ABŞ prezidenti Trampın Papa XIV Levlə davası ilk baxışda effektli siyasi söz atışmasına bənzəyir: sərt prezident, yumşaq pontifik, qarşılıqlı ittihamlar, Ağ evin qıcıqlanması, Vatikanın ehtiyatlı bəyanatları. Amma bu, məsələnin yalnız görünən tərəfidir. Əslində qarşımızda iki fərqli xarakterin şəxsi qarşıdurması yox, böyük tarixi qırılmanın əlaməti dayanır - Amerikanın güc siyasəti ilə Vatikanın mənəvi universalizm siyasəti, Vaşinqtonun imperiya instinkti ilə pasifist, antikolonial və sosial tərkibinə görə getdikcə daha çox cənuba yönələn Katolik kilsəsi arasında dərin ziddiyyət.
Məhz bu ziddiyyət ilkin mətndə də əsas xətt kimi qoyulmuşdu: Tramp ilə pontifik arasındakı mübahisə Katolik kilsəsi ilə Qlobal Qərb adlandırılan dünya arasında çoxdan davam edən qarşıdurmanın əks-sədasına çevrildi.
Papa prezidentə qarşı: niyə bu artıq kilsə xəbəri yox, böyük geosiyasətdir
Papa XIV Lev sadəcə dini lider deyil. O, təxminən 1,4 milyard dindarı birləşdirən Katolik kilsəsinin rəhbəridir. O, Vatikanın suverenidir. O, dünyanın ən qədim diplomatik maşınına başçılıq edir. Bu maşının tank diviziyaları yoxdur, amma böyük dövlətlərdə tez-tez çatışmayan bir gücü var: qlobal prixodlar, yepiskopluqlar, missiyalar, məktəblər, universitetlər, xəstəxanalar, xeyriyyə strukturları və mənəvi təsir kanalları şəbəkəsi. Reuters açıq şəkildə xatırladır: 2025-ci il mayın 8-də Papa XIV Lev seçilən Robert Prevost 1,4 milyardlıq Kilsəyə rəhbərlik etməyə başladı və ABŞ-dan olan ilk Papa kimi tarixə düşdü.
Məhz bu şəxs ABŞ prezidenti Trampla açıq qarşıdurmaya girdi. Hansısa təsadüfi siyasətçi ilə yox, ikinci dərəcəli senatorla yox, televiziya vaizi ilə yox, dünyanın ən güclü hərbi dövlətinin rəhbəri ilə. Səbəb isə İranla müharibə, zorakılığa münasibət, Amerika hakimiyyətinin dini ritorikası və ən əsas sualdır: dövlət raketləri Tanrının adı ilə pərdələyə bilərmi?
XIV Lev bu suala Vatikan diplomatiyası üçün demək olar ki, son dərəcə sərt cavab verdi. 2026-cı il aprelin 11-də sülh naminə keçirilən dua mərasimində o, dövlət liderlərinə belə səsləndi: «Dayanın! Sülhün vaxtı çatıb!». O, liderləri yenidən silahlanmanın planlaşdırıldığı, ölümcül qərarların verildiyi masa arxasına yox, dialoq masası arxasına əyləşməyə çağırdı. Bu, təsadüfi cümlə deyildi. Bu, pastoral müraciət dili ilə ifadə olunmuş siyasi bəyannamə idi.
Vatikan elə danışmağı bacarır ki, ad çəkmir, amma ünvanı hamı anlayır. XIV Lev «Tramp» deməli deyildi ki, Vaşinqton onu eşitsin. O, «Pit Heqset» deməli deyildi ki, pontifikin müharibənin ilahiyyat tamaşasına çevrilməsini rədd etdiyi aydın olsun. O, Amerika aviabazalarını və İsrail zərbələrini sadalamalı deyildi ki, Müqəddəs Taxtın artıq Qərbin güc siyasətinin dekorativ xristian vitrinindən ibarət olmaq istəmədiyi görünsün.
Tramp Papaya zərbə vurdu və özü katolik minaya basdı
ABŞ prezidenti Trampın reaksiyası forma baxımından gözlənilən, nəticə baxımından isə riskli idi. O, mənəvi irada dözmədi. Papanın sözlərini ilahiyyat xəbərdarlığı kimi yox, şəxsi hücum kimi qəbul etdi. Nəticədə Amerika siyasətində az qala inanılmaz mənzərə yarandı: ABŞ prezidenti tarixdə ilk amerikalı Papaya açıq hücum edir.
