Brüsseldə Avropa Parlamenti və Aİ Şurasının danışıqlar aparan nümayəndələri Avropa İttifaqının müasir tarixində ən sərt miqrasiya sənədlərindən biri üzrə ilkin razılığa gəliblər. Söhbət blok ərazisində qanunsuz qalan miqrantların geri qaytarılmasına dair yeni Reqlamentdən gedir.
Rəsmi təqdimatda bu, miqrasiya siyasətinin texniki yenilənməsi kimi qələmə verilir. Əslində isə söhbət məcburetmənin yeni arxitekturasından gedir. Avropa çirkli işi öz sərhədlərindən kənara çıxarmağa çalışır, amma eyni zamanda insan haqları, humanizm və hüququn aliliyi ritorikasını da qoruyub saxlamaq istəyir.
Bu artıq sadəcə miqrasiya mübahisəsi deyil. Bu, Avropa İttifaqının özünün nə olduğuna dair mübahisədir: normalar üzərində qurulan hüquqi birlik, yoxsa sağ populizmin təzyiqi altında insanı inzibati problemə çevirən, məhkəmədənkənar zonalar yaratmağa hazır siyasi maşın?
Avropa hüquqi qaranlığa açılan qapıya alqış tutdu
Martın 26-da Avropa Parlamenti Strasburqda keçirilən plenar iclasda yeni Geri Qaytarma Reqlamentinin irəli aparılmasına səs verdi. Nəticə kifayət qədər inandırıcı idi: 389 deputat lehinə, 206 deputat əleyhinə səs verdi, 32 nəfər bitərəf qaldı. Amma həmin günün əsas simvolu rəqəmlər deyildi. Əsas simvol alqışlar idi.
Sağçı deputatlar ayağa qalxıb əl çalırdılar. Avropa Xalq Partiyası, onun sağ cinahdakı müttəfiqləri və ifrat sağ qruplar üçün bu, adi prosedur qələbəsi yox, siyasi sıçrayış idi. Onlar hələ bir müddət əvvəl marjinal ideya sayılan məsələni gündəmə oturda bildilər: miqrantların saxlanmasını Aİ hüdudlarından kənara daşımaq və faktiki olaraq ofşor geri qaytarma düşərgələri yaratmaq.
Yeni reqlament üzv dövlətlərə Avropa İttifaqından kənarda “geri qaytarma mərkəzləri” adlanan strukturlar yaratmağa imkan verəcək. Rəsmi terminologiyada bu ifadə neytral səslənir. Reallıqda isə söhbət xarici dövlətlərin ərazisində saxlanma mərkəzlərindən gedir. Sığınacaq müraciəti rədd edilən insanlar deportasiyanı, apellyasiya prosesini və ya növbəti bürokratik qərarı gözlədikləri müddətdə həmin yerlərə yerləşdirilə bilərlər.
Bu, sadəcə inzibati islahat deyil. Bu, məsuliyyətin başqa ünvana ötürülməsidir. Brüssel insanın taleyi üzərində nəzarəti saxlamaq istəyir, amma həmin insanın özünü öz hüquqi məkanından kənara çıxarır. Bütün bu hekayənin əsas anlayışı da məhz burada yaranır: insan haqlarının qara dəlikləri.
Avropa Şurasının insan hüquqları üzrə komissarı Maykl O’Flaherti bunu belə adlandırıb. Onun xəbərdarlığı metafora kimi yox, hüquqi diaqnoz kimi səslənir. Dövlət saxlanmanı öz sərhədlərindən kənara çıxaranda elə bir məkan yaradır ki, orada hüquqlar kağız üzərində ləğv edilmir, amma praktikada onları təmin edə bilən mexanizm qalmır.
“Geri qaytarma” sürgünün yumşaldılmış adıdır
Avropa sənədində “geri qaytarma” sözü siyasi pərdə rolunu oynayır. Bu ifadə “deportasiya”dan daha yumşaq, “ölkədən çıxarılma”dan daha humanist, “sürgün”dən daha sivil səslənir. Amma sənədin məzmunu göstərir ki, söhbət məcburi aparatın kəskin şəkildə genişləndirilməsindən gedir.
Reqlament bir neçə əsas blokdan ibarətdir.
Birinci blok üçüncü ölkələrdə geri qaytarma mərkəzlərinin yaradılmasıdır. Üstəlik, bu mərkəzlər hətta deportasiya ediləcək şəxsin şəxsi, ailəvi, vətəndaşlıq və ya mədəni bağlılığı olmayan dövlətlərdə də qurula bilər. Bu, Avropa hüququnun əvvəlki məntiqindən köklü şəkildə uzaqlaşmadır.
