Dünya uzun müddət özünü rahat bir illüziya ilə ovudurdu. İkinci Dünya müharibəsi başa çatandan sonra belə görünürdü ki, bəşəriyyət XX əsrin iki dəhşətli fəlakətini yaşadıqdan sonra tammiqyaslı qlobal özünü məhvetməyə qarşı bir növ immunitet qazanıb. Bəli, müharibələr vardı. Çevrilişlər, müdaxilələr, vətəndaş qarşıdurmaları, proksi toqquşmalar, lokal hərbi kampaniyalar, terror dalğaları, etnik təmizləmələr, raket böhranları da vardı.
Amma kütləvi siyasi şüurda bir əsas inam dəyişməz qalırdı: yeni dünya müharibəsi mümkün deyil. Risklər həddən artıq böyükdür. Müasir silahların dağıdıcı gücü həddən artıq dəhşətlidir. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq həddən artıq dərindir. Nüvə uçurumuna yuvarlanmaq qorxusu isə həddən artıq güclüdür.
Məhz bu inam indi göz önündə dağılır.
İlk baxışda elə görünə bilər ki, söhbət sadəcə iki böyük qeyri-sabitlik ocağından gedir - Ukraynadakı müharibədən və 28 fevral 2026-cı ildə başlanmış, ABŞ-İsrail güc zərbəsi, ardınca isə kövrək atəşkəslə nəticələnmiş İran ətrafındakı müharibədən. Amma artıq bu baxış yetərli deyil. Bu yanaşma köhnəlib. O, beynəlxalq böhranlara hələ ayrıca, müstəqil süjetlər kimi baxmağın mümkün olduğu dövrə aiddir. Bugünkü reallıq başqadır. Bu müharibələr artıq təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Onlar bir-birinə təsir edir, bir-birini qidalandırır, bir-birinin strateji hesablarını dəyişir, resursların bölgüsünü yenidən formalaşdırır, müttəfiqləri yeni qərarlara sövq edir və qlobal qarşıdurmanın vahid sistemini yaradır. Hadisələrin mahiyyətini anlamağın açarı da məhz budur. Elə buna görə də bu gün getdikcə daha çox belə bir fikir səslənir ki, dünya yeni bir dünya müharibəsi erasına daxil olub. Söhbət 1914 və ya 1939-cu ilin birbaşa təkrarından getmir. Söhbət dünya müharibəsinin məntiqinin geri qayıtmasından gedir - yəni bir-biri ilə bağlı hərbi teatrların məntiqindən. Burada böyük güclər ya dolayı şəkildə vuruşur, ya da planetin müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən qüvvələri yönləndirir, silahlandırır, maliyyələşdirir və koordinasiya edir. Orijinal mətndə də açıq şəkildə vurğulanır ki, son iki ildə dünya İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı istənilən dövrdən daha çox həm daxili, həm də dövlətlərarası müharibə görüb və Ukrayna ilə İran ətrafındakı toqquşmalar artıq vahid qlobal hadisənin hissələri kimi işləməyə başlayıb.
Bu, son dərəcə ciddi tezisdir. Buna emosional reaksiya yox, soyuq analiz lazımdır. Çünki bu fikir heç yarıbayarı da doğrudursa, deməli, beynəlxalq sistem növbəti böhranı yox, dərin tarixi transformasiyanı yaşayır. Deməli, iri müharibələrin belə ya coğrafi baxımdan lokallaşdırıldığı, ya da siyasi baxımdan məhdud qaldığı postbipolyar dövrün bütöv bir mərhələsi artıq başa çatıb. Deməli, qarşımızda sadəcə növbəti xəbər dövriyyəsi yox, dünya nizamının öz strukturunun dəyişməsi dayanır.
Vahid cəbhəsi olmayan dünya müharibəsi
Dövrümüzün əsas intellektual yanılmalarından biri də budur ki, dünya müharibəsi hələ də XX əsrin şablonu ilə təsəvvür olunur. Göz önünə adət etdiyimiz mənzərə gəlir: nəhəng cəbhələr, rəsmi müharibə elanları, böyük dövlətlərin milyonluq orduları, iqtisadiyyatın total səfərbərliyi, gücü tükənənədək işləyən zavodlar, qitələri kəsib-keçən cəbhə xətləri, paytaxtlara kütləvi bombardmanlar, okeanlarda donanmalar, aylar içində milyonlarla ölən və yaralanan insan. Və əgər bunlar yoxdursa, deməli, dünya müharibəsi də yoxdur.
Amma tarix özünü mütləq şəkildə təkrar etməyə borclu deyil. O, məntiqi saxlayaraq formasını dəyişir.
XXI əsrin dünya müharibəsi 1914-cü ildəki kimi başlamağa, yaxud 1939-cu ildəki kimi görünməyə borclu deyil. Onun vahid formal elanına da ehtiyac yoxdur. O, fövqəldövlətlər arasında birbaşa döyüşlər olmadan da gedə bilər. Münaqişə eyni vaxtda bir neçə nöqtədə baş verə, texnoloji baxımdan parçalanmış, iqtisadi baxımdan bir-birinə bağlı, siyasi baxımdan isə bulanıq ola bilər və yenə də mahiyyət etibarilə qlobal müharibə sayılar. Çünki onun nəticələri, mexanizmləri və qarşılıqlı təsirləri çoxdan bir regionun çərçivəsini aşır. Belə bir qarşıdurma bir teatrda birbaşa zərbələri, digər teatrda proksi müharibəni, üçüncüsündə sanksiya savaşını, dördüncüsündə enerji şokunu, beşincidə kiberəməliyyatları, altıncıda isə müttəfiqlik öhdəlikləri böhranını eyni anda özündə birləşdirə bilər.