KİV-in məlumatına görə, Tramp XIV Levi «weak on crime» və «terrible for foreign policy» adlandırıb, yəni cinayətkarlıqla mübarizədə zəif və xarici siyasət üçün bərbad fiqur kimi təqdim edib. O, həmçinin bildirib ki, ABŞ prezidentini tənqid edən Papa istəmir. Bu artıq sadəcə kobudluq deyil. Bu, siyasi özünüifşadır. Çünki həmin cümlədə təkcə Trampın qıcıqlanması yox, imperiya tələbi də eşidilir: hakimiyyət müharibə aparırsa, kilsə susmalıdır.
Amma məhz burada ABŞ prezidenti Tramp tələyə düşdü. ABŞ-dakı katoliklər kənar qrup deyil. Pew Research Center-in məlumatına görə, yetkin amerikalıların 20 faizi özünü katolik sayır. Bu isə təxminən 53 milyon yetkin vətəndaş deməkdir. Katoliklər ölkənin ən böyük dini qruplarından biridir. Üstəlik, onların elektoral strukturu dəyişir: amerikalı katoliklərin 54 faizi ağdərililər, 36 faizi latınamerikalılardır, 29 faizi həftədə bir dəfə və ya daha tez-tez messada iştirak edir. Respublikaçı katoliklər arasında dini identiklik çox vaxt əxlaq, ailə, abort, miqrasiya və milli sədaqət məsələləri ilə bağlıdır.
2024-cü il seçkilərində katolik səsi Trampın qələbəsinin mühüm hissəsinə çevrildi. AP VoteCast-in məlumatına görə, katolik seçicilərin 54 faizi Trampı, 44 faizi Kamala Harrisi dəstəklədi. Ağdərili katoliklər arasında təxminən hər on nəfərdən altısı Trampa səs verdi, latınamerikalı katoliklər arasında isə əksəriyyət Harrisin tərəfində oldu. Bu, katolik elektoratın monolit olmadığını göstərir. Amma o qədər böyükdür ki, onu təhqir etməyin siyasi bədəli olmaya bilməz.
Məhz buna görə Trampın Papa ilə qarşıdurması Respublikaçılar Partiyası üçün təhlükəlidir. Bu zərbə onsuz da Trampı sevməyən liberal universitet elektoratına dəymir. Bu zərbə respublikaçıların özlərini adətən rahat hiss etdikləri təbəqələrə dəyir: Orta Qərbin ağdərili katoliklərinə, mühafizəkar ailələrə, kilsə icmalarına, kilsəni abstrakt anlayış kimi yox, həyatlarının bir hissəsi kimi görən insanlara. Əgər Çikaqodan olan Papa onlara müharibənin müqəddəs ola bilməyəcəyini deyirsə, ABŞ prezidenti isə ona kobudluqla cavab verirsə, bu artıq xarici siyasət müzakirəsi deyil, vicdan məsələsinə çevrilir.
İlk amerikalı Papa Ağ evin amerikalı Papası olmadı
Vaşinqtonun ən böyük səhvi XIV Levin amerikalı mənşəyinin onu avtomatik şəkildə Amerika hakimiyyətinin mənəvi müttəfiqinə çevirdiyini düşünməsidir. Robert Frensis Prevost Çikaqoda doğulub, amma onun bioqrafiyası Amerika pasportundan ibarət deyil. O, avqustinçi, kanon hüququ mütəxəssisi, missioner, onilliklərlə Peruda xidmət etmiş insandır. Vatikan bioqrafiyası vurğulayır: gələcək XIV Lev ilk avqustinçi Papa, Fransiskdən sonra Amerika qitəsindən ikinci Papa olub və uzun illər Peruda missioner kimi çalışıb.
Bu, prinsipial məqamdır. XIV Lev doğuluşca amerikalıdır, amma siyasi instinkt baxımından amerikanist deyil. Onun kilsə təcrübəsini yalnız Çikaqo yox, həm də Latın Amerikası, yoxsul prixodlar, sosial pastoral fəaliyyət, ABŞ-ın çox vaxt «təpə üzərində parlayan şəhər» kimi yox, müdaxilə edən, təzyiq göstərən, öz qaydalarını zorla qəbul etdirən və cəzalandıran güc kimi göründüyü dünya formalaşdırıb.
Qlobal Cənubdakı katolik ruhani zümrəsinin əhəmiyyətli hissəsi üçün Vaşinqton azadlığın paytaxtı deyil, hərbi asimmetriyanın paytaxtıdır. Demokratiya simvolu yox, sanksiyaların, müdaxilələrin, ikili standartların və strateji təkəbbürün mərkəzidir. Bu mənzərənin hər zaman ədalətli olduğu demək deyil. Amma belə baxış mövcuddur. Və o, çoxdan kilsə mühitinə hopub - Latın Amerikası, Afrika, Asiya, universitetlər, missiyalar, sosial ilahiyyat, azadlıq teologiyası və kolonializm yaddaşı vasitəsilə.
