ABŞ və İsrailin Mahmud Əhmədinejadı postböhran dövrü üçün mümkün “keçid fiquru” kimi nəzərdən keçirməsi barədə yayılan iddialar ilk baxışdan siyasi lətifəni xatırladır. Vaxtilə Holokostun inkarı, sərt anti-Qərb ritorikası, nüvə məsələsində güzəştsiz xətt və ideoloji səfərbərlik siyasəti ilə assosiasiya olunan keçmiş prezident birdən-birə İslam Respublikasının zəiflədiyi ssenaridə mümkün idarəedici kimi müzakirələrin mərkəzinə düşdü.
Əvvəlcə bu versiya istehza ilə qarşılandı. Sonra qıcıq doğurdu. Ardınca isə daha ciddi sual ortaya çıxdı: bəlkə bu zahirən absurd görünən ideyanın arxasında yanlışlıq yox, soyuq və tamamilə praqmatik hesab dayanırdı?
Bir sıra media qurumlarının, o cümlədən The New York Times-a istinad edən mənbələrin məlumatına görə, Vaşinqton və Təl-Əviv guya rejimin yuxarı eşelonunun çökəcəyi halda Əhmədinejadı İranın idarə olunması üçün mümkün variantlardan biri kimi nəzərdən keçirib. Bu məntiq çərçivəsində Tehranın Narmak rayonuna endirilən zərbə də təkcə eliminasiya cəhdi kimi yox, eyni zamanda keçmiş prezidenti sistemin nəzarətindən çıxarmaq cəhdi kimi şərh olunurdu. Burada söhbət sübut olunmuş rəsmi plandan yox, anonim mənbələrə əsaslanan və müxtəlif nəşrlərdə dolaşan versiyadan gedir. Amma məhz bu versiya əsas məsələni açır: xarici oyunçular yenə İranı real güc arxitekturası üzərindən deyil, hazır şablonlarla oxumağa çalışıblar.
Əhmədinejad xilaskar deyil, yanlış hesablamanın simptomudur
Əhmədinejad 2005-2013-cü illərdə İrana rəhbərlik edib. Onun hakimiyyəti nüvə qarşıdurmasının ən sərt mərhələsi, sanksiya spiralının dərinləşməsi, 2009 seçkilərindən sonrakı kütləvi etirazlar və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun iqtisadi-siyasi çəkisinin artması ilə yadda qaldı. İslahatçılar üçün o, repressiyanın və ideoloji primitivizmin simvolu idi. Qərbdə “təhlükəli İran” obrazının ən rahat karikaturasına çevrilmişdi. İsrail üçünsə demək olar ideal düşmən idi.
Amma 2011-ci ildən sonra onun ali dini rəhbərliklə münasibətləri sürətlə korlandı. Kəşfiyyat naziri Heydər Moslehi ətrafındakı qalmaqal, Əsfəndiyar Rəhim Məşainin təsiri, ruhanilərin həddindən artıq gücünə yönələn tənqidlər və daha sərbəst seçkilərlə bağlı sonrakı çağırışlar Əhmədinejadı sistemin favoritindən toksik keçmiş müttəfiqə çevirdi. O, dəfələrlə prezident seçkilərindən kənarlaşdırıldı, o cümlədən 2024-cü ildə Mühafizəçilər Şurası yenidən onun namizədliyini blokladı.
Məhz buna görə “yeni İran” üçün belə bir fiqurun gündəmə gətirilməsi çoxlarına absurd görünür. Çünki cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsi üçün Əhmədinejad köhnə İran deməkdir: repressiya, yüksək inflyasiya, populizm və beynəlxalq təcrid.
Ancaq məqam da elə bundadır. Əgər belə plan həqiqətən müzakirə olunubsa, onda Əhmədinejad yeni demokratik respublikanın lideri kimi yox, köhnə sistemlə xaricdən qəbul edilə bilən yeni konstruksiya arasında keçid adapteri kimi nəzərdən keçirilə bilərdi. Başqa sözlə, o, “İranın de Qollu” yox, aparatın müəyyən hissəsinə “hamınız məhv edilməyəcəksiniz, sadəcə zirvə dəyişəcək” mesajını çatdırmalı olan fiqur rolunda düşünülə bilərdi.
