ABŞ prezidenti Tramp Amerika mediasına ona görə hücum etmir ki, sadəcə tənqidi sevmir, jurnalistlərdən inciyir, yaxud ani qəzəblə hərəkət edir. Bu izah həddindən artıq sadədir, az qala məişət səviyyəsindədir. Onun rəqibləri üçün belə yanaşma rahatdır, çünki bütün qarşıdurmanı bir adamın psixoloji xüsusiyyəti kimi təqdim etməyə imkan verir. Amma reallıq qat-qat mürəkkəbdir.
Trampın media ilə savaşı emosional partlayış deyil. Bu, sistemli siyasi texnologiyadır. Burada ideologiya da var, elektoral hesab da, biznes instinkti də, hüquqi təzyiq də, inzibati resurs da, media menecment də, auditoriya uğrunda mübarizə də, yeni diqqət iqtisadiyyatını dərindən anlamaq da.
Tramp sadəcə CNN, MSNBC, The New York Times, The Washington Post, ABC, CBS, NBC, NPR və ya PBS-i söymür. O, onlara qarşı nəyin fakt, nəyin qalmaqal, nəyin təhlükə, nəyin norma sayılması və ümumiyyətlə, Amerikanın özünü Amerikaya izah etməyə kimin mənəvi haqqı olması uğrunda savaş aparır.
Kənardan baxan, amerikalı olmayan müşahidəçi üçün burada əsas məsələ budur: Trampın mətbuatla konfliktini bayağı "siyasətçi jurnalistlərə qarşı" formuluna sığışdırmaq olmaz. Bu, iki güc mərkəzinin toqquşmasıdır. Bir tərəfdə onilliklər boyu Amerika ictimai siyasətinin dilini nəzarətdə saxlamış köhnə liberal media sinfi dayanır. Digər tərəfdə isə sosial şəbəkələr, podkastlar, influenserlər və platforma qütbləşməsi dövründə klassik redaksiyaların artıq kütləvi şüura yeganə giriş qapısı olmadığını anlayan populist lider var.
Tramp mediadan ədalətli olmağı xahiş etmir. O, medianı ali hakim statusundan məhrum etməyə çalışır.
"Fake news" kütləvi siyasi silah kimi
Tramp "fake news" deyəndə sadəcə konkret redaksiyanı səhvdə ittiham etmir. O, media institutuna olan etimad prezumpsiyasının özünü dağıdır. Klassik liberal modeldə mətbuat "dördüncü hakimiyyət", dövləti nəzarətdə saxlayan mexanizm, ictimai nəzarət alətidir. Trampın məntiqində isə meynstrim mətbuat hakimiyyətə nəzarət edən qurum deyil, liberal isteblişmentə qoşulmuş müstəqil siyasi oyunçudur.
Onun daimi leksikonu da buradan gəlir: "corrupt media", "dishonest press", "enemy of the people", "fake news". Bunlar təsadüfi təhqirlər deyil, düşmənin nişanlanmasıdır. O, hər dəfə auditoriyasına CNN-in və ya The New York Times-ın konkret süjetində səhv olduğunu sübut etmək istəmir. Onun hədəfi daha genişdir: tərəfdarlarını inandırmaq ki, bütün bu media çevrəsi əvvəldən düşməndir, siyasi yüklüdür və mənəvi baxımdan nüfuzdan düşüb.
Buna auditoriyanın immunlaşdırılması deyilir. Seçici əvvəldən böyük medianın yalan danışdığına inanırsa, Trampa qarşı yeni publikasiya araşdırma kimi yox, sistemin liderə qarşı müharibəsinin növbəti epizodu kimi qəbul olunur. Bu halda tənqid əvvəlki rejimdə işləmir. O, Trampı öz bazası daxilində zəiflətmir, əksinə, çox vaxt daha da gücləndirir.
Məntiq sadədir: əgər "onlar" yenə ona hücum edirlərsə, deməli, o yenə düzgün nəsə edir.
Amerika artıq öz qəzetlərinə inanmır
Tramp Amerika KİV-nə etimad böhranını yaratmayıb. O, sadəcə həmin dalğanın üstünə minib.