Hadisələrə bu prizmadan baxanda aydın görünür: məsələ artıq dünyanın eyni məkanda, eyni vaxtda savaşması deyil. Sual budur ki, bir regionda verilən qərarların digər regionda müharibənin trayektoriyasını dəyişdirdiyi vahid qlobal münaqişə sistemi varmı. Bu gün bu suala cavab getdikcə daha çox “bəli” olur.
Ukraynadakı müharibə ilə İrana qarşı müharibə məhz belə bir nümunədir. ABŞ Rusiyaya qarşı mübarizədə Ukraynaya silah, kəşfiyyat məlumatı və planlaşdırma dəstəyi verməyə davam edir. Rusiya isə orijinal materialda da qeyd olunduğu kimi, İrana yardım göstərib, o cümlədən hədəflər barədə məlumat ötürüb, Amerika mövqelərinin xəritələnməsində iştirak edib və dron tədarük edib. Formal baxımdan Vaşinqtonla Moskva bir-birinə birbaşa zərbə endirmir. Amma onlar artıq elə münaqişələrin içində dərindən yer alıblar ki, hər tərəf o birinin strateji maraqlarına qarşı işləyir. Bir-birinə birbaşa atəş açmırlar, amma partnyorlarının və müttəfiqlərinin harada, necə və nə dərəcədə effektiv atəş açacağını böyük ölçüdə onlar müəyyən edir.
Yeni dünya müharibəsinin mahiyyəti də elə budur: orduların üz-üzə gəlməsi yox, məcburetmə sistemlərinin qarşılıqlı təsiri. Burada hər böyük oyunçu periferiyanı öz qlobal mübarizəsinin davamı kimi istifadə edir.
Müharibədən sonrakı dünya niyə həqiqi mənada dinc olmadı
Bugünkü məqamın niyə bu qədər təhlükəli göründüyünü anlamaq üçün bir başqa rahat əfsanədən də imtina etmək lazımdır - guya 1945-ci ildən sonra dünya nisbi sülh dövrü yaşayıb və bu dövr yalnız indi qəfil başa çatıb. Əslində, müharibədən sonrakı tarix qana boyanmışdı. Koreya, Vyetnam, Əfqanıstan, Yaxın Şərq, Afrika, Balkanlar, İraq, Suriya, Liviya, Yəmən, Qafqaz - uzun siyahı açıq göstərir ki, zorakılıq heç yana getməmişdi. Sadəcə, o parçalanmış vəziyyətdə idi, çox vaxt qlobal rahatlıq mərkəzlərindən uzaq coğrafiyalara sıxışdırılırdı və ən əsası, siyasi baxımdan “məhdud münaqişə” ritorikasına bükülürdü.
Soyuq müharibə özü də əslində sülh yox, qlobal qarşıdurmanın xüsusi forması idi. Orada çevrilişlər, müdaxilələr, proksi qüvvələrin silahlandırılması, təsir zonaları uğrunda savaş, ideoloji əməliyyatlar, silahlanma yarışı və saysız qanlı kampaniyalar vardı. Amma həmin dövrlə indiki an arasında ciddi fərq var. O zaman iki fövqəldövlət bütün aqressiyasına baxmayaraq, birbaşa eskalasiya qorxusu ilə müəyyən qədər intizamda saxlanılırdı. Nüvə balansı müharibələri aradan qaldırmırdı, amma bəzi hallarda onların genişlənməsinin qarşısını alırdı. Hətta ən sərt böhranlar da müəyyən strateji ehtiyat çərçivəsində inkişaf edirdi.
Bu gün isə həmin ehtiyatlılıq aşınır.
Biz gücün mürəkkəb siyasi məsələləri sürətlə həll edə biləcəyinə dair inamın yenidən dirçəldiyini görürük. Həm Moskva 2022-ci ildə, həm də Vaşinqtonla Təl-Əviv 2026-cı ildə belə hesab edirdi ki, qətiyyətli güc zərbəsi vəziyyəti məqbul vaxtda və məqbul şərtlərlə dəyişə bilər. Amma məhz burada tarix ən amansız tələsini qurur. Qısa və idarəolunan kimi planlaşdırılan müharibələrin az qala hamısı reallıqda uzun, baha başa gələn və siyasi baxımdan zəhərli prosesə çevrilib. Lider qələbənin asan olacağına nə qədər çox inanırsa, strateji səhv ehtimalı da bir o qədər artır.
Bugünkü dövr təkcə münaqişələrin sayının artması ilə təhlükəli deyil, hakimiyyət kabinetlərində psixoloji iqlimin dəyişməsi ilə də risklidir. Hərbi güc yenidən son vasitə kimi yox, ilk seçim aləti kimi qəbul olunur. Beynəlxalq hüquqa məcburi çərçivə kimi yox, maneə kimi baxılır. İqtisadi xərclər geosiyasi nəticəyə görə müvəqqəti ödəniş kimi yozulur. İctimai rəy daimi böhran vəziyyətinə alışdırılır. Bütün bunlar isə sülhə yox, böyük qlobal toqquşmanın prelyudiyasına bənzəyən atmosfer yaradır.
Ukrayna və İran bir mübarizənin iki teatrı kimi
Dünya müharibəsindən danışmağı şişirtmə sayanların əsas arqumenti belədir: Ukrayna Şərqi Avropa və postsovet məkanıdır, İran isə Yaxın Şərqdir, səbəbləri fərqlidir, tarixləri fərqlidir, iştirakçıları fərqlidir, deməli, bunlar ayrı-ayrı müharibələrdir. Formal səviyyədə bunda həqiqət payı var. Amma strateji səviyyədə bu artıq yarımhəqiqətdir və elə buna görə də təhlükəli illüziyadır.