Hüquqşünas Mariya-Tereza Gil-Bazo The Conversation üçün hazırladığı təhlildə qeyd edirdi ki, indiyədək Aİ dövlətləri ölkədə qanunsuz qalan miqrantları yalnız son çarə kimi və konkret şərtlər daxilində saxlaya bilirdi. Yeni yanaşma isə bu məntiqi tərsinə çevirir. Saxlanma istisna olmaqdan çıxır və idarəetmə alətinə çevrilir.
İkinci blok saxlanma müddətinin 24 aya qədər artırılmasıdır. Aİ-nin qüvvədə olan qanunvericiliyi bu müddəti 18 ayla məhdudlaşdırırdı və bu da onsuz da son hədd sayılırdı. İndi isə söhbət iki ildən gedir. Bu normanın təsiri altına təkcə böyüklər yox, uşaqlı ailələr də düşə bilər.
Hüquq müdafiəçiləri açıq problemə diqqət çəkirlər: elmi ədəbiyyatda saxlanma müddətinin uzadılmasının geri qaytarmaların effektivliyini artırdığına dair inandırıcı sübut yoxdur. Əvəzində başqa bir reallığı göstərən böyük məlumat bazası var: uzunmüddətli təcrid, xüsusən uşaqlar üçün, dağıdıcı psixoloji nəticələr doğurur.
Üçüncü blok hakimiyyətlə “əməkdaşlıq” öhdəliyidir. İlk baxışda bu, bürokratik formalıq kimi görünür: insan məlumat verməli, görüşlərdə iştirak etməli, prosedurlara əməl etməlidir. Amma ən təhlükəli hüquqi tələlərdən biri məhz burada gizlənib.
Əməkdaşlıqdan imtina meyarları son dərəcə qeyri-müəyyən yazılıb. Bu isə o deməkdir ki, sanksiyalar hətta qanunla deportasiyası mümkün olmayan insanlara da tətbiq edilə bilər: təqib riski, ağır sağlamlıq vəziyyəti və ya mənşə ölkəsinin onları geri qəbul etməməsi səbəbindən ölkədən çıxarıla bilməyən şəxslərə. CEPS-in təhlili də birbaşa göstərir ki, belə insanlar hüquqi baxımdan baş tutması mümkün olmayan deportasiyaya “kömək etmədiklərinə” görə cəzalandırıla bilərlər.
Sadə dillə desək, insanı dövlətin ona qarşı qanuni şəkildə edə bilmədiyi bir işi görməsinə yardım etmədiyi üçün cəzalandırmaq mümkün olacaq.
Ev axtarışları: Avropa ICE-ə baxır və ən pisini kopyalayır
Müzakirə olunan paketin ən qalmaqallı hissəsi ev axtarışları imkanlarıdır. Mətnin variantlarından birində hakimiyyət orqanlarına ölkədən çıxarılmalı şəxsin ola biləcəyi “yaşayış yerlərində və ya digər müvafiq məkanlarda” axtarış aparmaq hüququ verilməsi nəzərdə tutulurdu.
Avropa Parlamentinin qəbul etdiyi mətndən bu müddəa hələlik çıxarılıb. Amma danışıqlarda o, yenə də gündəmdə qalır. Məhz bu məqam Amnesty International, “Dünya Həkimləri”, PICUM və Caritas Europe daxil olmaqla yüzdən çox qeyri-hökumət təşkilatını ciddi narahat edib. Onlar birgə məktubda formalaşmaqda olan sistemi ABŞ-ın İmmiqrasiya və Gömrük Nəzarəti Xidməti, yəni ICE ilə müqayisə ediblər.
Bu müqayisə təsadüfi deyil. Son illərdə ICE Avropada kobud, hərbiləşdirilmiş və polis üsullu miqrasiya siyasətinin simvoluna çevrilib. Avropalı siyasətçilər Amerika agentliyinin addımlarına həvəslə etiraz edirdilər. 2026-cı ilin əvvəlində Milan və Kortinada keçirilən Qış Olimpiya Oyunlarında amerikalıların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ICE agentləri göndəriləndə Şimali İtaliyada etiraz aksiyaları baş qaldırdı. Avroparlamentarilər belə bir mövcudluğun qəbuledilməzliyindən danışırdılar.
Paradoks isə ondadır ki, elə həmin vaxt Avropa Parlamentinin komitələrində və dəhlizlərində ICE məntiqini faktiki olaraq Avropa hüququna idxal edən sənəd hazırlanırdı.