Katolik kilsəsi artıq kolonial ucqarları olan Avropa kilsəsi deyil. O, çoxdan Qlobal Cənubun kilsəsinə çevrilib. Vatikanın 2023-cü il statistikası göstərir: dünyada katoliklərin sayı təxminən 1,39 milyarddan 1,406 milyarda yüksəlib. Amerika qitəsi dünya katoliklərinin 47,8 faizini, Afrika 20 faizini, Avropa 20,4 faizini, Asiya isə təxminən 11 faizini təşkil edir. Bu arada Afrika xüsusilə sürətlə böyüyür: orada katoliklərin sayı 2022-ci ildəki 272 milyondan 2023-cü ildə 281 milyona çatıb.
Bu isə sadə bir həqiqət deməkdir: Papa müharibə, yoxsulluq, miqrasiya, zorakılıq və bərabərsizlik haqqında danışanda yalnız Parisə, Romaya, Vaşinqtona və Berlinə müraciət etmir. O, Kinşasa, Lima, Manila, Laqos, Boqota, San-Salvador, Nayrobi ilə danışır. Və bu dünya Amerika raketlərində Amerika strateji isteblişmentinin eşitdiyindən tamam başqa səs eşidir.
Qlobal Cənubun kilsəsi: niyə Roma Vaşinqtona getdikcə daha çox problem kimi baxır
XX əsrdə Qərb liberal nizamı xristianlığı öz sivilizasiya qablaşdırmasının bir hissəsi saymağa vərdiş etmişdi. Amma XXI əsrdə vəziyyət dəyişib. Avropa sürətlə sekulyarlaşır. ABŞ dini seçki silahı səviyyəsinə qədər siyasiləşdirir. Katolik kilsəsi isə Qərb modernliyinin çox vaxt yad, aqressiv və ya riyakar göründüyü məkanlarda böyüyür.
Məhz burada yeni Vatikan paradoksu yaranır. Bir tərəfdən Vatikan Qərb tarixinin, latın sivilizasiyasının, Avropa diplomatiyasının bir hissəsidir. Digər tərəfdən müasir Katolik kilsəsi demoqrafik baxımdan getdikcə daha çox Qərbin əsrlər boyu dərs verdiyi, fəth etdiyi, xaç suyuna çəkdiyi, istismar etdiyi, intizama saldığı və öyüd-nəsihət verdiyi cəmiyyətlərə məxsus olur.
Buna görə Qlobal Cənubun bir çox katoliki üçün Vatikan pasifizmi zəiflik yox, müqavimət formasıdır. Bu, aviadaşıyıcıları olmayanların dilidir. Bu, Pentaqonla rəqabət apara bilməyənlərin diplomatiyasıdır. Amma onlar mənəvi sualı ortaya qoya bilirlər: sizə başqa xalqların taleyini bombardmanlarla həll etmək hüququnu kim verib?
Problem isə ondadır ki, bu sualın cavabı həmişə təmiz və birmənalı olmur. Çünki ABŞ-ın rəqibləri çox vaxt günahsız qurbanlar yox, avtoritar rejimlər, terror şəbəkələri, fanatik ideologiyalar və proksi strukturlar olur. İran bu dilemmanın əsas nümunəsidir.
Pasifizm, yoxsa diktatorlara hədiyyə: Vatikana ünvanlanan əsas sual
Papa XIV Levin Amerika militarizmini tənqid etməsi mənəvi gücə malikdir. Amma eyni zamanda ağır siyasi sual doğurur: Vatikan pasifizmi obyektiv şəkildə avtoritar rejimlərin dəstəyinə çevrilmirmi?
ABŞ və İsrail İrana zərbələr endirirsə, formal olaraq beynəlxalq hüquq problemi yaranır. BMT Nizamnaməsi kollektiv təhlükəsizlik sistemi və özünümüdafiə hüququ ilə nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, dövlətin ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə qarşı güclə hədələməni və güc tətbiqini qadağan edir.
Amma XXI əsrdə beynəlxalq hüquq yeni tip müharibə ilə üz-üzədir. Təcavüz artıq həmişə sərhədi keçən tank kolonnası kimi görünmür. O, silahlı qruplaşmaların maliyyələşdirilməsi, raket tədarükü, proksi orduların yaradılması, kiberhücumlar, terror, dəniz blokadası, dron zərbələri, qonşu ölkənin siyasi sisteminin paramilitar təşkilat vasitəsilə ələ keçirilməsi kimi də görünə bilər.