Səbəblərin fərqli olması nəticələr sisteminin vahidliyini ləğv etmir. Müharibələrin başlanma bəhanələri müxtəlif ola bilər, amma inkişaf etdikcə onlar eyni qərarlar məkanında yaşamağa başlayır. Ukraynadakı müharibə ABŞ, NATO və Avropanın Yaxın Şərqdə hərəkət imkanlarına təsir edir. İrana qarşı müharibə isə Ukrayna cəbhəsinin resurs, siyasi və enerji kontekstini dəyişir. Hörmüz boğazında infrastruktura vurulan zərbələr neft bazarlarına, neft bazarları isə Rusiyanın gəlir bazasına təsir göstərir. Amerikanın resurs və diqqətinin Fars körfəzinə yönəlməsi Rusiyaya Ukraynada əlavə təzyiq imkanı yaradır. Ukraynanın Rusiya dronlarına qarşı mübarizə təcrübəsi İran zərbələrinin hədəfinə çevrilən ölkələr üçün faydalı olur. Başqa sözlə, artıq söhbət sadəcə paralel gedən iki münaqişədən getmir. Bunlar qlobal böhranın bir-biri ilə əlaqəli damarlarıdır. Orijinal materialda da açıq şəkildə deyilir ki, Ukrayna və İran ətrafındakı müharibələr böyük dövlətlərin rəqabət arenasına çevrilib, bir-birinə birbaşa təsir göstərməyə başlayıb və əlavə dövlətləri öz içinə çəkir.
Bu, son dərəcə vacib məqamdır. Müharibələr təsir mübadiləsinə başlayanda, hərbi əməliyyatların coğrafiyası məhdud qalsa belə, onlar artıq sırf regional xarakter daşımır. Biz xəritəyə vərdiş etdiyimiz kimi düz səth kimi baxırıq - ayrı-ayrı sahələr toplusu kimi. Amma beynəlxalq siyasət məktəb atlası kimi yox, sinir sistemi kimi işləyir: bir nöqtədəki qıcıq başqa nöqtədə spazm yaradır.
Bu mənada Ukrayna və İran bu gün nə ittifaq, nə də vahid blok yaradır. Onlar qlobal gərginliyin ikili teatrına çevrilib. Böyük güclər burada bir-birini yoxlayır, yormaq siyasəti aparır, koalisiyalar qurur, qırmızı xətlərin həddini sınayır və eyni zamanda çoxqatlı böhran şəraitində müharibə aparmağı öyrənirlər.
Neft müharibənin silahı, qazancı və katalizatoru kimi
XXI əsrdə hərbi münaqişələri energetikadan kənar təhlil etmək mümkün deyil. Müharibə ərazi, təhlükəsizlik, ideologiya, nüvə proqramı, müttəfiqlik statusu kimi məsələlərdən başlaya bilər, amma çox tez gedib neftə, qaza, dəniz yollarına, sığorta tariflərinə, logistikaya, anbarlara, fraxta və birja gözləntilərinə dirənir. Müasir dünya iqtisadiyyatı elə qurulub ki, açar nöqtədəki qısamüddətli şok belə min kilometrlərlə uzaqdakı dövlətlərin davranışını dəyişə bilir.
İran da belə düyün nöqtələrindən biridir. Hörmüz boğazına yönələn istənilən təhdid avtomatik olaraq bazarı vurur. Bu dəhlizdən dünya üzrə dəniz yolu ilə daşınan neftin çox böyük hissəsi, eləcə də mayeləşdirilmiş qaz ticarətinin mühüm bölümü keçir. Gəmiçiliyin qismən pozulması belə əsəbilik yaradır, qiymətləri qaldırır, sığorta xərclərini artırır və idxaldan asılı iqtisadiyyatlara təzyiqi gücləndirir. Orijinal mətndə də vurğulanır ki, İranın Hörmüz boğazını bağlaması nəticəsində qlobal neft qiymətlərində yaranan şok Rusiya üçün maliyyə hədiyyəsinə çevrilib - həm öz neftinin bahalaşması, həm də Tramp administrasiyasının qlobal qiymətləri aşağı salmaq məqsədilə Rusiya enerji resurslarına qarşı sanksiya rejimini yumşaltması vasitəsilə.
Bu, bir müharibənin digərini sözün əsl mənasında dünya bazarı mexanizmi ilə necə qidalandırdığını göstərən nümunədir.
Beləliklə, İran ətrafındakı müharibə sadəcə yeni böhran yaratmır. O, artıq davam edən Ukrayna müharibəsinin aparılma şərtlərini dəyişir. Rusiyanın əlavə gəlirləri onun hərbi maşınının daha dayanıqlı olması deməkdir. Sanksiya təzyiqinin zəifləməsi - hətta qismən və müvəqqəti olsa belə - daha geniş manevr sahəsi deməkdir. Enerji qiymətlərinin artması Avropa iqtisadiyyatlarına zərbə vurur, bu isə dolayısı ilə Kiyevi dəstəkləyən hökumətlərin daxili siyasi dayanıqlığına təsir edir. Eyni zamanda, ABŞ klassik prioritetlər toqquşması ilə üz-üzə qalır: Ukraynanı dəstəkləmək, Yaxın Şərqi sabitləşdirmək, dəniz kommunikasiyalarını qorumaq, müttəfiqləri saxlamaq, öz iqtisadiyyatı daxilində yeni inflyasiya şokuna yol verməmək və bütün sistemin siyasi idarəolunmasını qorumaq.
Təkcə bu faktın özü göstərir ki, müharibələri diplomatik etiketlərlə təcrid etmək mümkün olduğu barədə söhbətlər nə qədər sadəlövhdür. Əgər onlar dünya iqtisadiyyatının eyni enerji ürəyinə zərbə vurursa, onları ayırmaq mümkün deyil.
Proksi müharibə yeni norma kimi
Bugünkü dövrün ən xarakterik əlamətlərindən biri də birbaşa və dolayı müharibə arasındakı sərhədin getdikcə silinməsidir. Beynəlxalq oyunçular formal olaraq münaqişə tərəfi statusundan yayınmağa çalışırlar, amma eyni zamanda bu və ya digər tərəf üçün elə həcmdə iş görürlər ki, “iştirak etmirik” iddiası artıq az qala hüquqi şərtiliyə çevrilir.