Gallup-un məlumatına görə, 2025-ci ildə amerikalıların qəzetlərə, televiziyaya və radioya inamı tarixi minimuma düşüb, cəmi 28 faiz media qurumlarına "xeyli" və ya "kifayət qədər" etibar etdiyini bildirib. Təxminən hər on amerikalıdan yeddisi KİV-ə az etibar etdiyini və ya ümumiyyətlə etibar etmədiyini deyib. Mətbuat azadlığının onilliklər boyu milli kimliyin sütunlarından biri kimi təqdim edildiyi ölkə üçün bu, sadəcə sosiologiya deyil. Bu, institusional uçurumdur.
Xüsusilə partiyalara görə bölünmə önəmlidir. Demokratlar arasında böyük redaksiyalara inam hələ də xeyli yüksəkdir. Respublikaçılarda isə bu etimad, demək olar, siyasi nifrət səviyyəsinə enib. Pew Research 2025-ci ildə göstərib ki, demokratlar CNN, MSNBC, NPR, PBS, ABC, CBS, NBC və The New York Times kimi mənbələrə daha çox güvənirlər. Respublikaçılar isə əksinə, daha çox Fox News, The Joe Rogan Experience, Newsmax, The Daily Wire, Tucker Carlson Network, Breitbart və digər sağ mühafizəkar, yaxud anti-elitar platformalara üz tuturlar.
Bu o deməkdir ki, ABŞ-da artıq vahid milli media meydanı yoxdur. Paralel informasiya respublikaları var. Onların qəhrəmanları ayrı, qalmaqalları ayrı, etimad mənbələri ayrı, mənəvi tribunalları ayrı, reallıq versiyaları ayrıdır.
Tramp məhz bu parçalanmış mühitdə hərəkət edir. O, öz bazasına deyir: bu telekanallara inanmayanda haqlısınız; sizi aşağıladıqlarını düşünəndə haqlısınız; böyük redaksiyaları düşmən sinfin bir hissəsi kimi görəndə haqlısınız.
O, yuxarıdan etimadsızlıq sırıtmır. O, artıq mövcud olan etimadsızlığı siyasi enerjiyə çevirir.
Liberal redaksiyalar yeni siyasi sinif kimi
Tramp tərəfdarları Amerika mediasında neytral jurnalist təşkilatları yox, liberal sinfin mədəni avanqardını görürlər. Onlar üçün CNN, MSNBC, NPR, The New York Times və The Washington Post sadəcə redaksiya deyil. Bunlar Demokratlar Partiyası, universitetlər, Hollivud, hüquq müdafiə QHT-ləri, iri fondlar, Vaşinqton bürokratiyası və məhkəmə-hüquq sisteminin bir hissəsi ilə eyni sosial blokun tərkibidir.
Bu ittiham tamamilə uydurma deyil. Amerika jurnalistikası həqiqətən də böyük urban mərkəzlərdə, Nyu-Yorkda, Vaşinqtonda, Los-Ancelesdə, Bostonda, San-Fransiskoda cəmləşib. Bütün ölkəni təsvir edən dil də məhz orada formalaşır. Amma bu dil çox vaxt kənd Pensilvaniyasından, Ohayodan, Qərbi Virciniyadan, Ayovadan, Texasdan və Floridadan olan seçiciyə yad gəlir.
Mühafizəkar Amerikanın böyük bir hissəsi üçün iri media xalqla danışmır, xalqın başı üzərindən danışır. Onlar əxlaq dərsi keçir, yol göstərir, etiket yapışdırır, dini mühafizəkarlığı kiçildir, vətənpərvərlik pafosunu ələ salır, silah mədəniyyətinə şübhə ilə yanaşır, sərt miqrasiya siyasətinə skeptik baxır və Tramp tərəfdarını çox vaxt mənəvi baxımdan aşağı varlıq kimi təsvir edir: irqçi, əyalətçi, fanatik, cahil, demokratiyaya təhdid.