PICUM-un direktoru Mişel Levoy bunu son dərəcə dəqiq ifadə edib: ABŞ-da ICE-in hərəkətlərinə etiraz edib eyni praktikanı Avropada kopyalamaq olmaz.
Amerika araşdırmalarında və tədqiqatlarında göstərilən məlumatlara görə, 2025-ci ildə ICE-in fəaliyyəti nəticəsində 32 nəfər həlak olub. 2026-cı ilin yanvarında Minneapolisdə federal immiqrasiya zabitləri Rene Nikol Qud və Aleks Prettini öldürüblər. NPR-in təhlili göstərirdi ki, kütləvi deportasiya əməliyyatları Amerika şəhərlərinə milyonlarla dollara başa gəlir və polis idarələrinin resurslarını tükəndirir.
Amma daha mühüm məsələ uzunmüddətli sosial effektdir. İctimai səhiyyə sahəsində aparılan araşdırmalar göstərir ki, ICE hər hansı rayonda fəallaşanda insanlar həkimə müraciət etməyi dayandırır, ərzaq yardımı proqramlarından yayınır, uşaqlarını məktəbə göndərməkdən çəkinir, istismar, maaş oğurluğu, təhlükəli əmək şəraiti və insan alveri barədə şikayət etməyə qorxurlar. Miqrasiya polisi təkcə deportasiya aləti olmur, dövlətə inamı dağıdan faktora çevrilir.
Avropa indi eyni mexanizmi təkrarlamaq riski ilə üz-üzədir.
Tibbi sirr hədəfdə: həkimə gediş deportasiyaya aparan yola çevriləndə
Reqlamentdə ayrıca yer tutan məsələlərdən biri tibbi məlumatlardır. PICUM və “Dünya Həkimləri”nin birgə təhlili sənəddə elə bir müddəanı üzə çıxarıb ki, o, deportasiya məqsədilə tibbi informasiyanın hüquq-mühafizə orqanları və üçüncü ölkələrlə paylaşılmasına imkan verir.
Bu, Avropa hüququnun bir neçə əsas dayağına eyni anda zərbədir. Birincisi, burada GDPR-lə, yəni Ümumi Məlumatların Qorunması Reqlamenti ilə açıq konflikt yaranır. Tibbi məlumat şəxsi informasiyanın ən həssas kateqoriyalarından sayılır. Onun ölkədən çıxarılma məqsədilə ötürülməsi həkimi faktiki olaraq miqrasiya nəzarətinin bir halqasına çevirir.
İkincisi, bu, ictimai sağlamlıq üçün birbaşa təhlükə yaradır. İnsan xəstəxanaya getməyin deportasiya ilə nəticələnəcəyindən qorxursa, sadəcə həkimə müraciət etmir. Nəticə əvvəlcədən bəllidir: nəzarətsiz qalan xroniki xəstəliklər, infeksiyaların gec aşkarlanması, qarşısı alına biləcək ölüm hallarının artması, həssas icmalarda sanitar vəziyyətin pisləşməsi.
Beləliklə, miqrasiya siyasəti təkcə miqrantlara zərər vurmur. O, bütün cəmiyyətin sağlamlıq infrastrukturunun bünövrəsini sarsıdır.
Albaniya poliqon kimi: Aİ-nin modelə çevirmək istədiyi bahalı fiasko
Ümumavropa reqlamenti ortaya çıxmazdan əvvəl bu sistemin praktikada necə işlədiyini göstərən bir eksperiment artıq var idi. Söhbət İtaliya ilə Albaniya arasındakı razılaşmadan gedir.
2023-cü ildə İtaliyanın baş naziri Corca Meloni və Albaniyanın baş naziri Edi Rama alban ərazisində miqrantlar üçün mərkəzlərin yaradılmasına dair saziş imzaladılar. Layihə Avropa miqrasiya siyasətində inqilab kimi təqdim olunurdu. Məqsəd “təhlükəsiz ölkələr” adlandırılan dövlətlərdən gələn şəxslərin müraciətlərini sürətlə araşdırmaq və rədd cavabı alanları geri qaytarmaq idi.
İki obyekt yaradıldı: Şenqjində emal mərkəzi və Gjadərdə saxlanma mərkəzi. Formal olaraq onlar Albaniya ərazisində yerləşirdi, amma İtaliya yurisdiksiyası altında fəaliyyət göstərirdi. Layihənin dəyəri beş il üçün təxminən 830 milyon avro qiymətləndirilirdi.
Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen bu sxemi “standartdan kənar düşüncə” nümunəsi adlandırdı. Amma çox keçmədən məlum oldu ki, bu halda “standartdan kənarlıq” effektivlik yox, hüquqi reallıqla toqquşma demək imiş.
2024-cü ilin oktyabrından 2025-ci ilin yanvarına qədər Albaniyadakı mərkəzlərə üç qrup miqrant köçürüldü. Ümumilikdə 73 nəfər. Bir neçə gün ərzində İtaliya məhkəmələri onların hamısının İtaliyaya qaytarılması barədə qərar verdi.
Səbəb prinsipial idi. Avropa Məhkəməsi 2025-ci ildə göstərdi ki, sığınacaq prosedurları baxımından bir ölkə yalnız o halda təhlükəsiz sayıla bilər ki, istisnasız olaraq hamı üçün təhlükəsiz olsun. İtaliyalı hakimlər də bu məntiqə əsaslanaraq insanların böyük hissəsinin Albaniyada saxlanılmasını qanuni hesab etmədilər.
Maliyyə mənzərəsi isə absurd görünürdü. İtaliya universitetinin araşdırması göstərdi ki, Albaniyada bir yataq yeri İtaliyaya 153 min avrodan baha başa gəlirdi, halbuki İtaliya ərazisindəki mərkəzdə analoji yerin xərci təxminən 21 min avro idi. Ayda 3 min miqrantın müraciətini emal etmək üçün nəzərdə tutulan mərkəzlər isə əsasən boş qalırdı.
Avropa Şurası işgəncələrin qarşısının alınması üzrə komitəsi vasitəsilə əlavə xəbərdarlıq etdi: miqrantların ölkədən kənarda emal edilməsi modeli özü ciddi suallar doğurur. Nəhəng xərclərə baxmayaraq, mərkəzlərdəki şərait qənaətbəxş səviyyədən uzaq idi.
Amma siyasi nəticə qəribə oldu. Uğursuzluğa düçar olmuş modeldən imtina etmək əvəzinə, avropalı siyasətçilər onu prototip kimi nəzərdən keçirməyə başladılar. 2025-ci ilin noyabrında Almaniya və Niderland nümayəndə heyətləri Gjadərdəki mərkəzə baş çəkərək oxşar obyektlərin yaradılması imkanını öyrəndilər. Henrix Böll Fondunun istinad etdiyi məlumatlara görə, bəzi nümayəndə heyətləri hətta düşərgənin ayrı-ayrı hissələrinin icarəsi ilə də maraqlanıblar.
Yeni reqlament məhz burada xüsusilə təhlükəli xarakter alır. O, bütün bu sxemə ümumavropa hüquqi bazası verə bilər. İtaliya məhkəmələrinin şübhəli praktika kimi blokladığı mexanizm Aİ səviyyəsində leqallaşdırıla bilər.
Reqlamentin əsas rəqəmi: 20 faiz necə siyasi silaha çevrildi
Yeni sənədin bütün konstruksiyası bir rəqəm ətrafında qurulub: guya deportasiya qərarı alan miqrantların yalnız təxminən 20 faizi faktiki olaraq Aİ ərazisindən çıxarılır. Bu rəqəm çıxışlarda, press-relizlərdə və izahlı materiallarda sistemin iflasının sübutu kimi təkrar-təkrar səsləndirilib.
Amma ekspertlər bildirirlər ki, bu rəqəm reallığı əks etdirmir.
CEPS qeyd edir ki, miqrantlar çox vaxt müxtəlif üzv dövlətlərdə bir neçə dəfə qeydə alınır: giriş zamanı, hərəkət edərkən, status dəyişəndə, fərqli inzibati sistemlərdə qeydiyyatdan keçəndə. Bu, ümumi göstəricini şişirdir və qərarların guya total şəkildə icra olunmadığı barədə yanlış təsəvvür yaradır.
Daha mühüm məsələ isə başqadır: bir çox geri qaytarma qərarları elə vəziyyətlərdə verilir ki, deportasiya əvvəldən ya mümkün deyil, ya da qanunsuzdur. Məsələn, insana təqib təhlükəsi varsa, mənşə ölkəsi onu geri qəbul etmirsə, tibbi maneə mövcuddursa və ya beynəlxalq hüquqi qadağa varsa.
Başqa sözlə, geri qaytarma faizinin aşağı olması çox vaxt dövlətin zəifliyini yox, sadə sərtləşdirmə ilə ləğv edilə bilməyən hüquqi məhdudiyyətlərin mövcudluğunu göstərir.