Uzaqmənzilli sistemlərin verilməsi. Kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsi. Zərbələrin koordinasiyası. Peyk müşayiəti. Maliyyələşdirmə. Təlim. Texnikanın təmiri və xidməti. Satınalma kanallarının təmin olunması. Bazaların, tranzitin, hava məkanının müdafiəsinin, texniki analizin, proqram təminatının, radioelektron mübarizə vasitələrinin təqdim edilməsi. Bütün bunlar dövlətə müharibəyə rəsmi olaraq qoşulmadan orada dərindən iştirak etmək imkanı verir.
Bu format siyasi baxımdan son dərəcə rahatdır. O, münaqişəni öz cəmiyyətindən müəyyən məsafədə saxlamağa imkan verir. Sponsor dövlətin vətəndaşları arasında birbaşa itkiləri azaldır. “Müharibəyə girməmişik, sadəcə tərəfdaşımıza dəstək veririk” ritorikasına geniş yer açır. Amma strateji baxımdan bu format birbaşa toqquşmadan zərrə qədər də az təhlükəli deyil. Hətta bəzən daha təhlükəlidir. Çünki idarəolunma illüziyası yaradır. Elə bilirsən ki, sonsuza qədər ocağa resurs ata bilərsən və özün yanmazsan. Tarix isə dəfələrlə göstərib ki, bu, son dərəcə təhlükəli özünüaldatmadır.
Ukraynada da, İran ətrafında da məhz bu mənzərəni görürük. ABŞ və onun müttəfiqləri Ukraynanı silahlandırır və dəstəkləyir. Rusiya isə Yaxın Şərqdə ABŞ düşmənlərinə yardım edir. Çin, Şimali Koreya, Avropa müttəfiqləri, regional tərəfdaşlar, qeyri-dövlət silahlı strukturları - bütün bunlar mürəkkəb iştirak şəbəkəsinin elementləridir. Orijinal mətndə xüsusi vurğulanır ki, Rusiya Çindən yardım alıb, Şimali Koreyadan birbaşa canlı qüvvə dəstəyi görüb və İrandan dronlar alıb. Yaxın Şərqdəki qarşıdurmada isə NATO-nun raketdən müdafiə sistemləri, Türkiyə, Körfəz ölkələri, İsrail, Livanın “Hizbullah”ı və Yəmən husiləri prosesə cəlb olunub.
Bu artıq lokal tablo deyil. Bu, qlobal cəlbolunmanın sxemidir.
Uzun illər proksi müharibə birbaşa dünya müharibəsinə daha təhlükəsiz alternativ kimi qəbul olunurdu. Amma indi o, elə dünya müharibəsinin aparılma üsuluna çevrilir. Onun əvəzinə yox, onun müasir forması kimi.
Tarixi paralellər: niyə Yeddiillik müharibə düşündüyümüzdən daha aktualdır
Orijinal mətndə son dərəcə dəqiq məqamlardan biri də təkcə XX əsrə yox, daha qədim tarixə, ilk növbədə 1756-1763-cü illərin Yeddiillik müharibəsinə müraciət edilməsidir. İlk baxışda dronlar, peyklər, nüvə caydırıcılığı və rəqəmsal kəşfiyyat dövrünü müşkətlərlə və müstəmləkə donanmaları ilə müqayisə etmək qəribə görünə bilər. Amma bu müqayisənin məntiqi aydındır və dərindir.
Yeddiillik müharibə əslində bir neçə böyük dövlətin Avropada, Şimali Amerikada, Hindistanda, dənizlərdə və müstəmləkə ərazilərində bir-biri ilə əlaqəli kampaniyalar apardığı qlobal münaqişə idi. Söhbət sadəcə eyni vaxtda gedən çoxsaylı müharibələrdən getmirdi. Burada vahid strateji qarşıdurma vardı və bir teatrda qazanılan uğur və ya alınan məğlubiyyət digər teatrda mövqelərə birbaşa təsir edirdi. Məhz bu prinsip - arenaların çoxluğu, amma strateji mübarizənin vahidliyi - o dövrlə bizim dövrümüz arasında paralel yaradır.
Vacibdir ki, dünya müharibəsi tarixi kateqoriya kimi Birinci və İkinci Dünya müharibələrindən daha qədimdir. Həmin iki fəlakət termini kütləvi şüurda möhürləsə də, hadisənin mahiyyətini tükətmir. Qlobal münaqişə daha az total, daha az sənayeləşmiş, daha az mərkəzləşmiş ola bilər, amma əhatəsinə, qarşılıqlı bağlılığına və nəticələrinə görə yenə də dünya müharibəsi olaraq qala bilər. Bu da bizi yenidən həmin qənaətə gətirir ki, müasir dövr başqa analitik çərçivələr tələb edir. Bugünkü böhranı sonsuza qədər 1939-cu ilin qəlibi ilə ölçmək olmaz. Bu, anlamağı yatırtmaqdan başqa bir işə yaramır.
Bu baxışı qəbul etsək, tanış diplomatik reaksiyanın niyə bu qədər zəif qaldığı da daha aydın görünər. Beynəlxalq institutlar böhranları lokallaşdırmaq üçün qurulub. Onlar ayrı-ayrı müharibələri müzakirə etməyi bacarır. Amma enerji, sanksiyalar, proksi qüvvələr, dəniz kommunikasiyaları, raket texnologiyaları və böyük güclərin daxili siyasi dövrlərinin vahid sahə yaratdığı bir-biri ilə bağlı müharibələr sisteminə reaksiya vermək onlar üçün xeyli çətindir. Dünya məntiqcə köhnə, formaca isə yeni bir fenomenlə üz-üzədir.