Bu ideya niyə ümumiyyətlə ortaya çıxa bilərdi?
“Əhmədinejad variantını” anlamaq üçün emosional yanaşmanı kənara qoyub İrana mürəkkəb dövlət korporasiyası kimi baxmaq lazımdır.
İran təkcə ruhani hakimiyyət deyil. Təkcə İnqilab Keşikçiləri də deyil. Bu ölkə təhlükəsizlik strukturları, dini fondlar, yarımdövlət holdinqləri, kölgə ixrac şəbəkələri, sanksiya logistikasını idarə edən qruplar, neft vasitəçiləri, valyuta arbitrajçıları, regional klanlar, veteran təşkilatları və ideoloji fondlardan ibarət çoxqatlı sistemdir.
Belə struktura yalnız “başını vurmaqla” nəzarət etmək mümkün deyil. Əksinə, bu, 90 milyondan çox əhalisi olan dövləti silahlı güc mərkəzlərinə bölünmüş, qara bazarın hökm sürdüyü, maliyyə sisteminin çökdüyü və ixrac kanalları uğrunda savaşın başladığı məkana çevirə bilər. World Bank-a görə, İranın əhalisi 2024-cü ildə təxminən 91,6 milyon nəfər olub, UNFPA isə 2025-ci ildə bu rəqəmi 92,4 milyon civarında qiymətləndirib. Bu, bir aviazərbə ilə “yenidən formatlana” biləcək kiçik avtoritar rejim deyil.
Məhz buna görə sistemin daxilindən çıxmış keçid fiquru xarici strateqlərə nəzəri baxımdan faydalı görünə bilərdi. Belə şəxs bürokratiyaya, polis aparatına, yerli administrasiyalara və təhlükəsizlik blokunun orta təbəqəsinə “təslim olmaq şəxsi fəlakət demək deyil” mesajı verə bilərdi. Bu, total lüstrasiya yox, idarəolunan transformasiya ssenarisi kimi təqdim edilə bilərdi.
Problem ondadır ki, bu cür modellər yalnız bir halda işləyir: xarici müdaxilə dövlətin öz toxumasını dağıtmamalıdır.
Tehran üzərində Bağdad kölgəsi
2003-cü il İraq təcrübəsinin əsas dərsi sadə idi: diktatorla yanaşı dövlət maşını da dağıdılarsa, yaranan vakuumu sürətlə silahlı şəbəkələr, məzhəb milisləri, kriminal iqtisadiyyat və xarici proksilər doldurur. Baasizasiyanın ləğvi və ordunun buraxılması texniki qərar yox, strateji intihar oldu.
İranda bu risk qat-qat böyükdür.
İran daha dərin dövlətçilik ənənəsinə, daha davamlı bürokratik sistemə və daha çevik sanksiya iqtisadiyyatına malikdir. Sanksiyalar, inflyasiya, valyuta böhranı, infrastruktur zərbələri və etirazlar sistemi avtomatik çökdürməyib. Əksinə, onu daha qapalı, daha sərt və daha şübhəçi edib.
World Bank İran iqtisadiyyatının 2026-cı ilin martında başa çatan maliyyə ilində 2,7 faiz daraldığını qiymətləndirirdi. IMF isə 2026-cı il üçün real ÜDM artımını mənfi 6,1 faiz, istehlak inflyasiyasını isə təxminən 68,9 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırırdı. Bu artıq sadəcə iqtisadi böhran deyil. Bu, makroiqtisadi tükənmə rejimidir və burada valyuta bazarı, kritik idxal, enerji logistikası və sosial ödənişlər birbaşa siyasi təhlükəsizlik elementinə çevrilir.
Belə şəraitdə “sürətli keçid” ssenarisi hazırlayan istənilən xarici güc diaspora studiyalarındakı emosiyalara yox, elitaların qorxularına, aparatın yaşamaq instinktinə və sistem daxilində xəyanətin qiymətinə baxmalıdır.