Tramp bir çox respublikaçıdan əvvəl anladı ki, mediaya hücum kampaniyanın əlavə xətti yox, yeni sağ siyasətin əsas sinir mərkəzi ola bilər. O, sadəcə mətbuatdan müdafiə olunmur. O, illər boyu özünü mətbuat tərəfindən alçaldılmış sayanların adından qisas alır.
Qalmaqalların idarə edilməsi: zərbə fakta yox, mənbəyə vurulur
Trampın antimediya strategiyasının əsas funksiyalarından biri qalmaqalları neytrallaşdırmaqdır.
Mənfi publikasiya ortaya çıxanda Tramp nadir hallarda köhnə sxem üzrə hərəkət edir: problemi etiraf etmək, hüquqi izah vermək, müdafiəyə çəkilmək, səs-küyün səngiməsini gözləmək. O, demək olar, həmişə mənbəyə hücum edir. "Nə yazılıb?" yox, "kim yazıb?". "İttiham doğrudurmu?" yox, "bu redaksiya niyə yenə mənə qarşı çıxır?". "Nə baş verib?" yox, "bu sızma kimə sərf edir?".
Bu, gündəmi yayınmaq üçün effektiv fənddir. Qalmaqalın məzmunu ikinci plana keçir, mərkəzə isə medianın legitimliyi məsələsi çıxır. Onun tərəfdarları artıq araşdırmanın fakturasını yox, jurnalistlərin "yalançılığını", demokratların ikili standartlarını, siyasi sifarişi, media korporasiyalarının sahiblərinin maraqlarını və "dərin dövlət"in fəaliyyətini müzakirə edirlər.
Nəticədə tənqidi publikasiya Trampçı elektoral nüvənin içində dağıdıcı gücünü itirir. O, günah sübutu yox, sui-qəsdin təsdiqi kimi görünür.
Kommunikasiya immunlaşdırılması da elə budur. Auditoriya əvvəlcədən etimadsızlıq vaksini alır. Bundan sonra demək olar, istənilən mənfi material siyasi virusla yoluxmuş kimi qəbul edilir.
Tramp televiziyanı televiziyacıların özündən yaxşı anlayır
Tramp paradoksu ondadır ki, o, eyni vaxtda həm meynstrim mediaya nifrət edir, həm də ondan ustalıqla istifadə edir.
O, televiziya dövrünün adamıdır. Siyasətdən əvvəl onilliklər boyu reytinq, qalmaqal, brend, epataj, sərt fraza, konflikt kadrı və kommersiya diqqəti məntiqində yaşayıb. O, sadə bir həqiqəti anlayır: sakit izah nadir hallarda hadisəyə çevrilir. Konflikt isə demək olar, həmişə hadisəyə çevrilir.
Jurnalist sərt sual verir. Tramp daha sərt cavab qaytarır. Telekanallar fraqmenti göstərir. Sosial şəbəkələr videonu dövriyyəyə buraxır. Liberal auditoriya hiddətlənir. Mühafizəkar auditoriya alqışlayır. Başlıqlar çoxalır. Rəqiblər yenə Trampdan danışır. Tərəfdarlar yenə onda döyüşçü görür.
Adi siyasətçi üçün mənfi işıqlandırma problemdir. Tramp üçün problem işıqlandırmanın olmamasıdır. Hətta düşmən media da onu hər gün tənqid etməklə Amerika səhnəsinin mərkəzində saxlayır. Onlar Trampı ifşa etməyə çalışırlar, amma eyni zamanda onun mərkəziliyini qidalandırırlar.
O, medianı öz mövcudluğunun maşınına çevirdi.
İkinci müddət: ritorikadan inzibati təzyiqə
Trampın ikinci müddətinin əsas fərqi ondadır ki, media ilə konflikt artıq təkcə söz savaşından ibarət deyil. Bu qarşıdurma inzibati praktikaya çevrilib.
Söhbət artıq yalnız sosial şəbəkə paylaşımlarından, mitinqlərdən, CNN və ya The New York Times-a qarşı sərt ifadələrdən getmir. Söhbət məhkəmələrdən, tənzimləyici qurumlardan, Ağ Evə giriş imkanından, dövlət maliyyələşməsindən, lisenziyalardan, korporativ sövdələşmələrdən və informasiya sızıntılarına nəzarətdən gedir.