Niyə soyuq müharibə indiki vəziyyətlə eyni deyildi
Tez-tez belə etiraz səslənir: axı soyuq müharibə dövründə də dünya qlobal qarşıdurma şəraitində yaşayırdı, deməli, bu gün baş verənlər unikal deyil. Bu fikir yalnız qismən doğrudur. Bəli, soyuq müharibə ideoloji, hərbi-siyasi, iqtisadi və texnoloji baxımdan nəhəng qlobal qarşıdurma idi. Amma onun strukturu tamam başqa idi.
Birincisi, bipolyarlıq nisbi proqnozlaşdırıla bilənlik yaradırdı. Kim kimə qarşıdır, qırmızı xətlər haradan keçir, müttəfiqlik sistemi necə qurulub, paytaxtlar arasında hansı rabitə kanalları işləyir - bunların hamısı az-çox aydın idi. Hətta böhran anlarında belə, müəyyən caydırıcılıq həndəsəsi mövcud idi.
İkincisi, iki fövqəldövlət kəskin rəqabətə baxmayaraq, bir çox hallarda strateji ehtiyat nümayiş etdirirdi. Onlar anlayırdılar ki, birbaşa münaqişə nəzarətdən çıxa bilər. Bu, proksi müharibələri aradan qaldırmırdı, amma avantürizmin üfüqünü müəyyən qədər məhdudlaşdırırdı.
Üçüncüsü, soyuq müharibə ideoloji baxımdan strukturlaşdırılmışdı. Bugünkü dünya isə xeyli daha xaotikdir. Burada blok intizamı azdır, situativ koalisiyalar çoxdur, regional muxtar hesablar daha güclüdür, öz gündəliyi olan oyunçuların sayı artıqdır və ümumi qarışıqlıqdan faydalanmaq həvəsi daha böyükdür.
Elə buna görə də indiki məqam bəzi cəhətlərdən daha təhlükəlidir. O, daha az nizamlıdır. Adi terminlərlə daha pis təsvir olunur. XX əsrin Vaşinqton-Moskva dönəmində həm qorxudan, həm də müəyyən qədər cilovlayan o sərt arxitektura burada yoxdur. İndi vəziyyəti eyni anda fərqli səbəblərlə eskalasiyaya doğru itələyə biləcək çoxlu aktor var. Biri ərazi ambisiyasına görə. Başqası nüvə proqramına görə. Üçüncüsü regional liderlik iddiasına görə. Dördüncüsü daxili siyasi hesablarına görə. Beşincisi isə iqtisadi mənfəət naminə. Amma yekun nəticə hamı üçün ortaq olacaq.
Resurs rəqabəti və Qərbin diqqət hədləri
Mövcud böhranın bir başqa az qiymətləndirilən tərəfi də budur ki, ən güclü dövlətlərin belə resursları sonsuz deyil. Siyasi ritorikada tez-tez belə bir təsəvvür yaradılır ki, Qərb, xüsusən də ABŞ eyni vaxtda bir neçə iri hərbi kampaniyanı dəstəkləmək, dünyanın müxtəlif bölgələrində müttəfiqləri qorumaq, dəniz yollarına nəzarət etmək, inflyasiyanı cilovlamaq, tərəfdaşları silahla təmin etmək və strateji təşəbbüsü əlində saxlamaq baxımından az qala sərhədsiz imkanlara malikdir. Praktikada isə vəziyyət belə deyil.
Hərbi sənayenin istehsal hədləri var. Anbarlar sonsuz deyil. Prezidentin, Konqresin, qərargahların, kəşfiyyatın və diplomatiyanın siyasi diqqəti də məhduddur. İctimai dəstək avtomatik artmır. Büdcə qərarları daxili qütbləşmə ilə toqquşur. Avropa da bitib-tükənməyən dayanıqlılıq rezervuarı deyil. Enerji daşıyıcılarının qiymətində hər yeni dalğa, təhlükəsizlik sahəsində hər yeni böhran, miqrasiya təzyiqində hər yeni sıçrayış və hər yeni büdcə çəkişməsi Avropa hökumətlərinin əvvəlki səviyyədə səfərbərlik qabiliyyətini aşağı salır.
Ona görə də hər yeni müharibə qaçılmaz şəkildə artıq mövcud olan münaqişələrə təsir göstərir. Orijinal mətndə açıq deyilir ki, diqqət və resursların İrana yönəlməsi Rusiyaya Ukraynada ərazi qazanclarını möhkəmləndirmək və genişləndirmək məqsədi daşıyan yaz hücumuna başlamaqda kömək edib. Bu, sadəcə xronikanın detalı deyil. Bu, yeni tip dünya müharibəsinin fundamental mexanizmidir. Özünə kömək etmək üçün rəqibinin müttəfiqinə birbaşa zərbə vurmaq mütləq deyil. Bəzən sadəcə başqa bir teatr açmaq kifayətdir ki, diqqət, sursat, diplomatik səylər və media fokusunun bölgüsü dəyişsin.
Dünya tədricən təkcə silahlar arasında yox, siyasi diqqət uğrunda da rəqabət dövrünə daxil olur. Diqqət isə raketlər kimi məhdud resursdur.
Hərbi texnologiya cəbhələr arasında körpü kimi
XX əsrdə müharibələr çox vaxt silah növünə və iştirakçıların texnoloji inkişaf səviyyəsinə görə fərqlənirdi. Bu gün isə münaqişələr arasında texnoloji mübadilə demək olar ki, ani xarakter alıb. Eyni pilotsuz həllər, radioelektron mübarizə sistemləri, maskalanma üsulları, paylanmış kəşfiyyat formaları, infrastrukturun vurulması taktikası, hətta informasiya müharibəsinin alqoritmləri bir regiondan o birinə sürətlə daşınır.