İran iqtisadiyyatı: xarabalıq yox, sanksiya orqanizmi
Qərbdə İranla bağlı ən böyük yanlışlıqlardan biri sanksiya iqtisadiyyatının “az sonra çökəcək sistem” kimi təqdim olunmasıdır. Halbuki sanksiya iqtisadiyyatı böyüməyə, modernləşməyə və rifaha nail olmaya bilər, amma yenə də idarəolunan qala bilər.
İran iqtisadiyyatı məcburi adaptasiya mexanizminə çevrilib. Rəsmi kanallar daralır, paralel kanallar genişlənir. Neft endirimlə satılır, ödənişlər vasitəçilərlə keçirilir, idxal üçüncü ölkələr üzərindən maskalanır, valyuta rentası bazar prinsipi ilə yox, siyasi loyallıq əsasında bölüşdürülür. Özəl sektor zəiflədikcə yarımdövlət oyunçular güclənir.
2025-ci ildə sanksiyalara baxmayaraq, müxtəlif monitorinq platformaları İranın neft ixracını bəzi aylarda gündəlik 1,5-1,6 milyon barel civarında qiymətləndirirdi. Energy Intelligence ilk yeddi ay üzrə orta göstəricini 1,63 milyon barel, Vortexa isə iyul ixracını təxminən 1,5 milyon barel səviyyəsində göstərirdi.
Bu, rifah iqtisadiyyatı deyil. Amma bu, loyallıq satın almağa, güc aparatını maliyyələşdirməyə və minimum dövlət bağlılığını qorumağa yetən iqtisadiyyatdır.
Hətta İranın hərbi xərcləri də bu ikiliyi göstərir. SIPRI-nin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkənin hərbi xərcləri real ifadədə 5,6 faiz azalaraq 7,4 milyard dollara düşüb. Yüksək inflyasiya nominal artımı faktiki olaraq “yeyib”.
İranın gücü klassik mənada nəhəng hərbi büdcədə deyil. Onun əsas üstünlüyü assimetrik modeldədir: raketlər, dronlar, proksi şəbəkələri, kiberresurslar, gizli logistika və regional təsir imkanları.
Neft, Hörmüz və qlobal xaos qorxusu
İranda rejim dəyişikliyi ssenarilərinin hamısı enerji məsələsinə dirənir. İran yalnız daxili siyasət və nüvə proqramı deyil. Bu ölkə həm də Hörmüz boğazıdır və dünya enerji tədarükünün kritik hissəsi məhz buradan keçir.
2026-cı ildə müharibənin dərinləşməsi ilə enerji bazarları əsas cəbhələrdən birinə çevrildi. Reuters yazırdı ki, Hindistan Hörmüz marşrutunda problemlər səbəbindən Latın Amerikası və Afrikadan neft alışını artırıb, eyni zamanda qlobal qiymətləri sabitləşdirmək məqsədilə ABŞ istisnası çərçivəsində İran neftinin idxalını bərpa edib.
IEA isə qlobal neft tələbatı proqnozunu yenidən nəzərdən keçirərək bildirmişdi ki, İranın iştirak etdiyi müharibə dünya bazarının bütün mənzərəsini dəyişib. Agentliyin rəhbəri Fatih Birol may ayında bazarın “qırmızı zona”ya yaxınlaşdığını açıqlamışdı.
Bu isə o deməkdir ki, İrandakı xaos İran daxilində qalmır. O, Avropada inflyasiyaya, Ağ ev üçün siyasi problemə, dəniz daşımalarında sığorta şokuna və Asiya emal zavodları üçün təhlükəyə çevrilir. Buna görə də “Əhmədinejad variantı” demokratiya layihəsi yox, zərbədən sonrakı idarəolunma problemini həll etmək cəhdi kimi görünə bilərdi.
Nüvə faktoru: uran siyasi valyuta kimi
Böhranın mərkəzində yenə nüvə proqramı dayanır. IAEA-nın qiymətləndirməsinə görə, İsrail və ABŞ hücumlarından əvvəl İranın əlində 60 faizədək zənginləşdirilmiş 440,9 kiloqram uran vardı və bu həcm əlavə zənginləşdirmə ilə təxminən on nüvə başlığı üçün kifayət edə bilərdi. Reuters 2026-cı ilin fevralında agentliyin inspektor çıxışını “zəruri və təcili” adlandırdığını yazırdı.