Erasmus Rotterdam Universitetinin Aİ tərəfindən maliyyələşdirilən və repatriasiya miqrasiyasının idarə olunmasını araşdıran FAiR layihəsi də oxşar nəticəyə gəlib. Siyasi tədbirlər, Aİ sazişləri, sürətləndirilmiş qərarlar, inzibati təzyiq deportasiyanın real nəticələrinə nisbətən məhdud təsir göstərir. İnsanın taleyi daha çox yaşından, mənşə ölkəsindəki təhlükəsizlik vəziyyətindən, iqtisadi şərtlərdən, ailə bağlarından və şəxsi sağqalma strategiyasından asılı olur.
Tədqiqatçı Aryen Leerkes bunu sərt şəkildə ifadə edib: hətta əlverişli ssenarilərdə belə, sığınacaq müraciəti rədd edilənlərin əksəriyyəti ya qalır, ya da başqa istiqamətə miqrasiya edir.
Faktsız miqrasiya siyasəti: sərtlik niyə çox vaxt əks effekt doğurur
Amsterdam Universitetinin professoru, Avropanın aparıcı miqrasiya tədqiqatçılarından biri Hayn de Haas uzun illərdir miqrasiya siyasətinin faktlardan asılı olmayan xarakterini araşdırır. Onun Avropa Tədqiqat Şurası tərəfindən maliyyələşdirilən DEMIG layihəsi miqrasiya prosesləri üzrə ən böyük məlumat bazalarından birini yaradıb.
De Haasın gəldiyi nəticə siyasətçilər üçün son dərəcə narahatdır: miqrasiya siyasəti çox vaxt məlumatlara yox, seçici qarşısında qətiyyətli görünmək istəyinə əsaslanır.
Məhdudlaşdırıcı tədbirlər həqiqətən yeni axınları azalda bilər, amma eyni zamanda geriyə miqrasiyanı da zəiflədir. İnsan üçün Avropaya daxil olmaq nə qədər çətinləşirsə, o, evinə müvəqqəti və ya daimi qayıtmaq istəsə belə, getməyə bir o qədər az hazır olur. Geri qayıtmaq imkanını itirmək qorxusu qalmağı daha da daimi edir.
Bu, geriyə axınların əvəzlənməsi effekti adlanır. Qanunsuz miqrasiya ilə mübarizə apardığını bəyan edən siyasət praktikada insanları qanunsuz statusda daha möhkəm ilişdirə bilər.
Problemin başqa bir qatını Aİ tərəfindən maliyyələşdirilən I-CLAIM layihəsi təsvir edir. O göstərir ki, qanunsuz miqrasiya çox vaxt “zəif sərhədlər”dən yox, Avropa əmək bazarının quruluşundan doğur. Bir işəgötürənə bağlanan icazə iş bitəndə qüvvəsini itirir. Miqrant tələb olunan gəlir həddinə çata bilməyəndə statusunu itirə bilər. Ailə üzvü boşanmadan və ya ailə bağının dağılmasından sonra qalmaq əsasından məhrum ola bilər.
Beləcə, qanunsuzluq kənardan gələn müdaxilə yox, sistemin özünün daxilində istehsal etdiyi nəticə kimi ortaya çıxır.
Bir sıra sektorlarda işəgötürənə bağlanan icazələr miqrasiya nəzarətini əmək intizamı alətinə çevirir. Statusunu itirməkdən qorxan işçi maaş oğurluğundan şikayət etmir, təhlükəsiz iş şəraiti tələb etmir, həmkarlar ittifaqına qoşulmur, işəgötürəni dəyişmir. Deportasiya hədəsi ucuz və hüquqsuz əməyin saxlanması üsuluna çevrilir.
Yeni reqlament bu problemi həll etmir. Ümumiyyətlə, səbəblərə baxmır. O yalnız son mərhələyə, sənədsiz insanın mövcudluğuna reaksiya verir. Bu, yanğını görmək istəməyib tüstünü söndürməyə çalışan siyasətdir.
Statistika yerinə panika: Avropa miqrantlardan yox, miqrant obrazından qorxur
Miqrasiya ətrafında siyasi isteriya çoxdan faktlardan ayrı həyat yaşayır.
2026-cı ilin əvvəlində Almaniya, Fransa, İspaniya, İtaliya, Danimarka və Polşada dərc edilən YouGov sorğusu göstərdi ki, avropalılar öz ölkələrində qanunsuz miqrantların sayını ciddi şəkildə şişirdirlər. Çoxları hesab edir ki, qanunsuz miqrantlar leqal miqrantlardan daha çoxdur. Halbuki reallıq bunun tam əksidir. Məsələn, Fransada respondentlər onların sayını təxminən 13 dəfə artıq qiymətləndiriblər.