Bu mənada Ukrayna müasir müharibənin nəhəng laboratoriyasına çevrilib. Dronların kütləvi tətbiqi, antidron həlləri, rəqəmsal kəşfiyyat, paylanmış atəş idarəetmə sistemləri, enerji infrastrukturuna zərbələr, hava hücumundan müdafiə sistemlərinin tükəndirilməsinə yönəlmiş kombinə edilmiş kampaniyalar - bütün bunlar indi dünyanın hər yerində öyrənilir. Təsadüfi deyil ki, orijinal mətndə qeyd olunur: Ukrayna İrandan zərbə alan ABŞ və ərəb ölkələrinə dronlara qarşı mübarizə sahəsində topladığı təcrübəni təklif edib.
Bu o deməkdir ki, teatrlar arasında artıq təkcə siyasi və iqtisadi yox, həm də texnoloji bağ yaranıb. Müasir müharibə sürətlə tirajlanan hadisəyə çevrilib. Uğurlu taktika artıq lokal nou-hau kimi qalmır, demək olar ki, dərhal ixrac olunan praktikaya çevrilir. Nəticədə bir cəbhə digəri üçün məktəb rolunu oynayır. Bu, hərbi zorakılığın ümumi təkamül sürətini artırır və qlobal münaqişə sistemini daha da sıx bağlayır.
Buradakı əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, dünya təkcə müdafiə texnologiyalarının yayılmasını yox, dağıdıcı texnologiyaların da sürətli yayılmasını görür. Ucuz dronlar, kommersiya komponentləri, rəqəmsal koordinasiya, peyk naviqasiyası, məlumatların təhlili üçün süni intellekt - bütün bunlar ciddi müharibəyə giriş baryerini aşağı salır. Həmin baryer nə qədər aşağı düşürsə, əhəmiyyətli zərər vurmaq qabiliyyətinə malik oyunçuların sayı da bir o qədər artır. Onsuz da gərginliklə yüklənmiş dünya sistemində bu, təhdidlərin partlayıcı çoxalması effekti yaradır.
Kiçik və orta dövlətlərin girdaba çəkilməsi
Dünya müharibələri nadir hallarda böyük güclərin bir-birinə dərhal birbaşa zərbə endirməsi ilə başlayır. Daha çox hallarda proses periferiyanın içəri çəkilməsi üzərindən inkişaf edir. Kiçik və orta dövlətlər ya meydan, ya tranzit marşrutu, ya koalisiya elementi, ya xammal mənbəyi, ya baza platforması, ya təzyiq obyekti, ya da cavab zərbəsinin hədəfi olur.
Bu, xüsusilə hər iki münaqişədə aydın görünür. Ukrayna məsələsində Kiyevə yardımın getdikcə daha böyük hissəsini öz üzərinə götürən Avropa ölkələri nəhəng rol oynayır. Çin Rusiyaya iqtisadi və texniki dayanıqlılıq verir. Şimali Koreya məlumat və qiymətləndirmələrə görə canlı qüvvə ilə töhfə verir. İran dronlar tədarük edir. Digər tərəfdən, Yaxın Şərq münaqişəsinə Türkiyə, Körfəz ölkələri, Livan, Yəmən, İsrail və NATO-nun müttəfiq sistemləri cəlb olunur.
Belə sistemdə kiçik və orta dövlətlər neytrallıq lüksünü itirir. Onlar döyüşmək istəməsələr də, iştirakın dərəcəsini seçməyə məcbur qalırlar. Tranzitə icazə versinlər, yoxsa rədd etsinlər. Baza ayırsınlar, yoxsa səmanı bağlasınlar. Sanksiyalara qoşulsunlar, yoxsa istisna yolları axtarsınlar. Müttəfiqi diplomatik olaraq dəstəkləsinlər, yoxsa susqun qalsınlar. Raketdən müdafiə sistemləri yerləşdirsinlər, yoxsa bəyanatlarla kifayətlənsinlər. Nəticədə gərginliyin coğrafiyası formal cəbhə xəttinin çox-çox uzaqlarına yayılır.
Yeni dünya müharibəsinin ən hiyləgər xüsusiyyətlərindən biri də elə budur: o, bütün beynəlxalq nizamı tədrici səfərbərlik məkanına çevirir. Bu, mütləq ümumi səfərbərlik deyil, mütləq tam səfərbərlik də deyil, amma yenə də səfərbərlikdir. Hər dövlət riskləri yenidən hesablamalı olur. Hər paytaxt özünə eyni sualı verir: içəri çəkilmənin növbəti xətti haradan keçəcək?
Beynəlxalq hüquq güc dövrünün qurbanı kimi
Hər böyük müharibə təkcə insanlara və infrastruktura zərbə deyil, həm də normativ nizama vurulan ağır zərbədir. Böyük dövlətlər güc məntiqi ilə hərəkət etməyə başlayanda beynəlxalq hüquq yox olmur, amma onun əməli əhəmiyyəti kəskin şəkildə azalır. Ona yenə istinad edilir, ondan yenə sitat gətirilir, amma real qərarlar fayda, risk, güc balansı və daxili siyasi ehtiyacların qiymətləndirilməsi əsasında verilir.
Orijinal mətndə diqqət çəkən mühüm fikirlərdən biri də budur: həm Putin, həm də Tramp belə hesab edirdi ki, onların məqsədləri, beynəlxalq hüququn sərhədlərini aşsa belə, demək olar ki, istənilən zorakılıq səviyyəsini haqq qazandıra bilər. Bu formul şəxslərin özündən çox, daha geniş bir prosesdən xəbər verir. O göstərir ki, aydın beynəlxalq-hüquqi əsas olmadan güc tətbiqinə qoyulan qadağa norması böyük güclər üçün getdikcə daha az çəkindirici amilə çevrilir.