İran onilliklər boyu məhz belə model qurub. Harvardın Belfer Center mərkəzi 2026-cı il təhlilində qeyd edir ki, Tehran onilliklər ərzində Livan, Suriya, İraq, Yəmən və Qəzzada silahlı qeyri-dövlət aktorlarını dəstəkləməklə «inqilab ixracı» strategiyasını irəli aparıb, bu şəbəkədən təsir imkanlarını genişləndirmək və birbaşa toqquşma riskini azaltmaq üçün istifadə edib.
ABŞ Dövlət Departamenti 2023-cü il terrorizm hesabatında İranı terrorizmin aparıcı dövlət sponsoru adlandırıb və «Hizbullah», HƏMAS, Yəməndəki husilər, İraq və Suriyadakı proiran qruplaşmalarına dəstəyə işarə edib. Əlbəttə, Amerika mənbəyi İranla münaqişədə neytral arbitr deyil. Amma İranın proksi şəbəkəsinin miqyası çoxdan çoxsaylı müstəqil araşdırmalar və regional praktika ilə təsdiqlənib.
Məhz burada mənəvi tələ yaranır. Papa avtoritar rejim hərbi təzyiq altında qaldığı anda sülhə çağıranda onun sözləri sülhün müdafiəsi kimi səslənə bilər. Amma həmin rejimin qurbanları üçün bu sözlər başqa cür eşidilə bilər - hesablaşmanın təxirə salınması kimi. İranlı qadınlar, siyasi məhbuslar, dini azlıqlar, jurnalistlər, etirazçılar, küçələrdə öldürülən və döyülən insanlar üçün rejimin mahiyyəti barədə danışmadan «sülh»dən danışmaq ədalət haqqında yox, zorakılıq aparatının qorunması haqqında söhbətə çevrilmək riski daşıyır.
Freedom House İranı azad olmayan sistem kimi xarakterizə edir. Bu sistemdə müntəzəm seçkilər Keşikçilər Şurasının rolu səbəbindən demokratik standartlara uyğun gəlmir, ali hakimiyyət isə rəhbərin və onun nəzarətində olan seçilməmiş institutların əlində cəmləşir. Freedom House-un 2026-cı il profilində İran 100 baldan 10 bal alır və Not Free statusu daşıyır.
Əgər Vatikan «Müharibəni dayandırın» deyirsə, eyni anda bunu da deməlidir: «Həbsxanaları, işgəncələri, edamları, qadınlara qarşı zorakılığı, proksi qruplaşmaların terrorunu və dini diktaturanı dayandırın». Əks halda pasifizm onilliklər boyu müharibəni başqalarının əli ilə aparanlar üçün həddindən artıq rahat mövqeyə çevrilir.
İran dilemması: formal hüquq real təcavüzlə toqquşanda
İran məsələsi rahat sxemləri darmadağın edir. Bəli, suveren dövlətə hərbi zərbə hüquqi əsaslandırma tələb edir. Bəli, güc siyasətin ilk aləti ola bilməz. Bəli, müharibə demək olar ki, həmişə qarşısı alınmaz və əvvəlcədən hesablanması çətin nəticələr doğurur. Amma başqa həqiqət də var: onilliklər boyu İsrailin, Səudiyyə Ərəbistanının, Körfəz ölkələrinin, İraqın, Suriyanın və Livanın ətrafında silahlı şəbəkələr quran rejim birdən-birə suverenlik normasının arxasında kilsə pərdəsi kimi gizlənə bilməz.
Suverenlik zorakılıq ixracı üçün indulgensiya deyil. Beynəlxalq hüquq qeyri-dövlət oyunçularından öz ordusunun davamı kimi istifadə edənlər üçün zirehli jiletə çevrilməməlidir.
Məhz buna görə İranla müharibə barədə mübahisəni «Amerika hüququ pozur» şüarına və ya onun əksinə, «İranı bombalamaq lazımdır» çağırışına endirmək olmaz. Hər iki şüar primitivdir. Reallıq daha mürəkkəbdir. Burada eyni anda həm Amerikanın güc özbaşınalığı, həm də İranın proksi təcavüzü var. Həm regional müharibə təhlükəsi, həm də qonşu ölkələri özünün ön xəttinə çevirən rejimin qalması təhlükəsi var.
Vatikan müharibənin insan həyatına başa gələn ağır bədəlini xatırladanda güclüdür. Amma təşkilatlanmış şər qarşısında hərəkətsizliyin siyasi qiymətini kiçildəndə zəif görünür.