Bu, hakimiyyət dəyişikliyini təkcə siyasi yox, həm də texnoloji əməliyyata çevirir. Məsələ prezident kreslosunda kimin oturacağı deyil. Sual budur: uranı, sentrifuqaları, arxivləri, alimləri və komanda zəncirini kim nəzarətdə saxlayacaq?
Atəşkəs danışıqlarından sonra zənginləşdirilmiş uran əsas bazarlıq predmetinə çevrildi. Reuters bildirirdi ki, Tehran uranın ölkə daxilində qalmasını istəyir, Donald Tramp isə onun çıxarılması və ya məhv edilməsinə nail olmaq niyyətini açıq şəkildə dilə gətirirdi.
Belə mənzərədə Əhmədinejad yalnız bir halda “keçid fiquru” kimi faydalı görünə bilərdi: əgər o, nüvə infrastrukturuna nəzarətin davamlılığını təmin edib eyni zamanda xarici dünyaya “müharibə bitdi, proqram nəzarət altındadır, dövlət isə dağıdılmayıb” formulunu sata bilsəydi.
Ancaq nəzəriyyə bir şeydir, reallıq isə tamamilə başqa.
Əhmədinejad niyə yeni şah ola bilməzdi
Bu konstruksiyanın əsas zəif tərəfi aydındır: Əhmədinejadın arxasında tamhüquqlu təşkilati baza yoxdur.
O, İnqilab Keşikçiləri Korpusuna nəzarət etmir. “Bəsic”i idarə etmir. Məhkəmə sisteminə təsiri yoxdur. Parlamentdə böyük dayağı yoxdur. Müxalifətin birləşdirici simvolu sayılmır. Liberal və islahatçı dairələr üçün qəbuledilən fiqur deyil. Diaspor üçün təbii lider hesab olunmur. Cəmiyyətin böyük hissəsi üçün isə o, rejimə alternativ yox, həmin rejimin keçmiş simasıdır.
İran üzrə ekspertlər də məhz bunu vurğulayırdı. İsrailli analitik Raz Zimmt yazırdı ki, real təşkilati dayağı olmayan Əhmədinejadın İranın növbəti rəhbərinə çevriləcəyinə kiminsə inanması çətin görünür.
Əgər doğrudan da kimsə onu çevrilişin əsas lideri kimi görürdüsə, bu artıq strateji ağılsızlıq olardı. Çünki ordusu, partiyası, maliyyə dayağı və təhlükəsizlik üzərində nəzarəti olmayan bir adamla mürəkkəb güc vertikalını əvəzləmək mümkün deyil.
Ancaq Əhmədinejad keçmiş aparatın müəyyən hissəsi üçün “amnistiya simvolu” kimi nəzərdən keçirilirdisə, onda məntiq tam absurd görünmür. Bu halda onun missiyası hakimiyyəti ələ keçirmək yox, sistem daxilindəki oyunçuları köhnə zirvəni sonadək müdafiə etməməyə razı salmaq ola bilərdi.
Amnistiya, yoxsa məhv: rejim dəyişikliyinin iki ssenarisi
İstənilən avtoritar sistemdə elitalar özlərinə bir sual verir: “Rejim dağılandan sonra mənim aqibətim necə olacaq?”
Əgər cavab həbs, müsadirə, sürgün və ya ölüm olursa, elitalar sona qədər döyüşür. Əgər cavab amnistiya, müəyyən sərvətin qorunması və məhdud məsuliyyətlə müşayiət olunan tranzitdirsə, sistem daxilində bazarlıq başlayır.
İranda bu xüsusilə vacibdir. Çünki sistem təkcə ideologiya üzərində qurulmayıb. Onu maraqlar saxlayır. Minlərlə insan neft müqavilələri, tikinti fondları, valyuta icazələri, gömrük sxemləri, müdafiə satınalmaları, dərman idxalı və subsidiyalar vasitəsilə bu mexanizmin içinə inteqrasiya olunub.
Rejimin tam məhvi ssenarisi həmin adamların hamısını “ölümə məhkum sistem döyüşçüsü”nə çevirir. Qismən amnistiya isə onları potensial tərəf dəyişənlərə çevirə bilər.