2024-cü ilin dekabrında ABC News Corc Stefanopulosun E. Cin Kerroll işi ilə bağlı qeyri-dəqiq açıqlamasından sonra diffc Stefanopulosun E. Cin Kerroll işi ilə bağlı qeyri-dəqiq açıqlamasından sonra diffamasiya iddiasını yoluna qoymaq üçün Trampın gələcək prezident kitabxanası fonduna 15 milyon dollar, hüquqi xərclər üçün isə əlavə 1 milyon dollar ödəməyə razılaşdı.
2025-ci ilin iyulunda CBS-in sahibi olan Paramount Trampın Kamala Harrisin “60 Minutes” proqramındakı müsahibəsi ilə bağlı iddiasını 16 milyon dollar qarşılığında nizamlamağa razı oldu. Bu pul da şəxsən Trampa deyil, gələcək prezident kitabxanasına və əlaqəli xərclərə yönəldilirdi. Hüquqi baxımdan bu, anlaşma kimi görünürdü. Siyasi baxımdan isə bu, hətta iri media korporasiyalarının da Ağ Evlə konfliktin qiyməti həddən artıq bahalaşanda ödəməyi üstün tuta biləcəyinin nümayişi idi.
Bu fonda xüsusilə vacib məqam odur ki, Paramount-un paralel olaraq iri korporativ maraqları, o cümlədən media sövdələşmələri və tənzimləyici məsələləri var idi. Bu isə redaksiya konflikti, hüquqi risk və biznes maraqlarının eyni müstəviyə düşdüyü vəziyyət yaradırdı. Tramp üçün bu, təzyiqin ideal arxitekturasıdır: təkcə jurnalisti yox, sahibkarı, səhmdarı, lisenziyanı, sövdələşməni, kapitallaşmanı və korporativ rahatlığı hədəfə almaq.
FCC, lisenziyalar və media holdinqlərinin qorxusu
Amerika mediası təkcə jurnalistlərdən, redaktorlardan və aparıcılardan ibarət deyil. Bu, korporasiyalar, holdinqlər, kabel şəbəkələri, yayım lisenziyaları, striminq platformaları, reklam bazarları, səhmdar dəyəri, birləşmələr və antiinhisar tənzimlənməsi deməkdir.
Tramp bu infrastrukturu çox yaxşı anlayır. Ona görə də onun təzyiqi yalnız jurnalistləri ictimai şəkildə alçaltmaqla işləmir, media biznesinin sistemli zəif nöqtələrinə də toxunur.
Reuters Institute 2025-ci ildə qeyd edirdi ki, Tramp administrasiyası dövründə Amerika yayım tənzimləyicisi CBS, NBC, ABC, PBS və NPR-lə bağlı şikayətlər və ya araşdırmalar açıb, amma sağ mühafizəkar Fox News-la bağlı bunu etməyib. Bu, xırda detal deyil. Bu, bütün bazara siyasi siqnaldır: redaksiya xəttinin tənzimləyici qiyməti ola bilər.
Korporasiya üçün təhlükəli olan təkcə məhkəməni uduzmaq deyil. Yoxlamalar, sövdələşmələrin ləngidilməsi, lisenziyalar üçün risk, hüquqi xərclərin artması, investorlar arasında reputasiya səs-küyü, menecmentə təzyiq, antiinhisar prosedurlarının siyasiləşdirilməsi də təhlükəlidir. Məhz burada media ilə konflikt ideologiya sferasından siyasi iqtisadiyyat sferasına keçir.
Tramp müasir jurnalistikanın ən çox asılı olduğu yerə zərbə vurur: korporativ qabığa.
AP və şeyləri öz adı ilə çağırmaq hüququ uğrunda savaş
Ən simvolik epizodlardan biri Associated Press ətrafında yaşanan hadisə oldu. Tramp administrasiyası “Gulf of Mexico” əvəzinə “Gulf of America” adını irəli sürməyə başlayandan sonra AP öz redaksiya normasını saxladı: ənənəvi beynəlxalq addan istifadə etmək, eyni zamanda Amerika administrasiyasının daxili istifadə üçün qəbul etdiyi qərarı tanımaq.