Livan qorxulu illüstrasiya kimi: romantikləşdirilməsi mümkün olmayan ölkə
Bu baxımdan Livan süjeti xüsusilə göstəricidir. Livanı çox vaxt dini birgəyaşayışın gözəl vitrini kimi təqdim etməyi sevirlər: xristianlar, müsəlmanlar, druzlar, Aralıq dənizi mədəniyyəti, Beyrut, qədim monastırlar, universitetlər, banklar, ziyalı təbəqə. Amma bu vitrinin arxasında Yaxın Şərqin ən faciəvi hekayələrindən biri dayanır.
1975-1990-cı illərdə Livanda vətəndaş müharibəsi 15 il davam etdi. Avropa Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutunun məlumatına görə, bu müharibə təxminən 150 min insanın həyatına son qoydu, 300 min nəfəri yaraladı və bir milyona yaxın insanın ölkədən köçməsinə səbəb oldu. Bu, «birgəyaşayış modeli» deyil. Bu, dağılma, xarici müdaxilələr, silahlı dəstələrin feodal hakimiyyətinə çevrilməsi və ərazisinin bir hissəsinin xarici qüvvələrin təsir zonasına düşməsi ilə üzləşmiş dövlətdir.
Məhz buna görə Livanı dinc dini balans nümunəsi kimi göstərmək yalnız böyük ehtiyatla mümkündür. Livan açıqca deyil, xəbərdarlıqdır. Bu, dövlətin zəifliyinin silahlı qruplaşmalara institutlardan güclü olmağa imkan verdiyi ölkədir. Bu, «Hizbullah»ın sadəcə partiya yox, paralel hərbi-siyasi sistemə çevrildiyi ölkədir. Bu, regional müharibənin çoxdan milli orqanizmin içində yaşadığı ölkədir.
İranın «Hizbullah»a dəstəyi detal deyil, bu transformasiyanın əsas mexanizmlərindən biridir. Ona görə Vatikan Yaxın Şərqdə sülhdən danışanda bu sualdan yan keçə bilməz: dinc sakinləri canlı sipərə, dövlət sərhədlərini şərti xəttə, dini isə səfərbərlik resursuna çevirənlərlə nə etmək lazımdır?
Ədalətli müharibə: katolik ənənəsi sadə pasifizmdən daha mürəkkəbdir
«Papa vəzifəsinə görə pasifistdir» kimi yayılmış fikir doğrudur, amma yetərli deyil. Katolik ənənəsi gücdən qeyd-şərtsiz imtinaya endirilmir. Katolik kilsəsinin katexizmində deyilir ki, bütün vətəndaşlar və hökumətlər müharibənin qarşısını almaq üçün çalışmalıdır. Amma sülh səyləri uğursuz olandan sonra qanuni özünümüdafiə hüququ da tanınır. Orada hərbi müdafiənin mənəvi baxımdan mümkün sayılması üçün sərt şərtlər sadalanır: təcavüzkarın vurduğu zərər uzunmüddətli, ağır və şübhəsiz olmalıdır; bütün digər vasitələr faydasız və ya səmərəsiz sayılmalıdır; uğur üçün ciddi şanslar mövcud olmalıdır; silahdan istifadə aradan qaldırılmalı olan bəladan daha böyük şər doğurmamalıdır.
Bu o deməkdir ki, katolik təlimi istənilən müharibəni avtomatik şəkildə qadağan etmir. O, ağır mənəvi hesablama tələb edir. O demir: «Heç vaxt müqavimət göstərməyin». O deyir: «Müharibəni asan həll adlandırmayın, onu müqəddəsləşdirməyin, tamaşaya çevirməyin, onun qiyməti barədə yalan danışmayın».
Və burada XIV Lev güclü mövqedə görünür. O, Amerika və ya İsrailin hərbi kampaniyasına xeyir-dua verməyə borclu deyil. O, Pentaqonun ilahiyyatını qəbul etməyə məcbur deyil. Siyasətçilər elə danışmağa başlayanda ki, sanki Tanrı onlara bombardman lisenziyası verib, Papa susmağa borclu deyil.
Amma Papanın tənqidçilərinin də ona qarşı sual vermək haqqı var: əgər güc bəzən mənəvi baxımdan mümkün sayılırsa, yolverilməz müharibə ilə təcavüzkarı zəruri cilovlama arasında sərhəd haradan keçir? Rejim müharibəni açıq aparmır, proksilər vasitəsilə aparırsa, özünümüdafiə nə sayılmalıdır? Beynəlxalq hüquq hibrid təcavüzün arxasınca çatmırsa, mənəvi diplomatiya köhnə formulların kifayət etdiyini göstərməlidirmi?