Məhz burada Əhmədinejad müəyyən rol oynaya bilərdi. O, “yeni İran lideri” yox, xarici dünyanın köhnə aparatla danışmaq üçün istifadə edə biləcəyi dil ola bilərdi. Mesaj təxminən belə səslənə bilərdi: hamı məhv edilməyəcək, hamı mühakimə olunmayacaq, dövlət tam dağıdılmadan yeni konfiqurasiya mümkündür.
Amma belə ssenari üçün cərrahi dəqiqliklə planlaşdırılmış addımlar, elitalarla əvvəlcədən qurulmuş kanallar, təhlükəsizlik zəmanətləri və sərt informasiya nəzarəti lazımdır. Əgər bunun əvəzinə genişmiqyaslı dağıdıcı kampaniya başlayırsa, keçid fiquruna edilən stavka ilk günlərdən yanıb külə dönür.
Narmak zərbəsi: əməliyyat öz mifini necə məhv etdi
Əgər Narmak rayonuna hücum həqiqətən Əhmədinejadı sistemin nəzarətindən çıxarmaq cəhdi idisə, nəticə siyasi baxımdan tam əks effekt verdi. “Azad edilmiş keçid lideri” obrazı yaranmaq əvəzinə, ortaya nə öldürüldüyü, nə xilas edildiyi, nə də istifadə olunub-qurban verildiyi aydın olmayan bir fiqur çıxdı.
Onun ölümü barədə xəbərlər yayıldı, sonra təkzib olundu. Daha sonra yaralandığı və ictimai məkandan yoxa çıxdığı yazıldı.
İran siyasətində bu cür qeyri-müəyyənlik ölümcül riskdir. Rejim səni satqın sayırsa, sən hədəfə çevrilirsən. Müxalifət səni köhnə sistemin parçası hesab edirsə, toksik fiqura çevrilirsən. Xarici güclər səni alət kimi görürsə, artıq “birdəfəlik material”san. Beynəlxalq media sənin əlaqələrindən yazmağa başlayırsa, manevr imkanın faktiki yox olur.
Bu mənada, Əhmədinejad haqqında yayılan hekayənin özü ona raketdən daha ağır zərbə vurmuş ola bilər.
Sızmadan kim qazanır?
Burada əsas məsələ “kim sızdırdı?” sualı deyil. Əsas məsələ “kimə sərf edir?” sualıdır.
Bu, ilk növbədə rejimin müəyyən hissəsinə sərf edir. Çünki artıq Əhmədinejadla əlaqəli istənilən şəbəkə daxili müxalifət kimi yox, xarici layihənin elementi kimi təqdim oluna bilər. Müharibə şəraitində bu, sadəcə siyasi ittiham deyil, demək olar hökm deməkdir.
Bu, radikal mühacir müxalifətinə də sərf edir. Onlar üçün Əhmədinejadın təhlükəsi onun demokrat olmasında deyil. Problem ondadır ki, o, üçüncü yol təklif edə bilərdi: nə İslam Respublikasının əvvəlki formada saxlanılması, nə də sistemin tam sökülməsi. Total dağıdılma tələb edən qüvvələr üçün belə kompromis təhlükədir.
Bundan başqa, idarəolunan keçid ideyasını ümumiyyətlə bağlamaq istəyən xarici oyunçular üçün də bu sızma faydalı ola bilərdi. Çünki bundan sonra Əhmədinejad artıq mümkün kanal deyil. Onun adı “yanıb”. Onunla hər hansı əlaqə toksik hesab olunur. İstənilən ictimai fəaliyyəti xarici planın hissəsi kimi yozulacaq.
Bu səbəbdən “Əhmədinejad variantı” hekayəsi yalnız keçmiş plan barədə informasiya deyil. Bu, həmin planın özünü sıradan çıxarmaq üçün alət də ola bilərdi.
İsrailin dilemması: təhlükəni məhv etmək, yoxsa vakuum yaratmaq
İsrailin məntiqi aydındır: nüvə potensialına malik İran Təl-Əviv üçün ekzistensial təhlükə sayılır. Onilliklərdir davam edən raket proqramı, proksi şəbəkələri, Hezbollah dəstəyi və regional qarşıdurmalar İsraildə Tehranla bağlı etimadı sıfıra endirib.