Ağ Evin cavabı sərt oldu: AP-nin prezidentin iştirakı ilə keçirilən bəzi tədbirlərə, o cümlədən Oval kabinet və Air Force One kimi məkanlara çıxışı məhdudlaşdırıldı. AP məhkəməyə müraciət edərək Birinci düzəlişin pozulduğunu və hökumətin agentliyi redaksiya seçiminə görə cəzalandırmağa çalışdığını bildirdi.
Bu, yalnız coğrafi adla bağlı mübahisə deyildi. Bu, dili kimin idarə etməsi barədə mübahisə idi. Hakimiyyət müstəqil agentliyi siyasi şəkildə təsdiqlənmiş termini işlətməyə məcbur edə bilərmi? Prezident leksikasından imtina giriş imkanının məhdudlaşdırılması üçün əsas ola bilərmi? Administrasiyanın press-pulu təşkil etmək hüququ ilə jurnalistləri sözlərinin məzmununa görə cəzalandırmaq qadağası arasındakı sərhəd haradan keçir?
Bu epizod Trampın ikinci müddətinin az qala dərslik nümunəsinə çevrildi: simvolik məsələ institusional konfliktə çevrilir, dil hakimiyyət meydanına dönür, prezidentə çıxış isə intizam alətinə çevrilir.
NPR və PBS: ictimai yayımçılığa zərbə
Başqa bir cəbhə ictimai yayımçılıqdır. 2025-ci ilin mayında Tramp NPR və PBS-in qərəzli olduğunu əsas gətirərək onların federal subsidiyasının dayandırılması barədə sərəncam imzaladı. Ardınca daha geniş büdcə zərbəsi gəldi: 2025-ci ildə ixtisarlar paketi vasitəsilə milyardlarla dollarlıq xərclər, o cümlədən ictimai radio və televiziyanı maliyyələşdirən Corporation for Public Broadcasting üçün təxminən 1,1 milyard dollar ləğv edildi.
Administrasiya bunu vergi ödəyicilərinin hesabına “qərəzli medianın” maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə kimi təqdim edirdi. Tənqidçilər üçün isə bu, redaksiya müstəqilliyinə görə ictimai yayımçılığın siyasi cəzalandırılması idi.
Burada iqtisadi tərəf vacibdir. NPR və PBS-in milli brendlərinin müxtəlif gəlir mənbələri var və onlar bir anda yoxa çıxmır. Amma yerli stansiyalar, xüsusilə kiçik şəhərlərdə, kənd rayonlarında və informasiya boşluqlarında fəaliyyət göstərən, kommersiya reklamının daha az getdiyi qurumlar federal dəstəkdən qat-qat çox asılıdır. Ona görə CPB-yə zərbə təkcə Vaşinqtonun elit redaksiyalarına zərbə deyil. Bu, yerli informasiya infrastrukturuna, maarifləndirici proqramlara, fövqəladə xəbərdarlıqlara və regional yayımçılığa zərbədir.
Tramp bunu qərəzliliklə mübarizə adlandırır. Rəqibləri isə bunu müstəqil ictimai medianın sökülməsi kimi qiymətləndirirlər. Hər halda bu, artıq ritorika deyil. Bu, büdcə siyasətidir.
Ağ Ev ittiham aktı redaksiyası kimi
2025-ci ilin sonunda Ağ Ev rəsmi saytında “media bias”, “media offenders” və “hall of shame” mövzularına həsr olunmuş xüsusi bölmə açdı. Orada administrasiya yalan, qərəzli və ya təhrif olunmuş işıqlandırma hesab etdiyi nümunələri açıq şəkildə toplayır.
Belə bir resursun ortaya çıxması prinsipial məsələdir. Əvvəllər Tramp jurnalistlərə mitinq tribunasından və ya sosial şəbəkələrdən hücum edə bilərdi. İndi isə antimediya xətti dövlət kommunikasiyası səviyyəsində institusionallaşdırılıb. Ağ Ev təkcə rəsmi mövqenin mənbəyi deyil, həm də jurnalistləri və media qurumlarını “pozuntuya yol verənlər” kimi damğalayan bir növ ittiham redaksiyasına çevrilir.