II İoann Pavel, İraq və Vatikanın köhnə yarası
Vatikanın Amerika müharibələrini tənqidi XIV Levdən başlamayıb. 2003-cü ildə II İoann Pavel İraq müharibəsinə qarşı çıxmış və məşhur «Müharibəyə yox!» sözlərini demişdi. O bildirmişdi ki, müharibə həmişə qaçılmaz deyil və hər zaman bəşəriyyətin məğlubiyyətidir. Bu, XXI əsrin əvvəlində Müqəddəs Taxtın ən güclü antimüharibə mövqelərindən biri idi.
İraq müharibəsi Vatikana ciddi tarixi arqument verdi. Amerika müdaxiləsi Səddam Hüseyn rejimini devirdi, amma sabit demokratiya gətirmədi. Əksinə, dağılma, məzhəblərarası zorakılıq, radikallaşma, İranda İraq üzərində təsirin artması və yeni terror təhdidlərinin yaranması zəncirini işə saldı. Səddamı cinayətkar diktator hesab etsək belə, bir şeyi inkar etmək mümkün deyil: 2003-cü il müharibəsi hərbi qələbənin necə strateji məğlubiyyətə çevrilə biləcəyinə dair fəlakətli dərs oldu.
Buna görə Vatikanın indiki ehtiyatlılığı yaddaşa söykənir. Roma İraqı xatırlayır. Roma Qərb paytaxtlarının azadlıqdan danışdığını, amma regionun xarabalıq aldığını xatırlayır. Roma demokratikləşmə vədlərinin illərlə davam edən zorakılığa çevrildiyini xatırlayır. ABŞ prezidenti Tramp yenidən güc dili ilə danışanda Vatikan yalnız bugünkü münaqişəni yox, 2003-cü ilin əks-sədasını da eşidir.
Amma İraqla analogiya mütləq deyil. İran 2003-cü ilin Səddam İraqı deyil. İran daha mürəkkəb dövlət strukturu, güclü ideoloji sistem, raket proqramı, regional müttəfiqlər və proksi şəbəkəsi, dərin daxili repressiya aparatı və asimmetrik müharibələr aparmaq təcrübəsi olan dövlətdir. Ona görə «müharibəyə yox» formulunun avtomatik təkrarı artıq kifayət etmir. Təkcə müharibəni dayandırmaq yox, həm də müharibəsiz təcavüzü necə dayandırmaq sualına cavab vermək lazımdır.
Vens, Rubio və Respublikaçılar Partiyasının içindəki katolik xətt
Münaqişəyə xüsusi intriqa qatan məqam odur ki, ABŞ prezidenti Trampın ətrafında nüfuzlu katoliklər var. Vitse-prezident Cey Di Vens katolikliyə sonradan keçmiş siyasətçidir. Dövlət katibi Marko Rubio da katolikdir. Hər ikisi son illərdə dini elektoratla fəal işləyən siyasi qüvvəyə məxsusdur. Hər ikisi anlayır: Papa ilə dava respublikaçılar üçün sərfəli hekayə deyil.
Vens faktiki olaraq pontifikə siyasətə qarışmamağı məsləhət görəndə özü ilahiyyat tələsinə düşür. Müharibə yalnız siyasət deyil. Bu, əxlaq, həyat, ölüm, vicdan, ədalət, hakimiyyətin Tanrı və insan qarşısında məsuliyyəti məsələsidir. Əgər kilsə müharibə haqqında danışa bilmirsə, ümumiyyətlə nə barədə danışa bilər? Yalnız şamlar, nikahlar və bayram təqvimi barədə?
Məhz buna görə Papanı ictimai sferadan kənara itələmək cəhdi zəif görünür. Katolik kilsəsi heç vaxt mənəvi xidmətlər göstərən özəl klub olmayıb. O, köləlikdən, yoxsulluqdan, əməkdən, müharibədən, sülhdən, miqrasiyadan, abortdan, ölüm hökmündən, insan hüquqlarından, diktaturalardan, kolonializmdən və sosial ədalətdən danışıb. Onun nəticələri ilə mübahisə etmək olar. Amma ondan susmağı tələb etmək onun mahiyyətini anlamamaq deməkdir.
Marko Rubionun 2026-cı il mayın 7-də Papa XIV Levlə görüşü diplomatik təmir cəhdi oldu. Müqəddəs Taxt bildirdi ki, tərəflər ikitərəfli münasibətləri inkişaf etdirmək niyyətini təsdiqləyib, beynəlxalq vəziyyətləri, xüsusən müharibə, siyasi gərginlik və ağır humanitar böhran yaşayan ölkələri müzakirə ediblər. Formul nəzakətlidir, amma belə görüşə ehtiyacın yaranması özü böhranın dərinliyindən xəbər verir.
