah məhkəmə tərəfindən dərhal pozulur, ər isə kompensasiya ödəyir. Ölüm halında qisas prinsipi əsasında ölüm cəzası tətbiq olunur.
Şafii məzhəbində “və-dribuhunnə” göstərişi vacib hökm kimi qəbul edilmir. Bu hüquqdan istifadə arzuolunmaz sayılır - məkruh hesab edilir. Üstünlük fiziki təsirdən tam imtinaya verilir.
Hənəfi məzhəbində istənilən həddi aşma - üzə zərbə, göyərti izi, zərər yetirilməsi - hüquq pozuntusu kimi qiymətləndirilir. Bu isə qadına qazi qarşısında ərinin cəzalandırılması üçün müraciət etmək hüququ verir.
İslam hüquq düşüncəsi tarixində tabein nəslinə mənsub məkkəli alim Ata ibn Əbi Rəbahın fətvası xüsusi yer tutur. İbrahim əs-Saiğ vasitəsilə nəql edilən və Əbu İshaq əl-Malikinin “Əhkam əl-Quran” əsərində qeydə alınan şərhdə Ata qəti şəkildə bəyan edirdi: “Ər heç bir halda arvadını döyməməlidir. Hətta qadın onun əmrlərinə tabe olmasa belə, ər yalnız qəzəbini və narazılığını göstərməklə kifayətlənməli, ona toxunmağa cəsarət etməməlidir”.
Bu mövqeni Əbu Bəkr ibn əl-Ərəbi də “Əhkam əl-Quran” əsərində dəstəkləyib. O, Atanın yanaşmasının peyğəmbər təliminin əsl ruhunu əks etdirdiyini və islam əxlaqı idealına ən yaxın mövqe olduğunu bildirib.
Müasir hermenevtika: niyə ailədaxili zorakılıq haram elan olunur
Müasir dövrdə islam fəlsəfi və ilahiyyat düşüncəsi dərin metodoloji transformasiya yaşayır. Əbdülhəmid Əbu Süleyman, Zeynəb Əlvani və Əminə Vədud kimi islam mütəfəkkirləri 4:34-cü ayəni şəriətin ali məqsədləri - məqasid əş-şəriə prizmasından oxumağı təklif edirlər. Bu məqsədlər insan həyatının, insan ləyaqətinin və ailə harmoniyasının qorunmasına yönəlib.
Əbu Süleyman “Marital Discord: Recapturing Human Dignity through the Higher Objectives of Islamic Law” əsərində göstərir ki, “darb” sözünün ənənəvi şəkildə döymək kimi başa düşülməsi Quranın nikah haqqında ümumi təsəvvürü ilə ziddiyyət təşkil edir. O sübut edir ki, 4:34-cü ayənin kontekstində “daraba” feili “məsafə saxlamaq”, “müvəqqəti olaraq evi tərk etmək” və ya “ayrılmaq” mənasını verir.
Bu oxunuş böhranın aradan qaldırılması zəncirini məntiqi şəkildə tamamlayır: sözlə nəsihətdən ər-arvad yaxınlığının dayandırılmasına, oradan isə fiziki məsafələnməyə, yəni hər iki tərəfin vəziyyəti düşünməsi üçün müvəqqəti ayrı yaşamasına keçid.
İlahiyyatçılar vurğulayırlar: islam hüququ orta əsr normalarından ibarət donuq, dəyişməz qaydalar toplusu deyil. O, ədalətə nail olmaq naminə dəyişən sosial şəraitə uyğunlaşa bilən dinamik sistemdir.
Misir Fətva Evi və əl-Əzhər Alimlər Şurası da daxil olmaqla nüfuzlu islam institutları rəsmi şəkildə bəyan ediblər ki, müasir dövrdə qadınlara qarşı istənilən fiziki zorakılıq qəti şəkildə qadağandır - haramdır. Müasir islam hüququ ondan çıxış edir ki, dövlət Quranın əmr etdiyi gözəl rəftar prinsipini pozan kişilərə qarşı ailədaxili zorakılığın bütün formalarını qanunla qadağan etmək və onları cəzalandırmaq üçün tam səlahiyyətə malikdir.
Nəticə: Quran zorakılığa icazə vermir, buna cəhalət icazə verir
İslamın müqəddəs mətnlərinin kompleks hermenevtik, linqvistik və tarixi-hüquqi təhlili bir neçə prinsipial nəticə çıxarmağa imkan verir.
Birincisi, 4:34-cü ayədəki “daraba” feili birmənalı şəkildə fiziki döymək kimi tərcümə oluna bilməz. Klassik ərəb leksikoqrafiyası onun “məsafələnmək”, “çəkinmək” və ya “müvəqqəti ayrılmaq” kimi oxunuşuna imkan verir. Zərbə aləti və ya zərbə yerinin göstərilməməsi mətnin məcazi xarakter daşıdığını təsdiqləyir.
İkincisi, ayənin nazil olması cahiliyyə dövrü Ərəbistanında mövcud olan xaotik ailədaxili zorakılığın mərhələli şəkildə məhdudlaşdırılmasına və nizama salınmasına yönəlmişdi. Quran ailəni qorumağa və qəbilələrarası qisasçılığın qarşısını almağa hesablanmış ciddi mərhələli münaqişə mediasiyası proseduru tətbiq etdi.
Üçüncüsü, Məhəmməd Peyğəmbərin sünnəsi Quranın başlıca praktiki şərhidir. Peyğəmbər heç vaxt qadına əl qaldırmayıb, ailədaxili zorakılıq edən kişiləri sərt şəkildə qınayıb və onları ümmətin ən yaxşı nümayəndələri saymadığını bildirib.
Dördüncüsü, klassik islam hüququ “darb” əməlini faktiki olaraq fiziki gücdən məhrum edib, onu ağrı verməyən və iz qoymayan simvolik jestlə məhdudlaşdırıb. Bu çərçivələrin aşılması ərin cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmasına səbəb olurdu və nikahın pozulması ilə nəticələnə bilərdi.
Beşincisi, müasir islam teologiyası erkən dövr alimlərinin nüfuzuna və məqasid əş-şəriə metodologiyasına söykənərək istənilən ailədaxili zorakılığı birmənalı şəkildə ağır günah və dövlət tərəfindən qarşısı alınmalı cinayət əməli kimi təsnif edir.
Beləliklə, Quranın qadınların döyülməsinə icazə verdiyi və ya bunu təşviq etdiyi barədə iddia cəhalətin, mətnlərin hərfi şəkildə kontekstdən qoparılmasının və islam ilahiyyat-hüquq düşüncəsinin böyük humanist irsinin görməzdən gəlinməsinin nəticəsidir.