2025-ci ilin payızında keçirilən Avrobarometr sorğusu göstərdi ki, immiqrasiya Aİ-nin ən aktual problemləri sırasında ikinci yerdədir: respondentlərin 20 faizi onu əsas məsələ kimi göstərib. Amma bu göstərici miqrasiyanın real miqyasından daha çox mövzunun siyasi çəkisini ifadə edir.
Berlin Gələcək Araşdırmaları İnstitutunun təhlil etdiyi 2023-2024-cü illər üzrə Avropa Sosial Tədqiqatının məlumatları göstərir ki, gənc avropalılar miqrasiyaya yaşlı nəsillərlə müqayisədə daha müsbət yanaşırlar. Ali təhsilli insanlar da daha çox açıq mövqe tuturlar.
ODI Europe-dan Kler Kumar bu fərqi “əhəmiyyətlilik” anlayışı ilə izah edir. İnsanların miqrasiyaya münasibəti çox vaxt erkən formalaşır və yavaş dəyişir. Amma miqrasiyanın əsas problem kimi qəbul edilməsi media gündəmindən və siyasi kampaniyadan asılı olaraq sürətlə arta və ya azala bilər.
İfrat sağ partiyalar uğuru mütləq şəkildə ona görə qazanmayıblar ki, cəmiyyətin baxışlarını kökündən dəyişiblər. Onlar başqa bir şeyə nail olublar: miqrasiyanı daim fövqəladə mövzu rejimində saxlayıblar. Beləliklə, siyasət süni təşviş atmosferində işləməyə başlayır. Təşviş şəraitində isə cəmiyyət normal vəziyyətdə müqavimət doğuracaq tədbirləri daha asan qəbul edir.
Sağa sürünən mərkəz: sanitar kordon necə öldü
Reqlamentin necə mümkün olduğunu anlamaq üçün təkcə miqrasiyaya baxmaq kifayət deyil. Avropa Parlamentində qüvvələr balansının necə dəyişdiyinə baxmaq lazımdır.
2024-cü ilin iyulunda Ursula fon der Lyayenin yenidən seçilməsini dəstəkləyən koalisiya Avropa Xalq Partiyası, Sosialistlər və Demokratlar, Renew Europe və yaşıllardan ibarət idi. Formal olaraq bu, avropayönlü mərkəz idi. Amma elə o vaxtdan bu mərkəz kövrək görünürdü. Yaşıllar sonradan və könülsüz qoşuldular, sosialistlər tərəddüd edirdilər, Renew Europe isə daxilən parçalanmış vəziyyətdə idi.
Fon der Lyayen yalnız avropayönlü dəyərləri, hüququn aliliyini, beynəlxalq hüququ və Ukraynaya dəstəyi bölüşən partiyalarla işləyəcəyini vəd etmişdi. O bəyan etmişdi: “Mərkəz dayanır”.
Amma 2024-2025-ci illərdə Manfred Veberin rəhbərlik etdiyi Avropa Xalq Partiyası özündən sağda dayanan qruplarla, ECR, “Avropa üçün Patriotlar” və “Suveren Millətlər Avropası” ilə sistemli şəkildə alternativ çoxluq formalaşdırmağa başladı. 2026-cı ilin martına qədər AXP 2024-cü ildən bəri ifrat sağ qruplarla birlikdə 19 dəfə səs vermişdi. Təkcə 2026-cı ilin martında belə səsvermələrin sayı üç idi.
Geri Qaytarma Reqlamenti bu yeni parlament reallığının ən görünən epizodu oldu. Amma yeganə epizod deyildi. Elə həmin ay AXP sağ koalisiyadan istifadə edərək Aİ-nin Əsas Hüquqlar Xartiyasının icrası barədə hesabatı blokladı və süni intellektlə bağlı qaydaların sadələşdirilməsinə nail oldu.
Harvarddan demokratiya tədqiqatçısı Alberto Alemanno 2025-ci ilin noyabrında “Omnibus” üzrə səsverməni təhlil edərkən yazırdı ki, Aİ tarixində ilk dəfə İttifaqı yaradan və onun qurulduğu gündən idarə edən partiyalar faktiki olaraq ikinci plana sıxışdırılır.
Xüsusi qalmaqala səbəb olan məqam isə miqrasiya üzrə səsvermədən əvvəl AXP deputatlarının ifrat sağ nümayəndələrlə, o cümlədən avroskeptiklər və “Almaniya üçün Alternativ” təmsilçiləri ilə WhatsApp çatında fəaliyyətlərini koordinasiya etməsi idi. Orada sosialistlər və liberallarla formal danışıqlar prosesindən kənarda mətn layihələri və səsvermə strategiyaları mübadilə olunurdu.