Reuters açıq qeyd edir: Rubionun Papa ilə görüşü Vaşinqtonla Vatikan arasında XIV Levin İranla müharibəni tənqid etməsi və Trampın pontifikə təkrar hücumları fonunda yaranmış gərginlik şəraitində baş tutub. Görüşdən sonra hər iki tərəf münasibətlərin möhkəmliyini vurğuladı, amma bu adi diplomatiyadan çox zədələnmiş körpünün təcili təmirinə bənzəyirdi.
Dini silaha çevirəndə Papa siyasi rəqibə çevrilir
XIV Levin sərtliyinin əsas səbəbi yalnız müharibənin özü deyil, müharibənin dini qablaşdırılmasıdır. Vatikan üçün ən təhlükəli olan siyasətçilərin sərt qərarlar qəbul etməsi deyil. Ən təhlükəli olan onların Tanrının adından danışmağa başlamasıdır.
Dövlət öz hərbi hərəkətlərinin müqəddəs mübarizənin bir hissəsi olduğunu bəyan edəndə dini zorakılığın yanacağına çevirir. Müdafiə naziri və ya siyasi lider zərbələri əsaslandırmaq üçün Bibliya dilindən istifadə edəndə o, sadəcə elektoratı səfərbər etmir. O, dövlət marağı ilə ilahi iradə arasındakı sərhədi silir.
Katolik ənənəsi üçün bu, son dərəcə təhlükəli zonadır. Kilsə səlib yürüşlərinin, dini müharibələrin, imperiya missiyalarının, kolonial zorakılığın, zorakı xristianlaşdırmanın, inkvizisiya məntiqinin və inancdan siyasi sui-istifadənin tarixini yaxşı bilir. Müasir Vatikan qılıncla xaçın hakimiyyətin vahid simvoluna çevrildiyi dövrə qayıtmaq istəmir.
Buna görə XIV Lev faktiki olaraq Vaşinqtona deyir: Tanrını öz müharibənizin şərikinə çevirməyə cürət etməyin. Strategiya, özünümüdafiə, təhdidlər, nüvə proqramı, proksilər, gəmiçilik, müttəfiqlər barədə mübahisə edə bilərsiniz. Amma bombalarınızı müqəddəs adlandırmayın. İncili Pentaqonun mətbuat xidmətinə çevirməyin.
Bu məqamda Papanın mövqeyinin gücü maksimumdur. Hətta İranın sərt şəkildə cilovlanmasını zəruri sayanlar da etiraf etməlidir: müharibənin dini baxımdan müqəddəsləşdirilməsi təhlükəli və intellektual cəhətdən dürüst olmayan praktikadır. O, kompromisi xəyanətə, düşməni mütləq şərə, danışıqları zəifliyə, öldürməyi isə xidmətə çevirir.
Amma Papa pasifizminin qaranlıq tərəfi də var
Bununla belə, dürüst məqalə XIV Levi səhvsiz mənəvi qəhrəmana çevirməməlidir. Vatikan pasifizminin qaranlıq tərəfi var. O, çox vaxt sülhdən elə danışır ki, sanki sülh sadəcə bombardmanların olmamasıdır. Amma diktatura altında yaşayan insanlar üçün sülh həbsxana səssizliyi demək ola bilər. İrandakı qadınlar üçün «sülh» əxlaq polisinin qayıdışı anlamına gələ bilər. Livanlılar üçün «sülh» silahlı qruplaşmanın ölkəni girov saxlamaq hüququ demək ola bilər. İsraillilər üçün «sülh» növbəti raket dalğasını gözləmək anlamına gələ bilər. Yəmənlilər üçün «sülh» husilərin məcburetmə rejimi altında yaşamaq demək ola bilər.
Azadlıqsız sülh həmişə sülh deyil. Bəzən bu, yaxşı təşkil olunmuş qorxudur.
Məhz buna görə Vatikana təkcə mənəvi poeziya yox, həm də siyasi konkretlik lazımdır. «Müharibə bəsdir» demək kifayət etmir. Demək lazımdır: danışıqlardan yenidən toparlanmaq üçün fasilə kimi istifadə edən rejimlərlə nə etməli? Beynəlxalq müqavilələrə imza atmayan, amma şəhərlərə və gəmilərə atəş açan proksi qruplarla nə etməli? Formal olaraq sərhədi keçməyən, amma faktiki olaraq qonşularını içəridən dağıdan dövlətlərlə nə etməli?
Bu suallara cavab yoxdursa, pasifizm sülh strategiyası yox, acizliyin gözəl dekorasiyasına çevrilir.