Bu, konfliktin xarakterini dəyişir. Bir siyasətçi mətbuatla mübahisə edə bilər. Amma dövlət saytı sistemli şəkildə “günahkar” media siyahısı aparmağa başlayanda başqa sual ortaya çıxır: siyasi tənqid harada bitir, inzibati damğalama harada başlayır?
Tramp üçün bu, şəffaflıq və əks-hücum alətidir. Hüquq müdafiə təşkilatları üçün bu, mətbuata təzyiqin narahatedici simptomudur. Onun tərəfdarları üçün isə bu, onilliklər boyu mühafizəkarları damğaladığını düşündükləri mediaya qarşı çoxdan gözlənilən revanşdır.
Federal qulluqçular üçün NDA: sızıntılara qarşı savaş
2026-cı ilin mayında Tramp administrasiyası federal qulluqçular üçün yeni məxfilik sazişləri təklif etdi və bunu mətbuata informasiya sızıntılarına qarşı mübarizə ilə izah etdi. Söhbət NDA-ların nəhəng dövlət işçiləri kütləsinə şamil olunması ehtimalından gedir.
Formal baxımdan hakimiyyət məxfi informasiyanın qorunmasından, xidməti intizamdan və milli təhlükəsizlikdən danışır. Siyasi baxımdan isə tənqidçilər bunu jurnalist araşdırmalarının nəfəsini kəsmək, qeyri-rəsmi informasiya kanallarını məhdudlaşdırmaq və bürokratik aparat üzərində nəzarəti gücləndirmək cəhdi kimi görürlər.
Amerika sistemində sızıntılar xüsusi rol oynayır. Onlar çox vaxt yalnız daxili intizamın pozulması deyil, həm də siyasi balans mexanizmidir. Jurnalistlər məhz sızıntılar vasitəsilə sui-istifadələr, administrasiya daxilində konfliktlər, mübahisəli qərarlar, hazır olmayan əməliyyatlar, xüsusi xidmət orqanlarının qapalı qiymətləndirmələri və aparat savaşları barədə xəbər tuturlar.
Tramp sızıntılara həmişə nifrət edib. Onun üçün bunlar demokratik nəzarətin bir hissəsi deyil, “dərin dövlətin” silahıdır. Buna görə NDA-lar onun daha geniş modelinə tam uyğun gəlir: müstəqil informasiya kanallarını məhdudlaşdırmaq, aparatı loyallıq vertikalına tabe etdirmək, medianı isə araşdırmalar üçün xammaldan məhrum etmək.
Məhkəmə iddiaları siyasi güc tamaşası kimi
Trampın mediaya qarşı hüquqi savaşı ikiqat funksiyaya malikdir.
Birinci funksiya sırf hüquqidir: kompensasiya, təkzib, üzr və ya anlaşma əldə etmək.
İkinci funksiya siyasidir: tərəfdarlarına göstərmək ki, o, onun versiyasına görə, illərlə reputasiyasını cəzasız şəkildə dağıdan medianı cəzalandırır.
Hətta iddia zəif olanda və ya məhkəmə tərəfindən rədd ediləndə belə siyasi effekt qala bilər. Tərəfdar əsas mənzərəni görür: Tramp müdafiə olunmur, hücuma keçir. O, media sinfindən mərhəmət istəmir, onu məhkəməyə sürükləyir. O, sistemin öz hüquqi alətlərini sistemə qarşı işə salır.
2026-cı ilin aprelində federal hakim Trampın The Wall Street Journal-a qarşı Ceffri Epşteynlə bağlı material üzrə iddiasını rədd etdi. 2026-cı ilin mayında Tramp 10 milyard dollarlıq yenilənmiş iddia qaldırdı. Hüquqi baxımdan o, “actual malice” adlı yüksək standartı aşmalıdır, yəni redaksiyanın dərc olunan materialın yalan olduğunu bildiyini və ya həqiqətə şüurlu şəkildə etinasız yanaşdığını sübut etməlidir. Bu, xüsusilə söhbət ictimai fiqurdan gedəndə çox çətin baryerdir.