Amma hərbi effektivlik siyasi nəticə demək deyil. Obyektləri dağıtmaq olar. Komandirləri məhv etmək olar. Raket infrastrukturu və nüvə zəncirinin bir hissəsini sıradan çıxarmaq olar. Amma 90 milyonluq ölkədə legitim siyasi hakimiyyəti aviazərbə ilə yaratmaq mümkün deyil.
INSS 2026-cı ilin mayında açıq şəkildə yazırdı ki, İran və onun proksilərinə qarşı əməliyyat hələ başa çatmayıb. Yəni İsrailin öz analitik çevrələri də etiraf edir ki, söhbət qısa reyddən yox, sonu görünməyən uzun strateji kampaniyadan gedir.
Və burada əsas sual yaranır: əgər məqsəd İranı işğal etmək və ya uzunmüddətli yeni rejim qurmaq deyilsə, onda zərbələrdən sonrakı səhərə kim cavabdeh olacaq? Hələlik bu sualın cavabı görünmür.
Amerikanın dilemması: Tramp qələbə istəyir, amma imperiya layihəsi yox
ABŞ prezidenti Donald Tramp üçün İran böhranı həm xarici, həm də daxili siyasi sınaqdır. Ona güc nümayişi lazımdır. Nüvə təhlükəsi üzərində nəzarət lazımdır. “Qələbə” kimi təqdim edilə biləcək nəticə lazımdır. Amma yeni İraq, yeni işğal və uzunmüddətli müharibə lazım deyil.
Məhz buna görə Vaşinqton zərbələr, danışıqlar, uran tələbləri, neft bazarının stabilləşdirilməsi və atəşkəs formulu arasında tərəddüd edir. Reuters və digər media qurumları Hörmüz, uran, sanksiya yumşalmaları və 60 günlük atəşkəs parametrləri ətrafında danışıqlardan yazırdı.
Amma Amerika strategiyasının əsas zəifliyi də budur: sistemi dağıdıb eyni zamanda onun daxilindən kiminsə sakit şəkildə kapitulyasiya mexanizmini idarə edəcəyinə ümid etmək mümkün deyil.
Əgər ABŞ müharibədən sonra İranı idarə etmək istəmirsə, ona daxildən keçid fiquru lazımdır. Əgər heç bir daxili fiqura etibar etmirsə, onda yalnız təzyiq qalır. Təzyiq dövlətin özünü dağıdırsa, vakuum yaranır. Vakuum Hörmüzə, neftə və nüvə obyektlərinə yayılırsa, “qələbənin qiyməti” artıq hesablana bilməz.
İran niyə düşmənlərinin gözlədiyi kimi çökmür
İran cəmiyyəti yorğundur. İqtisadiyyat tükənib. Gənclik qəzəblidir. Qadınlar sosial itaətsizliyin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib. Milli azlıqlar narazıdır. Rejimin dini legitimliyi zəifləyib. İnflyasiya maaşları əridir. Valyuta böhranı gələcəyi planlaşdırmaq imkanını dağıdır.
Amma rejimdən yorulmaq xaricdən layihələndirilmiş hakimiyyəti qəbul etməyə hazır olmaq demək deyil.
Məhz əsas yanlışlıq da buradadır. İranlıların böyük hissəsi öz rejiminə nifrət edə və eyni zamanda xarici ssenarini rədd edə bilər. Ruhaniləri sevməyə bilər, amma ölkənin parçalanmasını da istəməz. Azadlıq arzulaya bilər, amma Suriya və ya İraq ssenarisindən qorxa bilər. İnqilab Keşikçilərini problem hesab edə bilər, amma eyni zamanda onları xaosun qarşısını alan son struktur kimi görə bilər.
Bu səbəbdən “zirvəni götürək, ölkə özü yenidən qurular” yanaşması İranda demək olar iflasa məhkumdur. Orada vahid müxalifət mərkəzi yoxdur. Sürgündə qəbul edilmiş hökumət yoxdur. Universal keçid simvolu yoxdur. Elitalar, küçə, milli regionlar və təhlükəsizlik strukturları arasında ortaq pakt yoxdur.