Trampla Papa arasındakı dava Qərbin öz daxilində parçalanmadır
Bu hekayədə ən vacib məqam odur ki, o, Qərbin artıq vahid mənəvi subyekt olmadığını göstərir. ABŞ güc dili ilə danışır. Avropa çox vaxt hüquq dili ilə danışır, amma öz prinsiplərinin bədəlini ödəməkdən qorxur. Vatikan sülh dili ilə danışır, amma bəzən zorakılığın mahiyyətini yetərincə qiymətləndirmir. İsrail sağ qalmaq dili ilə danışır. Qlobal Cənub bütün bunlarda kolonial keçmişin əks-sədasını eşidir. Avtoritar rejimlər isə Qərbin ziddiyyətlərindən hədiyyə kimi istifadə edirlər.
Məhz buna görə ABŞ prezidenti Trampın Papa XIV Levlə konflikti təsadüfi ekses deyil. Bu, dövrün güzgüsüdür. Bu güzgüdə görünür ki, xristianlıq artıq Qərbin avtomatik ideoloji əlavəsi deyil. Görünür ki, Katolik kilsəsi demoqrafik baxımdan Cənuba doğru çəkilir. Görünür ki, Amerikanın dini siyasəti getdikcə daha çox millətçi səfərbərliyə çevrilir. Görünür ki, «Qərb», «xristian sivilizasiyası», «azad dünya» kimi köhnə formullar artıq çatlar olmadan işləmir.
XIV Lev, ola bilsin, Trampın siyasi rəqibi olmaq istəmir. Amma onun xidmətinin məntiqi onu belə rəqibə çevirir. Çünki o, Vaşinqtonun gücdən danışdığı yerdə sülhdən danışır. Hərbçilərin hədəflərdən danışdığı yerdə insan həyatından danışır. Polittexnoloqların səfərbərlikdən danışdığı yerdə duadan danışır. Trampın razılaşmamağı şəxsi xəyanət kimi qəbul etməyə alışdığı yerdə hakimiyyətin sərhədlərindən danışır.
Əsas nəticə: Papa müharibəni dayandırmayacaq, amma onun mənəvi monopoliyasını artıq dağıdıb
XIV Lev Amerika hərbi maşınını dayandırmayacaq. Vatikan Pentaqonu bağlamayacaq. Dua mərasimi təhlükəsizlik sistemini əvəz etməyəcək. Sülh çağırışı İranı tərksilah etməyəcək, proksi şəbəkələri ləğv etməyəcək, Livanı «Hizbullah»dan xilas etməyəcək, nüvə proqramı məsələsini həll etməyəcək, gəmiçiliyi qoruyub saxlamayacaq və Yaxın Şərq üçün yeni arxitektura yaratmayacaq.
Amma Papa artıq başqa bir şey etdi. O, hakimiyyətin müharibəni izah etmək üzərindəki mənəvi monopoliyasını dağıtdı. Xatırlatdı ki, daha çox təyyarəsi olan tərəfin gücü avtomatik olaraq həqiqətə çevrilmir. Amerika administrasiyasını generallar qarşısında yox, vicdan qarşısında izahat verməyə məcbur etdi. Milyonlarla katolikə göstərdi ki, iman dövlətin arxasınca marş etmək məcburiyyətində deyil. O, dünya siyasətinə siyasətçilərin ən çox nifrət etdiyi sualı qaytardı: təkcə «bunu edə bilərikmi?» yox, həm də «buna haqqımız varmı?».
Bu mənada ABŞ prezidenti Trampın Papa XIV Levlə davası artıq diplomatik xronikanın sərhədlərini aşıb. Bu, universallığa iddia edən iki yanaşmanın toqquşmasıdır. Amerika deyir: nizam güc üzərində dayanır. Vatikan cavab verir: vicdansız nizam zorakılığa çevrilir. Amerika deyir: düşmən yalnız zərbəni anlayır. Vatikan cavab verir: mənəvi ölçüsü olmayan zərbə yeni düşmənlər doğurur. Amerika deyir: Tanrı bizimlədir. Papa cavab verir: Tanrı sizin hərbi kampaniyanızın müttəfiqi deyil.
Məhz buna görə bu mübahisə davam edəcək. Rubio Apostol sarayında gülümsəsə də. Vens tonunu yumşaltsa də. Vatikan ehtiyatlı kommünikelər yaysa da. Tramp diqqətini yeni rəqibə çevirsə də.
Problem Trampın bir paylaşımında və ya Papanın bir xütbəsində deyil. Problem ondadır ki, XXI əsrin Katolik kilsəsi getdikcə daha az Qərbin mənəvi departamenti olmaq istəyir. Qərb isə, xüsusən onun Amerika nüvəsi, Romanın Vaşinqtona aşağıdan yuxarı yox, birbaşa gözünün içinə baxa bilməsinə hələ də öyrəşməyib.