Almaniya kansleri Fridrix Merts Manfred Veberi açıq şəkildə tənqid etdi, hərçənd Veber həmin çatdan xəbərdar olduğunu inkar edirdi.
Emmanuel Makronun siyasi layihəsi ilə bağlı olan liberal mərkəz partiyası Renew Europe da ikibaşlı rol oynadı. Reqlament üzrə məruzəçi niderlandlı liberal Malik Azmani idi. Onun versiyası Avropa Komissiyasının təklifindən xeyli sərt çıxdı. Sonra AXP ifrat sağlarla əməkdaşlıq şəraitində hazırlanmış daha sərt alternativ irəli sürdü. Azmani buna baxmayaraq parlamentin danışıqlar qrupuna rəhbərlik etməyə razılaşdı, Renew-in bir hissəsi isə yeni mətni dəstəklədi.
Beləcə, mərkəz sadəcə sağçılara güzəştə getməyə başlamadı. O, artıq onların dili ilə danışmağa başladı.
Həqiqətən nə işləyir: könüllü qayıdış daha ucuz, daha humanist və daha effektivdir
Miqrasiya siyasəti üzrə elmi ədəbiyyat çoxdan alternativlər təklif edir. Onlar seçki çarxlarında parlaq görünmür, amma nəticə verir.
Əsas alət ciddi reinteqrasiya dəstəyi ilə könüllü qayıdış proqramlarıdır.
Qlobal İnkişaf Mərkəzinin təhlili göstərir ki, Böyük Britaniyada belə proqramlar bir nəfər üçün təxminən 1000 funt sterlinqə başa gəlir, halbuki məcburi geri qaytarma təxminən 15 min funt sterlinq tutur. Fərq 15 dəfədir.
Almaniyanın StarthilfePlus proqramı 15 mindən çox insana maliyyə və peşə dəstəyi göstərib. Sonrakı sorğular göstərib ki, geri qayıdanların 85 faizi proqramdan razı qalıb, yalnız 5 faizi isə yenidən miqrasiyaya fəal hazırlaşdığını bildirib.
Bu, prinsipial olaraq başqa yanaşmadır. Bu yanaşma ondan çıxış edir ki, insan qərarı polis qorxusuna görə yox, qayıdışdan sonra real perspektivin olub-olmamasına görə verir. Qayıdış yoxsulluq, təhlükə, işsizlik və sosial çöküş deməkdirsə, insan müqavimət göstərəcək. Əgər qayıdış pul, iş, təlim və reinteqrasiya ilə müşayiət olunursa, uğur şansı daha yüksək olur.
İkinci yol da var: artıq cəmiyyətə və iqtisadiyyata inteqrasiya olunmuş insanların leqallaşdırılması.
İspaniya miqrantların leqallaşdırılması üzrə yeni proqram başladıb və bu proqram Avropa Parlamentində sağçılar tərəfindən sərt tənqid edilib. Amma məhz belə proqram reqlamentin bəyan etdiyi məqsədə çata bilər: statusu olmayan insanların sayını azaltmaq, işləyən və vergi ödəyən rezidentlərin sayını artırmaq, məcburi hüquq tətbiqinə çəkilən xərcləri aşağı salmaq.
Oxşar yanaşmalardan Yunanıstan və Portuqaliyanın sağ mərkəz hökumətləri də istifadə edib. Tədqiqat bazası göstərir ki, daimi ümumavropa leqallaşdırma proqramı effektiv tədbir ola bilər.
Amma ifrat sağçılar üçün bu, siyasi baxımdan qəbuledilməzdir. Leqallaşdırma onların əsas mifini dağıdır: seçici mobilizasiyası üçün yanacaq kimi istifadə olunan əbədi miqrasiya böhranı mifini.
Avropa hara gedir: hüquqi ittifaqdan istisnalar ittifaqına
Geri Qaytarma Reqlamenti ayrıca bir səhv deyil. Bu, böyük dönüşün bir hissəsidir.
2024-cü il Avropa Parlamenti seçkilərindən sonra radikal sağ gücləndi, AXP isə özündən sağdakı qruplarla birlikdə yerlərin 50 faizindən çoxunu əldə etdi. Akademik araşdırmalar göstərir ki, radikal sağın yüksəlişi liberal-demokratik dəyərlərə, o cümlədən məhkəmələrin müstəqilliyinə bağlılığın zəifləməsi ilə üst-üstə düşür.