Əhmədinejad bu problemləri həll etmirdi. Sadəcə onları görünən edirdi.
“Əhmədinejad variantı”nın əsl mənası
Əsas nəticə Əhmədinejadın İran rəhbəri ola bilməsi məsələsi deyil. Böyük ehtimalla, ola bilməzdi.
Əsas nəticə başqadır: onun adının belə gündəmə gəlməsi xarici planlaşdırmanın ümidsizliyini göstərir. Daxildə real tərəfdaş tapmayanda, kütləyə tanış olan, rejimin müəyyən hissəsinin nifrət etdiyi, köhnə aparatın başa düşdüyü və “müharibə bitir” sözlərini deyə biləcək istənilən simanı axtarmağa başlayırsan.
Əhmədinejad bu sxemə yalnız qismən uyğun gəlirdi. O tanınırdı. İdarəçilik təcrübəsi vardı. Dövlət maşınının necə işlədiyini bilirdi. Ali hakimiyyətlə konflikt yaşamışdı. Yoxsul təbəqələrin və əyalət populizminin dili ilə danışa bilirdi. Amma o, yeni İrana körpü deyildi. O, xarici güclərin alətə çevirməyə çalışdığı köhnə İranın qalıqlarından biri idi.
Məhz buna görə bu hekayə həm gülməli, həm də ciddi görünür.
Gülməlidir, çünki keçmiş anti-Qərb radikalını postböhran sabitliyinin simasına çevirmək ideyası grotesk təsir bağışlayır.
Ciddidir, çünki bu groteskin arxasında real problem dayanır: ABŞ-ın, İsrailin və xarici müxalifətin əhəmiyyətli hissəsinin İrana zərbədən sonrakı dövr üçün inandırıcı idarəetmə modeli yoxdur.
Final: Əhmədinejad uğursuz ssenarinin güzgüsü kimi
“Əhmədinejad variantı” Əhmədinejadın gücü haqqında hekayə deyil. Bu, başqalarının ssenarilərinin zəifliyi haqqında hekayədir.
O, İranın xilaskarı deyildi. Yeni şah deyildi. Demokratik inqilab lideri deyildi. Tək bir müraciətlə İnqilab Keşikçilərini, nüvə obyektlərini, kəşfiyyatı, əyalətləri və küçəni özünə tabe etdirəcək adam deyildi.
Amma onun adı bir məqamı göstərirdi: xarici oyunçular ən azı qısa müddətə də olsa anlayıblar ki, İranı sadəcə bombalayıb yeni siyasi reallıq yaratmaq mümkün deyil. Ölkəni yalnız bir hakimiyyət konfiqurasiyasından digərinə keçirmək olar — elitalar, qorxu, amnistiya, təhlükəsizlik nəzarəti, iqtisadi təminatlar və beynəlxalq sövdələşmələr vasitəsilə.
Əgər belə keçid əvvəlcədən hazırlanmayıbsa, müharibə yeni nizam yox, idarəetmə boşluğu yaradır.
İranda isə boşluq abstraksiya deyil. Bu, nəzarətsiz urandır. Vahid siyasi mərkəzdən kənarda qalan raketlərdir. Neft şokudur. Hörmüz böhranıdır. Regiondan kənara yayılan inflyasiyadır. Və dövlət nə qədər sərt, repressiv və qəddar olsa da, onun qəfil çöküşünün daha dəhşətli nəticələr doğura biləcəyi reallığıdır.
Buna görə ən vacib sual “Əhmədinejad qayıda bilərdimi?” deyil.
Əsas sual budur: “İrana zərbə endirənlər rejim dağılandan sonrakı günün necə görünəcəyini həqiqətən anlayırlarmı?”
Hələlik cavab narahatedici görünür. Əhmədinejad hekayəsinə baxanda belə təsir yaranır ki, onlar strategiya yox, sadəcə sima axtarırdılar. Halbuki hakimiyyət strukturu olmadan “sima” keçid lideri deyil. O, əsl müharibə başlayanda ilk yanan plakatdır.