Amma siyasi dramaturgiya üçün iddianın özü artıq vacibdir. O, belə bir mənzərə yaradır: prezident media imperiyasına qarşı, lider böhtançılara qarşı, xalq tribunası korporativ mətbuata qarşaya qala bilər, amma siyasi siqnal dərhal göndərilir.
Yeni media reallığı: podkastlar, influenserlər və köhnə mətbuatı yan keçmək
Tramp özünə bu qədər sərt davranışa ona görə imkan verə bilir ki, köhnə media artıq siyasətçi ilə auditoriya arasında məcburi vasitəçi deyil.
Reuters Institute Digital News Report 2025-də ənənəvi medianın rolunun azalmaqda davam etdiyini, sosial şəbəkələrin, videonun, aqreqatorların, podkastların və influenserlərin əhəmiyyətinin isə artdığını qeydə alıb. ABŞ-da Trampın qayıdışından sonra köhnə redaksiyalar üçün klassik “Trump bump” baş vermədi. Əvəzində xəbər almaq üçün sosial platformalardan istifadə artdı.
Pew göstərirdi ki, yetkin amerikalıların təxminən beşdə biri xəbərləri mütəmadi olaraq sosial şəbəkələrdəki influenserlərdən alır. Sağ mühafizəkar mühitdə isə podkastlar və müəllif şouları artıq periferiya deyil, mərkəzi siyasi infrastruktura çevrilib. Joe Rogan, Tucker Carlson, Megyn Kelly, Ben Shapiro, Candace Owens və digər fiqurlar sadəcə şərhçi olmaqdan çıxıblar. Onlar alternativ etimad mərkəzlərinə çevriliblər.
Bu, qüvvələr balansını prinsipial şəkildə dəyişir. Əvvəllər prezident mətbuatla düşmənçilik etsə belə, böyük telekanalların və qəzetlərin onun obrazını ölkə üçün süzgəcdən keçirdiyini nəzərə almağa məcbur idi. Tramp isə başqa sistemdə yaşayır. Onun öz media konturu var: Truth Social, Fox News, dost podkastlar, YouTube şouları, X, mühafizəkar influenserlər, yerli radio aparıcıları, Telegram kanalları, onlayn platformalar və rəqəmsal tərəfdarlardan ibarət ordu.
O, köhnə medianın xoşuna gəlməyə çalışmır. O, həmin medianın düşmənçiliyindən öz ekosistemi üçün yanacaq kimi istifadə edir.
Bu strategiya niyə işləyir
Trampın mediaya qarşı sərtliyi bir neçə səbəbdən işləyir.
Birincisi, bu, onun tərəfdarlarına emosional kompensasiya verir. Onların çoxu illərdir hesab edirdi ki, iri redaksiyalar onların dəyərlərinə, dininə, vətənpərvərliyinə, silaha münasibətinə, polisə, sərhədlərə, orduya, ailəyə və ənənəvi həyat tərzinə yuxarıdan aşağı baxır. Tramp mediaya onların özlərinin demək istədiyi sözləri deyir.
İkincisi, bu strategiya Trampa qarşı istənilən hücumu onun haqlı olduğunun sübutuna çevirir. Rəqiblər nə qədər ucadan qışqırırsa, onun bazası bir o qədər əmin olur: sistem qorxuya düşüb.
Üçüncüsü, bu, Respublikaçılar Partiyasını intizama salır. CNN-i, MSNBC-ni və ya The New York Times-ı Trampdan qorumağa çalışan respublikaçı siyasətçi öz bazası üçün yad fiqur kimi görünmək riski ilə üzləşir.
Dördüncüsü, bu, medianı daim Trampdan danışmağa məcbur edir. Hətta onun hücumlarını pisləyəndə belə, media onun siyasi tamaşadakı mərkəzi yerini möhkəmləndirir.