Belə vəziyyət yarananda dünya sistemi son dərəcə təhlükəli mərhələyə daxil olur. Hüquq artıq çərçivə olmur, ritorik seçmə alətinə çevrilir. Sərf edəndə istifadə olunur, mane olanda yan keçilir. Amma problem ondadır ki, hüququn zəiflədiyi dünyada hətta rasional oyunçular da daha aqressiv davranmağa başlayır. Səbəb sadədir: ümumi qaydalara inam yoxa çıxır. Əgər başqalarının güclə davranacağına əminsənsə, ya birinci vurmağa, ya təcili güclənməyə, ya da öz məcburetmə zonasını qurmağa stimul yaranır. Beynəlxalq sistem də bu yolla özünü qidalandıran militarizasiya prosesinə sürüşür.
Qaydasız çoxqütblülük
Son illər çoxqütblülükdən danışmaq dəb halını alıb. Adətən bu termin az qala neytral, bəzən isə hətta nikbin səslənir: guya təkhakimiyyətli dominantlıq dövrü başa çatıb, dünya daha balanslı olub, müxtəlif güc mərkəzləri qlobal gündəliyə təsir göstərmək imkanı qazanıb. Amma çoxqütblülük öz-özlüyündə sabitlik zəmanəti deyil. Hətta tarix göstərir ki, çoxqütblü sistemlərə keçid çox vaxt münaqişəliliyin artması ilə müşayiət olunub.
Səbəb sadədir. Təkqütblü dünyada ədalətsizlik çox ola bilər, amma adətən proqnozlaşdırılma daha yüksək olur. İkiqütblü dünyada gərginlik çox olur, amma cəbhə xətləri daha aydın görünür. Çoxqütblü dünyada isə güc mərkəzlərinin sayı artır, koalisiyalar daha az sabit olur, status-kvoya reviziya həvəsi güclənir və yanlış hesablamaların sayı çoxalır. Hər böyük oyunçu nə qədər uzağa gedə biləcəyini yoxlayır. Hər orta oyunçu böyüklərin mübarizəsindən pay qoparmağa çalışır. Hər regional böhran artıq təkcə yerli məntiqlə yox, həm də qlobal mövqelərin yenidən bölgüsü üçün fürsət kimi dəyərləndirilir.
Biz məhz həmin nöqtədəyik. Ukrayna Rusiya ilə Qərbin toqquşma meydanına çevrilib. İran ABŞ, İsrail, Rusiya və bir sıra regional güclərin mübarizə düyününə dönüb. Çin isə bu fonda güc balansının necə dəyişdiyini və bir regiondakı müharibənin digər regiondakı imkanlara necə təsir etdiyini hesablayır. Avropa eyni anda həm Ukraynanı dəstəkləməyə, həm öz iqtisadi dayanıqlığını dağıtmamağa, həm də Yaxın Şərq eskalasiyasına daha dərindən çəkilməməyə çalışır. Türkiyə müttəfiqlik öhdəlikləri, regional maraqlar və öz strateji muxtariyyəti arasında manevr edir. Körfəz ölkələri birbaşa dağıntıdan yayınmağa çalışır, amma raket və dron zərbəsi təhlükəsini də nəzərə almağa məcburdur. Bu, şahmat taxtası deyil. Bu, bir-biri ilə bağlı onlarla dişli çarxdan ibarət mürəkkəb mexanizmdir.
Elə buna görə də qaydasız çoxqütblülük bu qədər təhlükəlidir. O, sadəcə güc mərkəzlərinin sayını artırmır. Böhran mərkəzlərini də çoxaldır.
Müharibə iqtisadiyyatı və qloballaşmanın hədləri
Hələ yaxın vaxtlara qədər qloballaşma təbii antimüharibə mexanizmi kimi təqdim olunurdu. Hesab edilirdi ki, yüksək qarşılıqlı asılılıq iri müharibələri həddən artıq baha edir və buna görə də onların ehtimalını azaldır. Müəyyən mərhələdə bu məntiq işləyirdi. Amma indi aydın olur ki, qarşılıqlı asılılıq münaqişəni aradan qaldırmır, sadəcə onun qiymətini və nəticələrin bölgüsünü dəyişir.
Müasir müharibələr qloballaşmanı tamamilə dağıtmır. Onlar onu parçalayır, yenidən sazlayır, ticarəti, texnologiyanı, maliyyəni, energetikanı, logistikanı və sığortanı təzyiq alətinə çevirir. Dünya qarşılıqlı asılılıqdan çıxmır, silahlanmış qarşılıqlı asılılıq rejiminə daxil olur. Neft rıçağa çevrilir. Yarımkeçiricilər rıçağa çevrilir. Dəniz marşrutları rıçağa çevrilir. Ödəniş sistemləri rıçağa çevrilir. İxrac nəzarəti rıçağa çevrilir. Sanksiyalar rıçağa çevrilir. Sığorta haqları rıçağa çevrilir. Hətta taxıl, gübrə və nəqliyyat tonnajı belə geosiyasi oyunun hissəsinə çevrilir.
Bu o deməkdir ki, yeni tip dünya müharibəsi dünya ticarətinin tam çökməsi olmadan da inkişaf edə bilər. Kifayətdir ki, qlobal zəncirlər məcburetmə meydanına çevrilsin. Belə dünyada limana endirilən bir raket zərbəsi, tankeri hədəf alan bir hücum, bir sanksiya dalğası və ya boğazda baş verən bir nasazlıq milyardlarla dolların yenidən bölgüsünə və hökumətlərin strateji qərarlarının dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Ona görə də artıq qloballaşmanı müharibəyə qarşı qoymaq olmaz. XXI əsrdə qloballaşmanın özü müharibənin aparıldığı mühitə çevrilir.
İnformasiya yorğunluğu eskalasiya amili kimi
Az danışılan, amma son dərəcə vacib olan başqa bir mövzu da var. Dünya tədricən daimi böhrandan yorulur. İnformasiya axınları elə qurulub ki, hətta nəhəng müharibələr belə fon səslərinə çevrilir. Cəmiyyət zorakılığın yeni səviyyəsinə alışır. Siyasətçilər bu vərdişi idarə etməyi öyrənir. Media fəlakətləri növbələşdirir. İctimai qəzəb dərinliyini itirir və tsiklik xarakter alır.