Əvvəllər “sanitar kordon” adlandırılan mexanizm faktiki olaraq sökülür. Bu, gurultulu bəyanatla, rəsmi ittifaqla yox, ardıcıl səsvermələr, işçi sənədlər, kompromislər və qeyri-rəsmi çatlar vasitəsilə baş verir.
“Carnegie Europe”dan Roza Balfur xəbərdarlıq edir: əgər qərarların qəbulu üçün ifrat sağın dəstəyi zəruri hala gələrsə, Aİ institutları demokratik standartların pisləşməsinə göz yummağa başlaya bilər. O zaman Avropa İttifaqının öz hüquqi mexanizmlərinin icrasını təmin etmək qabiliyyəti sarsılacaq.
2025-ci ildə fon der Lyayen parlamentə deyirdi ki, birlik həyati əhəmiyyət daşıyır. Bir il sonra bu birlik həqiqətən daha görünən oldu. Amma o, getdikcə daha çox sağ qütb ətrafında formalaşır.
Reqlamentlə bağlı vacib suallar hələ də qalır. Parlament və Şura arasında üçtərəfli danışıqların sürətlə keçəcəyi gözlənilir. Geri qaytarma mərkəzləri, saxlanma müddətləri, giriş qadağaları və əməkdaşlıq öhdəlikləri üzrə fikir ayrılıqları minimaldır. Əsas açıq məsələ final variantda ev axtarışları üçün səlahiyyətlərin qalıb-qalmayacağıdır.
Qəbul edildikdən sonra belə reqlament 27 dövlətdə, fərqli inzibati imkanlara, məhkəmə sistemlərinə və siyasi şəraitə malik ölkələrdə tətbiq olunacaq. Onun milli məhkəmələrdə və Avropa Məhkəməsində mübahisələndiriləcəyi demək olar ki, qaçılmazdır. Aİ hüquqşünasları artıq sənədin Əsas Hüquqlar Xartiyası və beynəlxalq hüquqla mümkün uyğunsuzluğu barədə daxili xəbərdarlıqlar yayıblar.
Amma siyasi maşın artıq işə düşüb.
Əsas sual miqrantlarla bağlı deyil. Əsas sual Avropa ilə bağlıdır
Bütün bu hekayə miqrasiya ilə başlayır, amma hakimiyyətin mahiyyəti barədə sualla bitir.
Avropa onilliklər ərzində beynəlxalq nüfuzunu bu iddia üzərində qurub: hüquq qorxudan üstündür, insan inzibati kateqoriyadan vacibdir, məhkəmə siyasi panikadan önəmlidir, ləyaqət sərhəddən dəyərlidir. İndi isə o özü elə bir sistem layihələndirir ki, insanların bir hissəsini görünən məkanın hüdudlarından kənara çıxarmaq mümkün olsun.
Üçüncü ölkələrdə geri qaytarma mərkəzləri təkcə miqrasiya aləti deyil. Bu, siyasi özünüaldatma texnologiyasıdır. Cəmiyyət düşərgəni görmürsə, deməli, əzabı da görməyə bilər. Məhkəmə uzaqdadırsa, məsuliyyət bulanıqlaşır. İnsan sərhəddən kənardadırsa, problem guya yoxa çıxır.
Amma problem yox olmur. O sadəcə daha az görünən hala gəlir.
Qara dəliklər fizikanı ləğv etmir. Onlar yalnız udduqlarını gizlədir. Ofşor miqrasiya siyasəti də insan haqlarını ləğv etməyəcək, beynəlxalq öhdəlikləri ləğv etməyəcək, Avropa əmək bazarlarının sosial reallığını aradan qaldırmayacaq. O sadəcə elə zonalar yaradacaq ki, pozuntunu görmək, sübut etmək və dayandırmaq daha çətin olacaq.
Avropa seçim qarşısındadır. O, miqrasiyanın mürəkkəb, dürüst və sübuta əsaslanan siyasət tələb etdiyini etiraf edə bilər: leqallaşdırma, reinteqrasiya, əmək hüquqlarının müdafiəsi, səhiyyə, məhkəmə təminatları və beynəlxalq əməkdaşlıq. Ya da sərtlik oyunu oynamağa davam edə, idarəetməni qorxu ilə, hüququ isə inzibati güclə əvəz edə bilər.
Yeni reqlamentdə ən təhlükəli məqam onun qəddar olması deyil. Ən təhlükəlisi odur ki, o, qəddarlığı normaya çevirməyə çalışır.