Beşincisi, bu, güc effekti yaradır. Tramp jurnalistlər qarşısında özünü doğruldan adam kimi görünmür. O, jurnalistləri döyüşə çağıran adam kimi görünür.
Təhlükəli sərhəd: mətbuatın tənqidi, yoxsa söz azadlığına təzyiq?
Bununla belə, bu strategiyada təhlükəli tərəfin olmadığını iddia etmək olmaz.
Amerika mətbuatı həqiqətən də ciddi səhvlərə yol verib. O, çox vaxt ideoloji baxımdan qərəzli, nəsihətçi, özündən razı, ölkənin dərin qatlarından qopmuş olub. Analizi dəyərlər moizəsi ilə əvəz edib, bəzən jurnalistikanı siyasi aktivizmlə qarışdırıb. Medianı tənqid etmək lazımdır. Tənqid olmadan mətbuat özü qapalı kastaya çevrilir.
Amma bir məsələ jurnalistləri tənqid etmək, səhvləri ifşa etmək, standart tələb etmək, konkret faktlar üzrə məhkəməyə müraciət etməkdir. Başqa məsələ isə dövlət resursundan, tənzimləyicilərdən, büdcədən, giriş imkanından, lisenziyalardan, korporativ qorxudan və Ağ Evin rəsmi saytından narahat redaksiyalara sistemli təzyiq üçün istifadə etməkdir.
Əsas sərhəd də buradan keçir. Hakimiyyət mətbuatla mübahisə edirsə, bu, siyasətdir. Hakimiyyət redaksiya mövqeyinə görə mətbuatı cəzalandırmağa başlayırsa, bu, artıq söz azadlığı məsələsidir.
Tramp eyni vaxtda Amerika mediasının real xəstəliyini üzə çıxarır və həmin xəstəlikdən öz hakimiyyətini gücləndirmək üçün istifadə edir. Məhz buna görə bu konflikti bir formulaya sığışdırmaq mümkün deyil. O, sadəcə haqlı deyil. Sadəcə avtoritar da deyil. O, boz zonada işləyir. Bu zonada media sinfinə qarşı ədalətli tənqid həmin sinfi qorxu altında saxlamaq istəyi ilə iç-içə keçir.
Əsas savaş reallıq üzərində hakimiyyət uğrundadır
Nəticə etibarilə Trampın media ilə savaşı jurnalistika barədə mübahisə deyil. Bu, reallıq üzərində hakimiyyət uğrunda mübarizədir.
Amerikalılara ölkədə nə baş verdiyini kim izah edir? CNN? The New York Times? Fox News? Ağ Ev? Podkasterlər? İnfluenserlər? Alqoritmlər? Trampın özü?
XXI əsrin siyasəti təkcə orduya, büdcəyə, sərhədlərə, məhkəmələrə və qanunlara nəzarət demək deyil. Bu, interpretasiyaya nəzarətdir. Hadisəni ilk adlandıran çox vaxt artıq yarıbayarı qalib gəlir. Çərçivəni qəbul etdirən emosiyanı idarə edir. Günahkarı müəyyən edən qəzəbin istiqamətini göstərir. Qurbanı təyin edən rəğbəti qazanır.
Media onilliklər boyu bu hakimiyyətə sahib olub. Tramp onu medianın əlindən almağa çalışır.
O istəyir ki, tərəfdarları araşdırmaların atəşi altında qalan prezident yox, korrupsiyalaşmış sistemin hücumuna məruz qalan lider görsünlər. Mətbuatla konflikt yaşayan siyasətçi yox, yalançı media imperiyasını ifşa edən adam görsünlər. Jurnalist nəzarətinin obyekti yox, jurnalistlərin özünə hökm oxuyan hakim görsünlər.
Onun media ilə savaşının bu qədər amansız olmasının səbəbi də budur. Bu, ikinci dərəcəli konflikt deyil. Bu, trampizmin mərkəzi cəbhələrindən biridir.
Tramp üçün Amerika mediası sadəcə tənqidçi deyil. Onlar siyasi reallığın keçmiş sahibləridir. O isə bu reallığın baş redaktoru olmaq istəyir.