Bu ona görə təhlükəlidir ki, yeni tip dünya müharibəsi həmişə dərhal şok effekti yaratmır. O, parça-parça inkişaf edə bilər. Burada bir zərbə, orada bir eskalasiya, bir qiymət böhranı, müttəfiqlərin bir səfərbərliyi, bir təhdid mübadiləsi. Birdəfəlik total fəlakət hissi olmadığı üçün dövlətlər bəzən artıq böyük qlobal münaqişənin içində olduqlarını çox gec anlayırlar.
XX əsrdə dünya müharibələrini görməmək çətin idi. XXI əsrdə isə dünya müharibəsi ayrıca götürüləndə idarəolunan görünən fövqəladə xəbərlərin cəmi kimi gələ bilər. Onun hiyləgərliyi də məhz bundadır.
Ən təhlükəli səhv lokal düşünməkdir
Bütün deyilənlərdən çıxan əsas nəticə budur. Dünya elə bir dövrə daxil olur ki, lokal düşüncə strateji baxımdan ölümcül xarakter alır. Təhlükəsizliyə artıq ayrıca dosyelər toplusu kimi baxmaq olmaz. Bir regiondakı böhranı digərindən qoparılmış şəkildə təhlil etmək olmaz. Müttəfiqə yardımın, rəqibə sanksiyanın, nüvə infrastrukturuna zərbənin, dəniz yolunu qoruma əməliyyatının, dron tədarükünün və ya raketdən müdafiə sisteminin yerləşdirilməsi qərarının yalnız yerli əhəmiyyət daşıdığını düşünmək olmaz.
Bu qərarların hər biri artıq qlobal sistem daxilində işləyir.
Orijinal mətnin əsas xəbərdarlığı da məhz budur: əgər liderlər formalaşmaqda olan çoxqütblü dünyada qlobal düşünməyi öyrənməsələr, böyük güclərin nüfuz dairələri uğrunda mübarizə apardığı bir şəraitdə, formal olaraq heç kimin istəmədiyi məhdud seçim müharibəsinin necə dünya müharibəsinə çevrildiyini görməyə bilərlər.
Bu xəbərdarlıq xüsusilə ona görə daha ağır səslənir ki, İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasının 80 illiyi artıq yaxın keçmişdə qalıb. Biz o müharibəni çox vaxt mütləq tarixi hədd, sivilizasiyanın bir daha yol verməyəcəyi müqayisəsiz fəlakət kimi qəbul etməyi sevirik. Əlbəttə, dağıntının miqyası baxımından buna bənzər heç nə təkrarlanmasın deyə ümid etmək istəyirsən. Amma ümid strategiya deyil. Strategiya isə ayıq qiymətləndirmədən çıxış etməlidir: dünya yenidən elə bir dövrdə yaşayır ki, böyük güclər gücü istisna kimi yox, norma kimi görür; regional münaqişələr sürətlə qlobal mübarizə düyünlərinə çevrilir; enerji, texnologiya və proksi strukturlar müxtəlif cəbhələri vahid sistemdə birləşdirir; beynəlxalq hüquq zəifləyib, çoxqütblülük isə yeni qaydalarla tarazlaşdırılmayıb.
Bundan sonra nə olacaq
Ən dürüst cavab qaranlıq səslənir: dünyanı, böyük ehtimalla, tək bir nəhəng hadisə yox, bir-biri ilə əlaqəli böhranların uzun zolağı gözləyir. Atəşkəslər, fasilələr, deeskalasiyalar, diplomatik sövdələşmələr, müvəqqəti razılaşmalar, cəbhələrin dondurulması mümkündür. Amma bunların heç biri beynəlxalq sistemi əvvəlki vəziyyətinə qaytarmayacaq. Biz artıq həddi keçmişik.
Belə şəraitdə dövlətlər çətin seçim qarşısında qalacaq. Ya güc tətbiqinə ən azı hansısa ümumi məhdudiyyətləri bərpa etməyə, böhran kommunikasiyası kanallarını gücləndirməyə, ən həssas logistika arteriyalarından asılılığı azaltmağa və eskalasiyaya nəzarət institutlarını yenidən qurmağa çalışacaqlar. Ya da güc opportunizmi məntiqi ilə yaşamağa davam edəcəklər ki, bu zaman hər yeni böhran köhnə hesabların çürüdülməsi üçün əlverişli məqam kimi qəbul olunacaq.
İkinci yol dünyanı uzunmüddətli tükənməyə aparır. Bu, mütləq ani apokaliptik fəlakət demək deyil. Amma xroniki dünya müharibəsi vəziyyəti deməkdir - yayılmış, qeyri-bərabər, texnoloji baxımdan inkişaf etmiş, iqtisadi cəhətdən ağrılı və beynəlxalq nizamı siyasi baxımdan içindən çürüdən bir vəziyyət.
Elə buna görə də yeni dünya müharibəsi erasından danışmağı publisistik şişirtmə kimi kənara atmaq olmaz. Bu, effekt naminə qurulmuş metafora deyil. Bu, gözümüzün qarşısında formalaşan reallığı təsvir etmək cəhdidir. Dünya hələ XX əsrin dəhşətlərini onların mütləq miqyasında təkrarlamayıb. Amma o, yenidən elə bir trayektoriya ilə hərəkət edir ki, orada ayrı-ayrı müharibələr artıq ayrı qalmaqdan çıxır, güc isə getdikcə daha çox hüququ əvəz edir. Bəşəriyyətin bir zaman artıq tanıdığı və bədəlini həddən artıq ağır ödədiyi epoxanın əsas simptomu da məhz budur.